Zwollerkärspel

Uut Wikipedia, de vrye encyklopedy
Nå navigaty springen Nå söken springen
Gemeynde Zwollerkärspel
Vlagge van de gemeente Zwollerkärspel Wapen van de gemeente Zwollerkärspel
Vlagge van Zwollerkärspel Wapen van Zwollerkärspel
Informaty
Provincy Oaveriessel
Höyvdplaatse Zwolle (pläätse van gemientehuus in de 20ste ieuw
Geografy en bevolking
Uppervlakde
 - Land
 - Water
147,5 km²
km²
km²
Antal inwoaners
Inwoaners per km²
14.615 (1967)
99 inw./km²
Koordinaten 52° 31′ N, 6° 5′ O

Koördinaoten: 52° 31′ N, 6° 5′ O

Belangryke weagen A28, N35, N331, N337, N340, N764; spoor naor Grönning, Liwwadden, Amersfoort, Emmen, Almelo, Arnem, Utrecht en Kampen
Gemientehuus van Zwollerkärspel (1916-1967) in Ter Pelkwijkpark, in Hollandse neo-renaissancestijl
Et gemientehuus was een herenhuus ontwörpen deur S.J.H Troost en in 1884 was et bouwen van et herenhuus klaor[1]

Zwollerkärspel was een vroggere gemiente die op 1 augustus 1967 is op egaon en noe diel uutmaakt van de (toenmaolige) gemientes Heino (noe Raolte), Zwolle, Iesselmuden (noe Kampen) en Asselt en Genemuden (noe Zwärtewäterlaand). De näme Kärspel kump van et feit dät et gebied bi'j een kerk heurden. De näme Zwoller kump weg van et feit dät de gemiente rondom de stad Zwolle hen lag. De gemiente had in 1967 14.615 inwoners op een oppervlakte van 147,5 veerkaante kilometer. In 1813 had de gemiente nog 3500 inwoners. De gemiente had toen nog niet zien hudige vörm. [2]

Geschiedenisse töt de iezertied[bewark | bronkode bewarken]

Meer als 70.000 jaor eleden waren er Neanderthalers in Haorste te vinden. In de Bomhofsplas bint er in 1988 en 1989 resten van Neanderthalers evunden, waoronder een bewärkte voestbiele. Ook in Sekdoorn bint resten van Neanderthalers evunden[3]. Tiedens de iestieden was et alderbärstens kold. Uutendelik bint de Neanderthalers uut estörven. Ongeveer 40.000 jaor eleden bint de mederne meansen naor Europe ekommen vanuut et Midden-Oosten. Vöndsten van mederne meansen uut de grotten van Misliya en Apidima (185.000 en 210.000 jaor old) in Griekenland wiest er op dät er al mederne meansen in Uropa waren veur 40.000 jaor eleden[4]. Toen et klimaot wärmer wier, trökken de mederne meansen vanuut wat in et Engels Last Glacial Maximum refugia hiet op et noorden an.


Deur vöndsten in de baodem is ebleken dät de er in ömgeaving van Zwollerkärspel tiedens de Ni'je Stientied (Neolithicum) meansen waren (zie ook Swifterbandcultuur). Disse vöndsten bint onder meer in Spoelde, Weensum en Ittersumerbroek edaone. In Ittersumerbroek bint fiene pielespitsies van jager-verzameläärs evunden die uut de periode 2850-4200 v. Chr stamt. In de Bronstied was de situasie van et gebied slim veranderd, zoas uut een andere vöndst in Ittersumerbroek blik, wat de Woodhenge van Zwolle hiet. Disse kere waren er gien resten van jager-verzameläärs evunden, määr van boeren. Disse boeren leavden op leege zandköppies. Dit dekzand is tiedens de leste iestied tiedens et Weichselien oonze kaante op eblaozen. De boeren leavden veurnämelik van akkerbouw en veeteelt, määr ook de jacht en visseri'je waren nog altied belangrieke. Een dörp was de Woodhenge van Zwolle niet, ongeveer tiene töt twintig meansen leavden er per ginneraosie. Deur meer activiteit van de Iessel bint de boeren vot egaone.

