West-Veluws

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
De kaorte van 't West-Veluwse dialekgebied (previnsie Gelderlaand en een stukjen van Utrech). Lochtgreun = West-Veluws, donkergreun = Oost-Veluws

't West-Veluws is een groep van Nedersaksische dialekken dee espreuken wonnen in de Nederlaanse previnsie Gelderlaand. 't Wonnen espreuken in verschillende Veluwse gemeentes, onder aandere in: Armelo, Banneveld, Harderwiek, Niekark, Nunspeet, Putten, Scharpezeel, in zes darpen in de gemeente Ede (namelijk: Lunteren, Harskamp, Otterlo, Wekerum, Hoenderloo*, Deelen) en twee darpen in de gemeente Apeldoorne (namelijk: Uddel en Hoenderloo*)

't West-Veluws wonnen oek espreuken in de Utrechse plaose Bunschoten-Spakenburg en van oorsprong oek in Leusden en Amesfoort, mar hier is 't dialek al (zo goed as) uut-estörven. 't Geschei tussen 't West-Veluws in 't noordosen en Utrechs en Zuud-Gelders in 't zuudwessen is iezelig refelig: oek de dialekken van bieveurbeeld Soest, Eemnes, Huzen en Laoren hemmen nog Nedersaksische kenmarken, disse dialekken wonnen dan oek wel heel soms bie 't West-Veluws erekend, mar meestentieds gewoon bie 't Hollaans of 't Utrechs.[1]

Kenmarkend[bewark | bronkode bewarken]

Kenmarkend veur 't Veluws is dat 't een soort van overgangstaal is tussen 't Nedersaksisch en 't Nederfrankisch (waor 't Nederlaans toe beheurt), sommigen taalkundigen zien 't daorumme as een Nederfrankisch dialek, mar de meeste taalkundigen bin 't derover ees dat 't een ech Nedersaksisch dialek is mar dan wel mit een bulte Nederfrankische invleujen. Ho korter je bie 't geschei koemen mit 't Oost-Veluws, ho groter de Nedersaksische invleud wonnen en ho kleiner de Nederfrankische invleud over 't algemeen. Der bin oek een paor dialekindelingen waobie 't West-Veluws plus de dialekken van Oldebroek en Elburg Veluws eneumd wonnen en waobie de res van 't Oost-Veluwse taalgebied tot 't Sallaans erekend wonnen, dit kump umdat de grens tussen 't Oost-Veluws en 't Sallaans nogal willekeurig is, disse grens besteet taalkundig dus eigenlijks neet.

Sprekers[bewark | bronkode bewarken]

Veluws wonnen veural thuus epraot deur 't wat ouwere volk en oek nog deur sommigen jongeluui, mar dan vake al meer mit een Nederlaansere invleud as der ouwers of groepouwers. De meeste meensen kunnen 't West-Veluws wel goed begriepen, mar a-j veerder naor 't osen of 't noorden gaon wonnen 't veur meensen dee Standardnederlaans as moerstaal hemmen meestentieds wat meuilijker. 't Putters is dus makkelijker te begriepen as 't Nunspeets veur volk dee gien plat kan praoten.

Oek al praoten meensen ginnerasies lange gien plat meer, toch blif der altied wel wat hangen, zo heur je in 't Nederlaans op de Veluwe meensen praoten over een deur die los staat of der wonnen evreugen hoe laat de zaak los gaat of je heuren ze praoten over 't eten dat overstuur is.

Over 't algemeen wonnen der binnen 't West-Veluwse taalgebied meer dialek espreuken in de noordelijke plaosen as in de zujelijke plaosen, dit is veural zo veur de plaosen dee an 't geschei mit Utrech liggen, een uutzundering hierop is Bunschoten.

