Westerlaauwers Frais
| Westerlaauwers Frais | |
|---|---|
| Noam | Westerlaauwers Frais |
| Aandere noamen | Frysk, Westerlaauwers-Frysk |
| Nederlandse noam | Fries |
| Proat in | Fraislaand, Nederlaand |
| Toalgebied |
|
| Aantal sprekers | 600.000 |
| Dialekten | |
| Toalklassifikoatsie |
|
| Schrift | Latiense alfabet |
| Toalstoatus | t Westerlaauwers Frais is de officiële toal van de pervinzie Fraislaand, noast t Nederlands. |
| Toalkode ISO 639-1 | fy |
| Toalkode ISO 639-2 | fry |
| Toalkode ISO 639-3/DIS | fri |
Westerlaauwers Frais (of gewoon Frais, in de toal zulf Frysk) is n toal dij heurt bie de Noordwestgermoanse dail van de Westgermoanse toalen. Deur toalkundegen wordt t mainsttied Westerlaauwers Frais nuimd. In t boetenlaand staait t veuraal bekend as Westfrais, mor in Nederlaand het Westfrais n aandere betaikenis. Op dizze pagina wordt de noam "Frais" aanholden.
Verwantschop mit aandere toalen
[bewark | bronkode bewarken]Frais is naauw verbonden aan baaide aandere Fraise toalen, t Selterfrais en t Noordfrais. Wieder is t Frais van oorsprong ook naauw verbonden aan t Oldengels, Engels en Schots. Onder meer deurdat dizze toalen aiwenlaang onòfhankelk deurontwikkeld hebben, het t hudege Frais wat meer gemain mit t Nederlands as mit t Engels.
Sprekers
[bewark | bronkode bewarken]Toalgebied
[bewark | bronkode bewarken]t Frais wordt proat op t vastelaand van de Nederlandse pervinzie Fraislaand, mit oetzundern van de Stellenwaarven in t zuudoosten, oostelk Kölmerlaand in t noordoosten en t Bilt (olle monden van Middelzee) in t noorden. Op de Waddenaailanden wordt t Frais proat op Schiermunnekoog mor nait op Amelaand en Vlielaand. Op Terschelling wordt t allain proat op de oostelke en westelke oetenden van t aailaand, mor nait in t midden van Terschelling, in t gebied om Midslaand tou. Wieder wordt t ook nog proat in n dail van pervinzie Grunnen, van de Fraise grens tot de ploatsen Moarum, De Wilp en De Penne tou.
Aantal sprekers
[bewark | bronkode bewarken]t Frais wordt in pervinzie Fraislaand as moudertoal proat deur 347.000 mensen, oftewel deur 55% van de inwoners. In t noaburege Grunnen wordt t proat deur sikkom 3.000 lu. Boeten t aaigen toalgebied wordt t proat deur sikkom 150.000 mensen in de rest van Nederlaand, veurnoamelk in de Raandstad, in stad Grunnen en in Noordoostpolder. Den is der nog n biezunder grode Fraistoalege groep in t boetenlaand, dij schat wordt op 80.000 tot 100.000 Fraizen. Dat komt den oet op minimoal 600.000 Fraistoalegen. Doarbie wordt Frais ook nog as twijde toal proat deur sikkom 110.000 van hoes oet nait-Fraistoalege inwoners van pervinzie Fraislaand.
Toalbeheersen
[bewark | bronkode bewarken]Van de sikkom 630.000 inwoners van pervinzie Fraislaand kin 94% Frais verstoan, 74% Frais proaten, 65% Frais lezen en 17% Frais schrieven.
Dialekten
[bewark | bronkode bewarken]Zai ook: Fraise dialekten
Der worden acht Fraise dialekten onderschaaiden, dij onder mekoar vrij goud verstoanboar binnen. Vaaier doarvan, Klaaifrais, Woldfrais, Zuudhouks en Noordhouks worden deur n hail ende mensen in n groot gebied proat, in tied dat de aander vaaier, Oosters, Hindelopsters, Schèllngers en Aailaandsters lokoal proat worden en bekend binnen bie lutje gemainschoppen van hoogoet enkeld honderden mìnsken. Deur heur isoloatsie binnen t veuraal dizze vaaier minder sproken dialekten dij t mainst van Standerdfrais òfwieken.