Geschiedenisse vanof de iezertied[bewark | bronkode bewarken]

Et Iesseldal wier deur de tied hen gestaodig an natter. Dit is meugelik ook deur egaon nao et begin van de Romeinse tied in Nederlaand. De völle overstromingen hebt er veur ezörgt dät er vruchtbaore leegen klei wieren of ezet.


Körtbi'j in de buurte van de Iessel waren de leegterassen die ontstaon waren tiedens et Saalien en et Weichselien an et verbrökkelen. Eerstens bint er meansen op de heugste en minste verbrökkelde leegterassen gaon wonen waor zik nederzettings gongen vörmen: Ittersum, Wietem, Zuthem en Weensum (ook Attem). Deur de toe enömmen bint er ook meansen gaon wonen op de de mindere heuge en meer verbrökkelde leegterassen. Waorschijnlijk is dit gebeurd in de eerste eeuwen n. Chr. Op heuger elegen pläätsen onstunden Haorste, Agnietenberg, Frank-uus, Genne, Harculo, Langen-olte, Schelle, Spoelde en Oldeneel. Meer richting et oosten waoras de gronden vri'jwel niet verbrökkelt waren, ontstunden pläätsen als Dalsen, Raolte en Heino.


In Zalné bint eerdewärkscherven evunden uut de twiede of därde eeuw. Disse inheems-Romeinse nederzettinge mos elegen ebben op een dekzaandrugge niet wied van een vot egaone loop van de Vechte. De bewoners van disse nederzettinge hebt zich ook ganks e-olden met et gieten van iezer (iezeroer), dät ze meugelik verhandelden met de Romeinen. Meugelik hebt de bewoners ook contact ehad met Friezen en aandere Germaanse stammen. An de Hollewandsweg bint ook resten evunden van een soortgelieke nederzettingen. Zo om en naobi'j de därde eeuw waren de Franken ier anweazig. Een diel van de Franken, de Saliërs, bouwden heur huzen in pläätsen die now Blalo, Westen-olte, Langen-olte en Katwolde hiet. Tiedens de Grote Volksverhuzing in de veerde töt zesde eeuw bint de ni'je inwoners samen met de Romeinen verdwenen. Zie hebt allenig een paor nämen van een gebied of waterleup achter elaoten.


Tiedens de Merovingische tied, van om en nabi'j 475 töt 750, woonden er meansen in Wietem en in Herxen an de Iessel. In de zeuvende eeuw waren de Saksen ten oosten van de Iessel anweazig. Et gebied kwamp läter onder blievende Frankische invloed te staon en uutendelik is et gebied Christelijk ewörden (zie ook Saksenoorlogen). Het Frankische gebied viel naodät Karel de Grote uut de tieg gung uut mekare in drie dielen. Het gebied Zwollerkärspel beheurden töt het middenriek määr dit middenriek wier al rap wieder verdield. De macht was verdield onder lienmannen. Het antal bisskoppen dät töt lienman wier benuumd wier gestaodig an groter. Zie hadden niet allenig religieuze macht, määr ook de uutvoerende macht. In 1086 was heur macht oaver wat noe Oaveriessel, Dreanthe en dielen van Grönning compleet, want in 1086 wier het Iessegouw oaver edragen van de Duutse keizer Hendrik IV naor bisskop Koenraad. In 1201 wier dit gebied van mekaar escheiden in twie dielen: Nedersticht en het Oaversticht. Töt 1528, ruum drie eeuwen lank, zolden de bisskoppen van Utrecht hier de baos blieven.