Woordenboeken[bewark | bronkode bewarken]

Der wönnen een tied lange ewark an 't Woordenboek van de Gelderse dialecten (WGD) mar op 7 november 2008 is dan toch 't leste deel Veluwe. De wereld verschenen. In disse woordenboekenreeks staon onder aandere woorden uut 't West-Veluws, 't Oost-Veluws, 't Urkers en dialekken uut de umliggende gebiejen vermeld. Der is oek een versie beschikbaor veur 't revierengebied van Gelderlaand. In oktober 2005 is 't eerste deel verschenen Veluwe. Het huis van Harrie Scholtmeijer en uutgever Matrijs, in november 2006 is 't tweede deel Veluwe. De mens verschenen, en in november 2008 't darde en leste deel Veluwe. De wereld. Der bin oek nog een bulte vragenliesten dee in-evuld bin mar dee neet in 't boek staon, disse infermasie zal in de toekoms op internet ezet wonnen.

Der bin oek al wat aandere dialekboeken uut-ebröch, mar neet zokke grote prejekken. Eerder bin der al op kleine schaole plaoselijk dialekboeken uut-ebröch, bieveurbeeld in Putten [2], Niekark [3], Scharpezeel [4], Bunschoten [5], Nunspeet [6] en een boek veur de hele Noordwest-Veluwe [7] Een lieste mit alle dialekwoordenboek en boeken in 't plat vie-j in 't Woordenboek van de Gelderse Dialecten.

Spelling[bewark | bronkode bewarken]

Der was tot veurkort nog gien standardspelling veur de Veluwse dialekken, mar de IJsselacademie (Iesselakkedemie) hef daor een spelling ontwikkeld, veur de Overiesselse en Veluwse dialekken, dee grotendeels ansluut bie 't Standardnederlaans en bie de aandere Nedersaksische taalvarianten, een uut-ebreien uutleg over de IJsselacademiespelling is te vienen op de webstee van de IJsselacademie (of zie 'uutgaonde verwiezingen'). Vake gebruken meensen nog een eigen spelling, één van de rejens hierveur is dat veule meensen neet van 't bestaon van de IJsselacademiespelling ofweten.

Klanken[bewark | bronkode bewarken]

Klinkers[bewark | bronkode bewarken]

De Nederlaanse ij was in 't Oudgermaans (de veurloper van 't Nederlaans en 't Nedersaksisch) een î (of: ie), disse klank is in 't West-Veluws (in 't osen van Huzen) beweerd ebleven. Oek de uutspraak van de ui in 't West-Veluws hef zien oorsprong in 't Oudgermaans, in 't West-Veluws wonnen 't uut-espreuken as uu, zo oek in huus en muus, in tegenstelling tot 't Sallaanse en Oost-Veluwse huus en moes, waor je de Twents-achtige oe in veurkump (vergeliek mit 't Twentse: hoes en moes.

De Standardnederlaanse aa wonnen in de meeste gevallen uut-espreuken as ao, oek vake op plekken waor de a vrogger kort was, mar dit kan nogal verschillen van darp tot darp, in 't zujelijke gebied van 't West-Veluws is dat zwat overal ao dus gaon, maoke, slaope tegenover gaon, maakng, slaapm in 't centrale en noordelijke gebied, dit hef van doon mit 't feite dat de medeklinkers p, b, m, v, f, k, g en ng derveur zörgen dat de ao uut-espreuken wonnen as een aa, in 't zujen he-j dit verschiensel neet. In 't Oost-Veluws lig dit bie de meeste dialekken oek wat aanders, veur meer hierover ku-j kieken op 't artikel Veluws onder 't kopjen Uutspraak: ao of aa?.

In woorden mit, in 't Nederlaans, een oo heur je vake een umlaut, dit verschiensel kump pas vanof de Gelders-Utrechse previnsiegrens veur en ho noordelijker je gaon ho vaker dat 't veurkump (hooi - heui, verloren - verleuren, broch(t) - bröch(t)).

De clusters old en olt bin oud en out ewönnen (oud, hout, goud). De ii wonnen tussen labiale medeklinkers erond: vuuf in plaose van vief, dit verschiensel kump in 't hele Nedersaksische gebied wel veur, mar lange zo vake as in 't West-Veluws. Dit verschiensel kump oek veur in aandere dialekken en streektalen, veurbeelden hiervan bin 't Zeeuws en 't West-Vlaams.