Fraise standerdtoal
[bewark | bronkode bewarken]In de leste helft van 19e en eerste helt van 20e aiw is de Fraise standerdtoal soamensteld. Bie de standoardisoatsie van t Frais hebben Woldfrais, as grootste dialekt, en Klaaifrais, dat van oldsheer de hoogste stoatus haar, wiedvot mainste invloud had. Zuudhouks wuir vrijwel boeten beschaauwen loaten, in tied dat de vaaier lutje dialekten hailmoal negeerd wuiren. Toch bestaait der in Frais n, veur standerdtoal, haile ongewone vrijhaid wat woordgebruuk aangaait.
Eerste officiële spellen, de Selskipsstavering, dateert oet 1879. In 1948 wuir dij vervangen deur de Akademystavering, ook wel olle spellen nuimd. In 1980 wuir ook dij weer vervangen, deur Steatesstavering, ook wel nije spellen, dij tegenswoordeg nog in gebruuk is.
Vergeliek in onderstoande tabel de telwoorden ain tot en met tien tou in Standerdfrais en de vaaier mainst òfwiekende dialekten.
|
t Fraise alfabet bestaait nait zo as Nederlandse alfabet oet 26 letters, mor oet 23. In t Frais kommen noamelk letters "q" en "x" nait veur. Bovendat wordt letter "y" zain as variant van "i" en doar ook onder alfabetiseerd, zodat woord "ympulsyf" in Frais woordbouk ook veur t en woord "inisjaasje" staait. Wieder komt letter "c" in Frais allain veur in kombinoatsie "ch". De letters "v", "z" en "ch" kommen noeit aan begun van woord en letter "g" noeit aan ende van n woord. t Karakteristieke van schreven Frais wordt vörmd deur klanken mit diakritische tekens ("â", "ê", "ô", "û" en "ú"), dij in Nederlands nait veurkommen.
Invlouden van aandere toalen
[bewark | bronkode bewarken]Noast invloud van t Nederlands het t Frais deur de aiwen hìn ook staarke invloud van Fraans ondergoan.
De oldste serie Franse lainwoorden is aiglieks allenneg veur toalkundegen te herkennen. t Gaait doarbie om woorden as "bist"/"beest" (Oldfraans "beste" - Nijfraans "bête"), "duorje" ("durer"), "kâns" ("chance") en "keatse" ("chasser"). t Opnemen van Franse lainwoorden in t Frais zol via t Nederlands goan hebben (vergeliek t Nederlandse "beest", "duren", "kans" en "kaatsen").
Mor t Frais het ook wat lainwoorden oet t Fraans opnomen dij in t Nederlands nait veurkommen, zo as "perfoarst" ("par force"), "argewaasje" ("arguer") en "aljemint" ("alignement").
De leste aiw het t Frysk veul invloud had van t Engels, noast t Nederlands. Amerikoans Engels komt via media zoas Amerikoanse films en computerprogramma's de toal binnen.
Geschiedenis
[bewark | bronkode bewarken]Veur ontstoan van t hudege Frais mout der n aandere toal west hebben dij in t Fraise gebied proat wuir. Van dizze oorspronkelke bewoners van de Fraise gebieden, stammen de olle Fraizen òf. Dizze toal wordt ook wel aanduud as Proto-Frais, mor toalkundegen binnen der nait over oet of der van dizze substroattoal in t moderne Frais nog sporen te vinden binnen.
t Oldste Frais het in rune-inskripsies van veur de achtste aiw overleefd. n Betere bron lieken olle plaknoamen, dij veur t eerst sunt 700 spesifieke klankverschiensels zain luiten. Der wordt doarom wel docht dat in dij tied t Frais as òfzunderleke toal ontstoan is.
Loatere geschiedenis van de Fraise toal wordt roegweg opdaild in drij periodes, noamelk dij van t Oldfrais (±1150-±1550), t Middelfrais (±1550-±1820) en t Nijfrais (±1820-nou). n Aantal toalkundegen zain Middelfrais nait as n apaarte periode mor as dail van t Nijfrais.
Frais in bestuur
[bewark | bronkode bewarken]Houwel dat vanzulf in de praktijk al laank zo was, kregen de Fraizen in 1995 wettelk recht om heur toal in de sferen van gemainteroaden en Fraise Stoaten te bruken. In 1997 wuiren bie wet meugelkheden om Frais in de rechtzoal te bruken goudkeurd, zodat nou onder meer ook t openboar ministerie en de rechterelke macht Frais officiëel bruken maggen.
Inwoners van Fraislaand kinnen in t Frais mit gemaintelke en pervinzioale overhaid communiceren en corresponderen. De pervinzie en n aantal gemaintes hebben der belaaidspunt van moakt om meer Frais te bruken bie t opstellen van officiële documenten. Deur n aantal wetswiezegens binnen zukse Fraise stukken nou vrijwel aaltied rechtsgeldeg. Ain van de leste oetzunderns doarop waren statuten veur verainen, mor sunt 2002 kinnen dij ook in t Frais opsteld worden. Traauw- en geboorte-akten binnen op heden in ale Fraise gemaintes twijtoaleg.
