Zais
t Zais is n Friso-Frankische streektoal. Soamen mit t West- en Frans-Vloams vörmt zai n apaart kluster zuudwest-Nederlaandse dialekten. Jacob van Maerlant onderschaaidde al n aantal zölfstandege 'Dietse' (Streek)toalen en t Zais is doar aine van, zo blikt onder meer oet de proloog van zien Sunte Fransiscus Leven:
|
Zais:
|
Vertoaln:
|
Alzo Zais wuir dou as Zeeusch speld en was as begrip gangboar as aanduden van de toal van de Vloamse kust. Doar verstond men tot t begun 15e aiw tou t haile ailaandrieke kustgebied van Oostvoarn tot veurbie Duunkèrke onder. Tegenswoordeg, nou streektoalen en minderhaidstoalen volop in de belaangstellen stoan, binnen aal meer minsken van mainen, dat t Zais, net as t Leegsaksisch en t Limbörgs, as zölfstandege streektoal erkend worden zol mouten. t Europees Haandvest veur Streek- of Minderhaidstoalen baaidt doar meer as voldounde meugelkheden veur. Op provinsjoal nivo wordt doarover sunt kört overleg vouerd. De vroag dij doarbie vanzulfsprekend raaist, is of dij eerkennen ook veur t Frans- en West-Vloams goan gelden zol mouten. Belgie en Frankriek hebben t nuimde haandvest anders nait ondertaikend, al zol Frankriek op t punt stoan om dat nou wel te doun. Der is overleg tuzzen Zeelaand en Frans-Vloandern.
Regiolekten en kenmaarken
[bewark | bronkode bewarken]t Zeeuws is onder te verdailen in n aantal dialektgroepen of regiolekten: Svores (Oostvoarn en omgeven), Goereês, Flakkees, Fluplands (Sunt Philipslaands), Thools, Schouws, Duvelands, Noord-Bevelands, Zuud-Bevelands, Walchers, West-Zeêuws-Vlaoms (of Cezands) en Land-van-Axels. Doarnoast is t Zais staark verwant aan t West-Vloams. De dialekten van t Laand van Hulst, t oostelkste dail van Zais-Vloandern, en n aantal Zais-Vloamse grensdörpen binnen gain Zaise, mor Oost-Vloamse (alzo Frankische) dialekten. Binnen de verschaaidene regiolekten hebben de maiste ploatsen n aaigens dialekt. Mor aal meer van dij ploatseleke dialekten vervlakken. Mainstied binnen allend de dialekten van 'sloten' gemainskoppen nog dudelk van de dialekten van omringende ploatsen te onderschaaiden (Ouddorp, Bruinisse, Yerseke, Arnemuiden, Westkapelle, Eede). Aan sprekers is nog wel aal dudelk te heuren oet welke streek zai vot kommen en binnen grotere streken as Flakkee, Zuud-Bevelaand en Schouwen bestoan regionoale verschillen. Dij verschillen binnen binoa aaltied oost-west orienteerd. n Apaart stee binnen t Zais wordt iennomen deur t börger-Zais van Middelbörg en Vlissen (en tegenswoordeg ook Oost- en West-Soubörg), dat biezunder staark verschilt van t omringende Walcherse plattelaandsdialekt. De dialekten van andere steden en stadken as Zierikzee, Goes, Veere, Tholen, Oostbörg, Axel en Terneuzen wieken veul minder of van de omringende plattelaandsdialekten. De nuimde regiolekten loaten noar t zuden tou aal meer Vloamse kenmaarken zain. Is op Schouwen n zummer in Zeelaand nog n zomer in Zeêland, vanof Walchter en Zuud-Bevern wordt dat n zeumer in Zeêland. Wat woordskat betreft verschillt t noorden en t zuden ook van mekoar. Op Zuud-Bevern eet men aerebemezen of aerebezems, op Walcheren binnen dat 'frinzen' of 'frenzen' (van t Franse 'fraises'). t Dialekt van midden en westelk Zais-Vloandern lieken staark op t West-Vloams van juust over t grèns. Ainege opmaarkelke verschil is t ontbreken van t oe-oetsproak van de Nederlaandse ou in Zais-Vloandern. De woordskat van Zais-Vloandern is veul meer dan dij van t West-Vloams deur t Nederlaands beinvloud.