Medeklinkers[bewark | bronkode bewarken]

Veural vrogger onderscheien 't westelijke deel Veluwe zich deur de uutspraak van de Oudgermaanse sk-. Disse combinasie klonk as sj-, disse uutspraak heur je oek noen nog in veule Limburgse dialekken, bieveurbeeld: sjaol, sjaap. Veurheer leup dit gebied tot in de stad Utrech, waor der nog an 't begin van de twintigste eeuw ene sjiete zeeg. Rond 1950 was dat bepark tot Niekark, Banneveld, Scharpezeel en nog wat kleinere darpen in de umgeving. De sj-uutspraak kump nog wel volop veur in Bunschoten-Spakenburg, en veerders bie ouwere inwoeners van veural kleine, aorig of-elegen gehuchen en buurtschappen: Hooglaandervene, Holkervene, Niekarkervene, Zwartebroek, Kootwiekerbroek, De Valke en in een antal woorden in de Putterse buurtschap Steenenkamer. Uut de grote plaosen is de sj-klank al langer deur de sch- vervungen. Soms levert dit hypercorrectie op: zo he-j in 't Putters schem en schaal veur "jam" en "sjaal" of schef veur "chef".

Op sommigen delen van de Veluwe wonnen de g wat zachter uut-espreuken as in 't Nederlaans, mar oek weer neet zo zach as in 't Limburgs of Braobaans, een veurbeeld hiervan is 't Bunsjoots.

De uutgang -en in een woord zoas lopen wonnen op 't westelijke deel van de Veluwe op twee menieren uut-espreuken. In 't wessen, vanof Huzen tot en mit Banneveld en Armelo, spreken ze de sjwa én de -n uut. In 't noordosen, vanof Harderwiek en Hoenderloo, spreken ze alleen de -n uut: loopm. Disse uutspraak is typisch Nedersaksisch.

Onzevaor[bewark | bronkode bewarken]

Niekarks[bewark | bronkode bewarken]

Oenze Vaoder in de hemel,
laot Joew naam eheiligd worren,
laot Joew koninkriek kommen
en Joew wil edaon worren
op eerde zoas in de hemel.
Geef oens vandaag 't brood da-w neudig hen.
Vergeef oens oenze schulden,
zoas ok wulie oenze schuldenaren vergeven.
En breng oens niet in verzeuking,
maor verlos oens van 't kwaod.
Want van Joe is 't Koninkriek,
en de kracht en de heerlijkheid,
tot in de eeuwigheid.
Amen.

Putters[bewark | bronkode bewarken]

Onze Vaor in de hemel,
laot Joew naam eheiligd worren,
laot Joew koninkriek kommen
en Joew wil edaon worren
op eerde zoas in de hemel.
Geef ons vandaag 't brood da-w neudig hen.
Vergeef ons onze schulden,
zoas oek wulie onze schuldenaren vergeven.
En breng ons niet in verzeuking,
mar verlos ons van 't kwaod.
Want van Joe is 't Koninkriek,
en de kracht en de heerlijkheid,
tot in de eeuwigheid.
Amen.

Nunspeets[bewark | bronkode bewarken]

Onze Vaor in de hemel,
laot Joew naam eheilig wönnen,
laot Joew koninkriek koemen
en Joew wille edaon wönnen
op eerde zoas in de hemel.
Geef ons vandage 't brood da-w neudig hemmen.
Vergeef ons onze schulden,
zoas oek wie onze schuldenaren vergeven.
En breng ons neet in verzeuking,
mar verlos ons van 't kwaod.
Want van Joe is 't Koninkriek,
en de krach en de heerlijkheid,
tot in de eeuwigheid.
Amen.

Dialekvergelieking[bewark | bronkode bewarken]

Gao mit de muuspijl over de sterretjes hinne um de infermasie dee derbie heurt te zien.