Erkennen in Europees verbaand
[bewark | bronkode bewarken]In 1996 het de Nederlandse overhaid t Frais opgeven onder Artikel III van Europees Handvest veur regionoale toalen of toalen van minderheden, dat 48 meugelkheden veur toalbeschaarmen budt. As oetvouern doarvan wuir in 2001 t verdrag van Fraise toal en kultuur sloten tussen de Nederlandse overhaid en de pervinzie Fraislaand.
Fraise plaknoamen
[bewark | bronkode bewarken]Ook op gebied van plaknoamen het Frais veuroetgang moakt. Terwiel twijtoalege plaknoambreds al sunt de viefteger joaren deur vrijwel ale Fraise gemaintes bruukt wuiren, haren van 1989 òf vaaier van de 31 gemaintes, Tietsjerksteradail, Boornsterhaim, Littenseradail en Feerwerderadail, heyr officiële plaknoamen verfraisd. Boetendes is in 1997 de officiële pervinzienoam veraanderd van "Friesland" in "Fryslân". Ook hebben ale zielvesten, mit oetzundern van dij van nait-Fraistoalege Stellingwaarven, heur officiële noamen aanpaasd noar de Fraise noam.
Onderwies
[bewark | bronkode bewarken]Houwel t in de praktijk allaank gebeurde, wuir Frais in 1937 as extra vak in t onderwies toustoan, houwel t pas in 1956 stoatus van volweerdeg schoulvak kreeg. In 1980 wuir t n verplicht vak op grondschoulen en in 1993 in t eerste joar van veurtgezet onderwies. Ook mag Frais op grondschoulen officiëel bruukt worden as lestoal, zo as dat op sikkom 80% van de schoulen doan wordt.
Wat Frais as akademische oplaaiden aangaait, haar t al in 1896 as privoat docentschop tougaang kregen tot Rieksakedemie Utrecht en in 1917 tot Rieksakademie Grunnen. In 1930 kwam der lektoroat Frais aan Rieksakademie Grunnen, dat in 1941 omzet wuir in volweerdege leerstoul. Al eer waren aan Akademie van Amsterdam (1934) en aan Rieksakademie Utrecht (1935) biezundere leerstoulen tot staand kommen. In 1951 kwam aan Vrije Akademie in Amsterdam gewone leerstoul, dij in 1994 ook weer ophefd wuir. Op heden is der ain gewone leerstoul Frais aan de Rieksakademie in Stad, en binnen der drij biezundere leerstoulen Frais, aan Rieksakademie Utrecht, Akademie van Amsterdam en Rieksakademie Laaiden.
Media
[bewark | bronkode bewarken]Dagbloaden
[bewark | bronkode bewarken]In media het Frais wizzelnde resultoaten boukt. In schreven zoaken wordt Frais mor in sikkom 5% van artikels in baaide pervinzioale kraanten, Ljouwerter Krante en Frysk Deiblêd, bruukt. Wel worden Fraise sitoaten in wierdere Nederlandstoalege artikels in Frais gebruukt, wat uniek is veur Europa.
Femilieberichten van dagbloaden
[bewark | bronkode bewarken]In femilieberichten in baaide pervinzioale kranten wordt bienoa allain mor Frais bruukt. Volgens n tellen oet begun van de zeuventeger joaren was 12% van familieberichten in t Frais, volgens n tellen oet 1991-1992 23% en volgens steekpruif oet 2000 sikkom 30%.
Tiedschriften
[bewark | bronkode bewarken]In 1997 wuir Frysk en Frij, lèste braid-orienteerde Fraistoalege tiedschrift, opheven. As vervangen kwam der de zogenoamde F-side, Fraistoaleg blad dij ain moal in week in baaide pervinzioale kraanten verscheen. Dij F-side het hoast gain daipgoande inhold en kin nait in schade van Frysk en Frij stoan.
De ainegste echte Fraistoalege publikoatsies binnen tegenswoordeg de vaaier literaire tiedschriften Trotwaer, Hjir, Kistwurk en M3. Wel binnen der nog aandere Fraistoalege oetgoaven, mor dij binnen mainsttied verbonden aan instellens, as Swingel, dan Ried fan de Fryske Beweging; It Beaken, dan Fraise akademie; Us Wurk, van Frais Instituut aan Rieksakademie Grunnen; Frijbûtser, van de FNP; en Each en Ear, van Omrop Fryslân.