aantal spreker
[bewark | bronkode bewarken]Oet n drijtel regionoale onderzuiken (Evenhuis 1995; Riemens 1995; Menheere 1988) is of te laiden dat in hail Zeelaand middelkerwies nog veur roem 60% van de Zaise bevolken Zais de eerste en belaangriekste toal is. Van de overge 40% t zeker de helfte ainege passive of active kennes van de toal het. Goeree, Schouwen en Duivelaand, t uterste westen en oosten van Zuud-Bevern, de westpunt van Walcher en West-Zais-Vloandern kennen t hoogste percentoazjes dialektspreker. Positive uutschieters binnen lougen as Brunesse, Arnemuiden en Westkapelle (mit zulfs meer as 90% Zaistoalegen onder de jonger) en de maiste West-Zeeuws-Vloamse lougen (mit noame Hoofdplaat, Breskens en Schoondijke). In West-Vloandern sprek binoa 90% van de haile bevolken nog (bie veurkeur) West-Vloams (roem 1 miljoen sprekers). In Frans-Vloandern wordt de streektoal allend deur de oldsten (sums meer as 80%) en viefteg-plussers (ob. 10-50% spreker) nog sproken (totoal nog mor zo-ain 20.000 spreker). Der is ien Frans-Vloandern anders n opmaarkelk grode belaangstellen veur kurzussen ien de streektoal. De verwachten is den ook, dat t Frans-Vloams nooit hailmoal oetstaarven zell, mor hou laanger hou meer veurbeholden wezen zell aan n relatief klaine groep zeer toalbewuste twijtoaligen. t Tetoal aantal spreker van Zeeuws/West-Vloams/Frans-Vloams ligt, inklusief de spreker in n aantal enkloaven in Noord- en Zuud-Amerika, op roem 1,5 miljoen.
Aktiviteiten
[bewark | bronkode bewarken]De maiste aktive belaangstellen veur de toal vindt men (noa Frans-Vloandern) in de Zak van Zuud-Bevern, woar tel van schrievers, dichters, vertellers, toneelgroepen en muzikanten vot kommen. Veuraal 's-Heerenhoek is wat dat betreft n echte 'heerd'. Op Walchern wonen de maiste 'stille' genieters: verteloavonds worden der boetengewoon drok bezöcht en der worden relatief veul publikoatsies in en over t dialekt kocht. Walcheren telt anders mor weineg schrievers en vertellers en al hailmoal gain streektoalmuzikanten. Veuraal in westelk Zais-Vloandern is de belaangstellen veur t Zais nog nait groot, middelkerwies omdat de toal doar nog wel t minst bedreigd wordt. t Aangrènzende West-Vloandern loat datzulfde beeld nog veul staarker zain.
Infrastrukuur
[bewark | bronkode bewarken]De 'infrastruktuur' van t Zais is, in vergelieken mit andere streken, nog hail bepaarkt. t Zais kennt n oetvoureg woordenbouk Zeeuws-Nederlaands, mor n woordenbouk Nederlaands-Zeeuws ontbrekt bieveurbeeld. Der binnen mor weinig biebelgedailtes in t Zais vertoald, der is nog gain algemain aksepteerd spelsysteem, der binnen gain kurzussen of lesprogrammas in of over t Zais beschikboar, en der wordt deur de regionoale media nog mor waaineg aandacht aan de toal besteed. Der is ook mor waaineg literatuur verschenen. Van 1997 tot 2008 wuir der n Zaistoaleg tiedschrift van in totoal 24 nummers uutgeven onder de noam Noe. Dat tiedschrift is tegenwoordeg in de Zaise tiedschriftenbaanke Doarnoast binnen der hier en doar nog wel wat teksten te vinden [1], mor veul serieuze literatuur in en over de toal is der nait. Wel is der n Zaise streektoalfunksjonoares, Veronique De Tier, dij waarkt vanoet de Stichting Cultureel Erfgoed Zeeland.[1]
De ainege instantsie dij zoch aktief inzet veur t behold en populariseren van de streektoal is Stichten Zuudwest 7. In West-Vloandern is de situoatsie nog slimmer, in tied dat de kaansen veur de toal der veul groter binnen as in Zeelaand. In 2005 leek der n veurzichtege kentern te hebben ploatsvonden, mit veul laandelke media-aandacht veur t West-Vloams, onder andere deur t grode sukses van de West-Vloamse hip-hopband 't Hof van Commerce. Ien Frans-Vloandern lopt men bie tal van initiatieven nog tegen n onwillege, centralistische overhaid aan. Toch nemt doar t aantal kurzisten in de vraaie kurzussen Nederlaands (Vloams) aal wieder tou en verschienen der aal meer Frans-Vloamse opschriften in t stroatbeeld.
Veurbeeldtekst
[bewark | bronkode bewarken]t Onzevoader ien t Zais (ien dit geval t Walchers) kin as volgt wezen:
- Onzen Vaoder, Jie in d'n emel,
- Laet Je naem heileg henoemd ore
- Laet Je konienkriek komme
- Laet Je wille hedaen ore
- Op de aerde juust zôôas in d'n emel.
- Heeft ons vandaeg ons daegeleks brôôd,
- Verheeft ons onze schulden,
- Juust zoôan ok ons onze schuldenaers verheve è.
- En brieng ons nie in verleidienge
- Mae verlos ons van d'n Duvel.
- Want van Joe is 't konienkriek,
- De macht en de grôôteid tot in't einde van d'n tied.
- Amen
Rifferenties
[bewark | bronkode bewarken]Boetende hìnwiezen
[bewark | bronkode bewarken]
| Bronnen / wellen: |
|
n Groot dail van de tekst van dizze pagina is ôfkomsteg van de webstee: http://people.zeelandnet.nl/evenhuis/info.htm, t is vertoald en bewaarkt mit toustemmen van de auteur zölf. |