Putters Nunspeets Standardnederlaans
bietje(n) bietjen beetje
beteund beteund schaars
bonk * bonke * groot stuk
breekbonen breekbonen sperziebonen
deern, deretje(n) deerne, deerntjen meisje
duuf duve, doeve duif
eerpel, erepel eerpel, erepel aardappel
eerdbees eerdbeze aardbei
frommes, vrouw, wief frommes, vrouw, wief vrouw
frullie vrouwluui vrouwen
gedien gedien gordijn
glaozekleed glaozekleed vitrage
hen hemmen hebben
kous hoze, kouse kous
iezig, akelijk * iezig, iezelig heel, erg
keis, kees keze kaas
kiender(s) kienders kinderen
krang krang binnenstebuiten
kuum kuum, teumig bedeesd, rustig
leed, kwaod, hellig leed, kwaod, hellig kwaad, boos
leer ledder (Elspeet: lere) ladder
luui luui lui
platte peters platte peters tuinbonen
mins meens mens
mirreg mirreg middag
moekerig weer moekerig weer broeierig weer
op huus opan op huus an naar huis toe
overstuur overstuur bedorven (eten)
vao(de)r en moe(de)r * vaor en moor vader en moeder
schaal sjaal * sjaal sjaal, das
schaol * schaole schaal
schand * schaande schande
school * schoele school
sneeg * snejig flink, vlot, gewiekst
strabant strabant pittig, vrijpostig
sukelao sukelao chocola
de hof, de tuun de tune, de hof de tuin
tunekrupertje, klein jantje(n) tunekrupertjen winterkoning
uui (ook wel look iets ouderwets) ui (ook wel look iets ouderwets) ui
vulling vullen veulen
zog motte zeug

Overige dialekken[bewark | bronkode bewarken]

Aandere dialekken Lokasie Standardnederlaans
oot(jen) Bunschoten, Niekark, vrogger oek Putten oma
luliezer Garder tillefooon
kiekkast(e) * hele (West-)Veluwe televisie

Grammatica[bewark | bronkode bewarken]

Putters Standardnederlaans
ik loop ik loop
jie lopen jij loopt
hie loopt hij loopt
wulie lopen wij lopen
zulie lopen zij lopen
julie lopen jullie lopen
Putters Standardnederlaans
ik het ik heb
jie het jij hebt
hie het * hij heeft
wulie hen wij hebben
zulie hen zij hebben
julie hen jullie hebben
Nunspeets Standardnederlaans
ik lope ik loop
jie lopen * jij loopt
hij loop hij loopt
wie lopen wij lopen
zee lopen zij lopen
julle lopen jullie lopen
Nunspeets Standardnederlaans
ik heb/hebbe ik heb
jie hemmen jij hebt
hij hef hij heeft
wie hemmen wij hebben
zee hemmen zij hebben
julle hemmen jullie hebben

Referenties[bewark | bronkode bewarken]

  1. Bron: Taal in stad en land - Utrechts, Veluws en Flevolands van Harrie Scholtmeijer
  2. Putters Praoten - Puttens Historisch Genootschap
  3. 't Niekarks: Umgangstaol, uutdrukkinge en gezegdes - Stichting Oud Nijkerk
  4. Noe begriep 'k joe (1998) - oek gedeeltelijk beschikbaor op internet.
  5. Woordenboek van Bunschoten-Spakenburg en Eemdijk (1996) - Historische Vereniging Bunscote
  6. Bie Bart in de rie (1996) - wonnen neet meer edrok, mar is nog de heeltied beschikbaor bie verschillende biebeltheken waoronder de biebeltheek van de Radboud Universiteit Nijmegen en vanzelf oek de biebeltheek van Nunspeet en Elspeet zelf.
  7. Het Dialect der Noord-West-Veluwe (1904) - Proefschrift Rijksuniversiteit Utrecht

Zie oek[bewark | bronkode bewarken]

Uutgaonde verwiezingen[bewark | bronkode bewarken]