Radio
[bewark | bronkode bewarken]In aander media gong t Frais beter òf. Eerste Fraistoalege radioprogramma wuir oetzonden in 1946, deur de regionoale zender RONO (Regionoale Omroup Noord en Oost) dij doudestieds de helft van Nederlaand beslagt. Pas in 1977 wuir de pervinzioale Radio Fryslân, loater omtaaierd tot Omrop Fryslân, opricht. Tegenswoordeg zendt dij op radio 80 uur in week oet en is t de populairste radiozender van pervinzie Fraislaand.
Televisie
[bewark | bronkode bewarken]Op laandelke televisie zendt Omrop Fryslân mainste weke programma van sikkom hail uur oet en verder nog ais 20 menuten schoulprogramma. Mit ainander komt dat oet op 37 uur in joar. Sunt 1994 verzörgde de Omrop ook regionoale programma's, soavends ain uur, mit de rest van oavend weerhoalens.
Speulfilms en series
[bewark | bronkode bewarken]De lèste joaren binnen der ook verschaaidene Fraistoalege speulfilms moakt deur regisseurs as Pieter Verhoeff en Steven de Jong. Zo verscheen in 1985 De Dream; in 1996 De Gouden Swipe; in 2001 Nynke; en 2002 De Fûke. Sunt 2001 is der ook n Fraistoalege soap op Omrop Fryslân, mit as titel Baas Boppe Baas. Noa vaaier seizoenen wuir dat vervangen deur Dankert & Dankert, n serie over n poar avvekoaten.
Internet
[bewark | bronkode bewarken]Online is n groot aantal Fraistoalege webstees te vinden, dij n groot skala aan onderwaarpen behandelt. Om in t Frais makkelker tekstverwaarken te kinnen, het t Amerikoanske IT-bedrief Microsoft in soamenwaarken mit Fraise Akademie Fraise spellensysteem ontwikkeld. Sunt begun 2005 is der van n aantal programma's dus Fraise verzie beschikboar. Sunt 2 september 2002 wordt op t internet schreven aan n Fraise Wikipedie, dij op t moment meer as 2.500 zieden het.
Kunsten
[bewark | bronkode bewarken]Literatuur
[bewark | bronkode bewarken]Wat de literaire produksie aangaait, verschenen der joalieks sikkom honderd nije Fraistoalege fiksie- en non-fiksiewaarken, wat hail wat is veur zo'n lutje toal. Doarbie mout reken holden worden mit dat de oploagen mainsttied vrij bepaarkt binnen. Mainst verkochte Fraistoalege bouk is nog aal de roman De Gouden Swipe (1941), van Abe Brouwer, woarvan 30.000 exemploaren van verkocht binnen, al wordt Feroaring fan Lucht (1971), van Rink van der Velde, mit 29.900 verkochte exemploaren nog oareg in de buurt.
Meziek
[bewark | bronkode bewarken]Noast Fraise bouken komen der elk joar ook nog om en bie 20 Fraistoalege cd's oet, mainsttied mit popmuziek. Verschaaidene Fraistoalege vèrskes hebben leste joaren in nationoale hitliesten stoan, bieveurbeeld Bonkefeart van Anke Douma, In nije dei van de Kast, en Wêr bisto van Twarres. Dij leste was t eerste Fraistoalege vèrske oeit op nommer ain in de Nederlansde hitliesten.
Theoater en toneel
[bewark | bronkode bewarken]Op t gebied van drama bestaait der n professioneel Fraistoaleg theoatergilde, Tryater, dat vrij grode populariteit het. Verder het bienoa elk dörp zien aigen amateurtoneelverainen, dij deur de grode meerderhaid van verainen bie de Ried fan de Fryske Beweging aansloten Bûn fan Fryske Tonielselskippen is.
Kerk
[bewark | bronkode bewarken]Ain stee woar t Frais nog nait echt deurdrongen is, is in kerk. n Grode meerderhaid van kerksdainsten is tot op heden in t Nederlands. Toch binnen der elke zundag wel aantal n Fraise dainsten, mainsttied tussen 10 en 20, verspraaid over de haile pervinzie. Der het in verleden wel aaltied aandacht veur t vertoalen van gebeden en gezangen wèst. Zo het "de Yntertsjerklike Kommisje foar de Earetsjinst" (YKFE) der in 2004 veur zörgd dat t Lieteboek foar de Tsjerken nou ook op kompaktformoat te kriegen is.
Zai ook
[bewark | bronkode bewarken] |
Schreven in t Hoogelaandsters |