Veluws
Van Wikipedie
| Veluws | |
|---|---|
| Veluws Wikipedie-logo |  |
| Nedersaksische naam | Veluws |
| Nederlaanse naam | Veluws |
| Laand | Nederlaand |
| Taalgebied | De Veluwe (mit uutzundering van de gemeentes Arnem, Renkum, Wageningen en een gedeelte van Ede, Rheden en Rozendaal), Amesfoort (†), Bunschoten, Doezebarg, Zutfen en een klein gedeelte van de Achterhoekse gemeentes Lochem, Zevenaar en Bronckhorst |
| Antal sprekers | ? |
| Dialekken | Verschillend per darp |
| Taalclassificasie | |
| Schrif | 't Latiense alfebet |
| Taalstaotus | 't Veluws wonnen ezien as dialek van 't Nedersaksisch |
| Taalcode ISO 639-1 | gien |
| Taalcode ISO 639-2 | gien |
| Taalcode ISO 639-3/DIS | vel |
't Veluws is een Nedersaksische dialekgroep dat op de Veluwe espreuken wonnen. 't Veluws hef twee heufonderverdelingen, namelijk 't West-Veluws en 't Oost-Veluws, veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialek, vake is der oek nog es een dialekverschil binnen een darp, stad of buurtschap.
Oost- en West-Veluws lieken wat de grammatica angeet neet zo heel veul op mekaar, zo zegen ze in 't Oost-Veluws bieveurbeeld wie(le) warkt/wärkt en in 't West-Veluws wie/wulie wa[a]rken. In 't grensgebied mit 't Oost-Veluws (zoas 't geval is mit 't onder aandere 't Nunspeets) wonnen 't verschil al wat kleiner, daor he-j nog de -e-uutgang in van oorsprong vrouwelijke woorden (enkelvoud), bieveurbeeld: een greune strepe (Nunspeet) en een greune streep (Putters). Wat de woordenschat angeet lieken de dialekken vake wel op mekaar, mar oek hier kan veul verschil in ween.
In woordenschat wonnen 't West-Veluws oek wat meer beïnvleud deur 't Standardnederlaans. Ho korter je bie de grens mit 't Oost-Veluws koemen, ho meer de dialekken ofwieken van 't Standardnederlaans. In 't centrale deel waor 't West-Veluws espreuken wonnen, zegen ze: hie staot, in 't noordwessen zegen ze: hij steet. 't Oost-Veluwse hij/hee stiet/steet hef al een meer Nedersaksische invleud.
Onderwarpen |
[bewark] Taalgebied
't Veluws wonnen espreuken in de meeste darpen en stejen op de Veluwe, mar helemaole in 't noordosen van de Veluwe is der een heel klein partjen waor ze al Sallaans praoten. Naos de gewone indeling van 't Veluws zoas dat hierboven beschreven steet, wonnen der oek Veluws espreuken in de gemeente Bunschoten in de Nederlaanse previnsie Utrech. Op plaosen waor 't dialek al zwat verdwenen is, praoten ze vrogger Veluws zoas in Amesfoort en Leusden (zie: Amesfoorts). Oek 't dialek van Huzen kan taalkundig bie 't Veluws erekend wonnen.
[bewark] Overgang van 't Sallaans naor 't Oost-Veluws
't Meest noordoostelijke deel van de Veluwe wonnen evormp deur de Iesselvallei, en deur de darpen an de oostkaante van de Veluwse heuvelrogge, an de ouwe weg van Zwolle naor Apeldoorne: Hattem, Wapenveld, Heerde, Epe, Ems, Vaossen, Wenum-Wiesel en oek Apeldoorne zelf. Disse dialekken lieken stark op wat an de overkaante van de Iessel espreuken wonnen. Disse toch vrie breje revier is in 't geheel gien dialekscheiding. We zien zelfs dat een opvallend taalverschiensel dat in Overiessel beteund is tot een paor Sallaanse plaosen (Dalsen, Heino, Raolte, Wieje, Ols) en daorbuten in heel Overiessel neet veurkump, krek wel weer in de Gelderse Iesselvallei anwezig is. We bedoelen hiermee vanzelf de uutsprake van de korte a as een ä, en de uutsprake van de aa (in bepaolde woorden) as ää.
In aandere woorden is de Nederlaanse aa op de oostelijke Veluwe een ao, net as in Overiessel en in de Achterhoek. 't Geet hier um een historische verdeling: woorden mit een oorspronkelijk (in 't West-Germaans) lange aa bin in 't vere vlejen 'verduusterd' tot ao (bieveurbeeld: schaop). Woorden mit een aa dee eers laoter lange ewönnen bin (deur rekking in open lettergrepe) hemmen an dat preces van verduustering, dat to al of-esleuten was, neet mee-edaon, en bin een 'heldere' aa ebleven (bieveurbeeld: water), en in 't osen dus ää ewönnen.