Op de Spoelderbärg wieren vrogger in de middeleeuwen vergaderings ehölden deur de bisskoppen van Utrecht met alle grondbezitters van Sallaand. Parti'j zäken oaver bestuur wieren er bespröäken, määr ook zäken oaver de rechtsspraoke. In de twiede elfte van de veertiende eeuw kwamen uut Deamter ook riggelmaotig vertegenwoordigers. Toen de bisskop van Utrecht in 1528 zien gezag oaver had egeaven an Karel V was et of elopen met de vergaderings op de Spoelderbärg.

Geschiedenisse van de gemiente[bewark | bronkode bewarken]

Grondgebied van Zwollerkärspel in 1867

In 1802 wier het schoutambt Zwollerkärspel escheiden van de stad Zwolle in de tied van de Bataofse Rippebliek naor Frans veurbield. In Frankriek wieren toen dörpen en steden geliek an mekaar esteld. Veur 1802 wier het gebied bestuurd deur de stad Zwolle zelf. [5]

Bestuur van de gemiente[bewark | bronkode bewarken]

Gebied van de gemiente en buurtschoppen[bewark | bronkode bewarken]

De gemiente Zwollerkärspel lag in wat noe in de gemientes Zwolle, Raolte, Kampen en Zwärtewäterlaand bint. In 1867 bestund de gemiente uut 14282 bunders (hectares). De gemientes Hasselt en Zwolle waren omsingeld deur de gemiente Zwollerkärspel: Zwollerkärspel lag er kats umhen.


In 1956 gung 35 hectare grond waor gieniene woonden naor de gemiente Hasselt.

Tääl van Zwollerkärspel[bewark | bronkode bewarken]

In Zwollerkärspel wier er Sallaands espröäken. Verschillen in het Sallaands dät in Zwollerkärspel espröäken wier waren er oaverdudelik, määr de verschillen waren niet slim groot.


In et oosten van Zwollerkärspel kwamen körte klinkers veur in o.a de woorden sprekken, etten, leppel, etc. Meer naor et westen juust de erekte: spreaken, eaten en leapel. In Kampen wördt de lange klinkers gebruukt in een antal van disse woorden: lepel en eten. Ondudelik is wat de situasie in et westen van Zwollerkärspel was. Deur het midden van de gemiente leup de ienheids-pluralislien. Ten westen wier onder aandere wi'j werken ezegt, ten oosten wi'j werkt. De stad Zwolle lag op de lien. De ienige uutzundering ier was et wärkwoord wean. In Zwolle wier niet wi'j binnen ezegd määr wi'j bint[6]. Ondudelik is hier wier wat de situasie in Zwollerkärspel was rund de liende.


In een bulte woorden als bien, stien, iene, twieë, wier in het gebied van Zwollerkärspel ie gebruukt. De greanze tussen waoras de ee en ie gebruukt wieren lag zo tussen de stad Zwolle en het zuden van de gemiente Zwollerkärspel. Bien vörmt hier een uutzondering, in Westenholte wier hier been ezegd.[7]

Antal inwoners[bewark | bronkode bewarken]

Totale bevolking, antal huzen en geleuf[10]
Daotum Totale bevolking Gruui bevolking Antal huzen Protestaanten Katholieken Israeliten Andere kärkgroepe Onbekend en/of

gien kärkgroepe

1813 3.500
1 januari 1840 3.900 +400 613 3024 (77,5%) 876 (22,5%)
19 november 1849 4.425 +525 718 3493 (78,9%) 932 (21,1%)
31 december 1859 4.735 +310 855 3755 (79,4%) 980 (20,6%)
1 december 1869[11] 5.225 +490 979 4183 (80,1%) 1034 (19,8%) 6 2
31 december 1879 5.658 +433 1089 4613 (81,5%) 1042 (18,4%) 1 2
31 december 1889 5.794 +136 1109 4772 (82,4%) 1013 (17,5%) 9 (0,1%)
31 december 1899 5.774 -20 1150 4846 (83,9%) 916 (15,9%) 12 (0,2%)
31 december 1909 6.642 +868 1350 5602 (84,3%) 1000 (15,1%) 9 (0,1%) 31 (0,5%)
1 januari 1919 7.137 +495
31 december 1920 7.231 +94 1434 5874 (81,2%) 1113 (15,5%) 132 (1,8%) 112 (1,5%)
31 december 1930 8.156 +925 1757 6446 (79,0%) 1223 (15,0) 177 (2,2%) 310 (3,8%)
31 mei 1947
30 juni 1956 10.340 2260
31 mei 1960
1964 13.264
Antal inwoners naor leaftied in ciefers
Daotum 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80-84 85-89 90-94 Totaal
31 december 1879 713 585 544 628 562 466 407 334 292 230 226 240 154 94 83 56 22 5 3 5658
31 december 1889 721 630 571 605 577 496 395 346 304 268 237 171 152 163 84 36 24 13 1 5794
31 december 1899 703 621 574 571 542 490 394 378 296 254 247 213 189 118 86 69 22 7 0 5774
31 december 1909 870 756 659 611 619 504 473 425 336 333 275 219 192 163 111 54 42 (80+) 6642
31 december 1920 855 789 788 751 608 553 467 457 403 375 283 271 233 158 108 81 51 (80+) 7231
Antal inwoners naor leaftied in percenten
Daotum 0-4 5-9 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 50-54 55-59 60-64 65-69 70-74 75-79 80-84 85-89 90-94
31 december 1879 12,60 10,34 9,61 11,10 9,93 8,24 7,19 5,90 5,16 4,07 3,99 4,24 2,72 1,66 1,47 0,99 0,39 0,09 0,05
31 december 1889 12,44 10,87 9,86 10,44 9,96 8,56 6,82 5,97 5,25 4,63 4,09 2,95 2,62 2,81 1,45 0,62 0,41 0,22 0,02
31 december 1899 12,18 10,76 9,94 9,89 9,39 8,49 6,82 6,55 5,13 4,40 4,28 3,69 3,27 2,04 1,49 1,20 0,38 0,12 0,00
31 december 1909 13,10 11,38 9,92 9,20 9,32 7,59 7,12 6,40 5,06 5,01 4,14 3,30 2,89 2,45 1,67 0,81 0,63 (80+)
31 december 1920 11,82 10,91 10,90 10,39 8,41 7,65 6,46 6,32 5,57 5,19 3,91 3,75 3,22 2,19 1,49 1,12 0,71 (80+)

Verwiezings[bewark | bronkode bewarken]

Veur völle van de informäsie hier, is het boek Zwollerkerspel deur Wim Coster (2017) gebruukt.

  1. https://rijksmonumenten.nl/monument/509844/herenhuis-in-hollandse-neo-renaissancestijl-1916-1967-gemeentehuis-van-zwollerkerspel/zwolle/
  2. https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=141&miaet=1&micode=0801&minr=10636340&miview=inv2
  3. Atlas van de Vecht, https://issuu.com/provicieoverijssel/docs/atlas_van_de_vecht_lr/56
  4. Apidima Cave fossils provide earliest evidence of Homo sapiens in Eurasia, https://www.nature.com/articles/s41586-019-1376-z
  5. https://www.entoen.nu/nl/overijssel/salland/zwolle/zwollerkerspel
  6. http://www.detaalvanoverijssel.nl/plaats/id:19 Over de taal van Zwolle. Geraadpleegd op 5 juni 2020.
  7. Meertens Instituut Kaartenbank.
  8. Volkstelling 1947, http://www.volkstellingen.nl/nl/volkstelling/imageview/VT1947B1T/index.html
  9. Volkstelling 1960, http://www.volkstellingen.nl/nl/volkstelling/imageview/VT196002T2/index.html
  10. Volkstellingen Nederlaand 1840-1960. Volkstellingen.nl
  11. Vanof 1869 feitelike/getelde inwoners
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eschreven in et Sallaands van Zwollerkärspel, Oldlusen, Dalsen en Zwolle.