[bewark] Overgang van West- naor Oost-Veluws
Op de westelijke helfte, naor de Zujerzee toe, bie de Veluwe, kennen we oek 't paor aa/ao veur woorden dee in 't Nederlaans een aa hemmen, mar noen is de verdeling fonetisch, um precies te ween ofhankelijk van de klanke dee op de klinker volg. Is dat een medeklinker dee mit de lippen of in 't achterste deel in de holte van de mond evormp wonnen, dan blif de aa een aa (bieveurbeeld: schaap). Steet de aa an 't einde van een lettergrepe, of veur een medeklinker dee veurin de holte van de mond evormp wonnen, dan wonnen de aa een ao (bieveurbeeld: waoter). Disse verdeling gelt veur alle Zujerzeeplaosen op de Veluwse kus, mar oek veur Urk. 't Zujen van de Veluwe hef overal ao. Kloeke schrif:
Bij persoonlijk bezoek op Urk is mij gebleken, dat het "Veluwsch" principe daar zo geregeld opgaat, als men maar van een klankwet mag verwachten.’ (Kloeke 1952: 197).
[bewark] Uutsprake: ao of aa?
Zoas hierboven al ezeeg is, wonnen de uutsprake van de aa of ao in 't West-Veluws bepaold deur de medeklinker dee op de aa volg, as dit de t, d, s, z, n, l, r of j bin dan heur je meestentieds ao, en as dit de p, b, m, v, f, k, g of ng bin dan heur je meestentieds aa. Op disse regel bin vanzelf wel een antal uutzunderingen. In 't Oost-Veluws he-j disse klankregels neet.
[bewark] Taalgrens: ol/ou
Zoas de (Gelderse) Zujerzeekus op 't gebied van de aa een eenheid is, in een aander belangriek taalverschiensel is dat neet 't geval. De woorden oud, zout, (ik) zou en gao zo mar deur, wonnen in Elburg en Doospiek uut-espreuken as old, zolt (ik) zol en gao zo mar deur, zoas in zwat 't hele osen van Nederlaand. Naor 't zujen toe heur je de uutsprake oud, zout, (ik) zou. De grensliende tusssen oud en old loop tussen Doospiek en Nunspeet over de bossen van de Veluwe naor 't zujen. Apeldoorne lig krek op de grens, en onder Apeldoorne buug disse liende weer mit de bossen mee naor 't zuudosen, en raak bie Dieren de Iessel. Op de grens staon ol en ou soms naos mekaar. De Reeks Nederlandse Dialectatlassen (RND), mit een opname uut de jaoren vuuftig, steet bie Apeldoorne beukenholt naos beukenhout. Bie veldwark in Nunspeet (buurtschap 't Hul, dus an de westkaante van de Zujerzeestraotweg), wönnen in 2003 hout en zout eheurd naos ik zol en ik wol. De dialecteloge Jo Daan hef de ol/ou-liende de staotus van een dialekgrens egeven. Op heur kaorte vormp disse liende de grens tussen 't Gelders-Overiessels en 't Veluws. In disse zinne is Veluws dus de anduding veur de westelijke helfte van de Veluwe, dat an 't Veluwemeer lig.
[bewark] Taalgrens: -en/-n/-e
De ol-/ou-grens loop veur een groot deel, mar neet helemaole, gelieke mit de grens dee de dialekken mit een warkwoorduutgang in de eerste en darde persoon meervoud, tegensworige tied (wule loopt) scheit van de dialekken mit een -en-meervoud (wule lopen). 't -en-gebied lig in 't wessen van disse liende. Overigens is de e in lopen vake neet heurbaor, en klink 't woord ongeveer as loobm. Allinnig in 't wessen van 't lopen-gebied zegen ze warkelijk lopen. Dat gebied is vrie smalle, want bie de munding van de Eem begint 't grote, westelijke gebied waor de n juus vort-eleuten wonnen (lope). Nog wat westelijker, deur oostelijk Gooilaand, loop de grens dee muis (in 't wessen) scheit van muus, en ijs van ies. Dit is gelieke de meest westelijke grens van 't Nedersaksische taalgebied.
Allebeie de lienen, de lope-/lopen-liende en de ijs-/ies-liende lopen vanof 't Eemmeer in stark zuudoostelijke richting, en kruzen de Utrechs-Gelderse previnsiegrens. De zuudwesthoek van de Veluwe (Scharpezeel, Ede en gao zo mar deur), vuilt buten disse lienen en buten 't Nedersaksisch.
[bewark] Cultuurutingen in 't Veluws
In vergelieking mit de overige Nedersaksische dialekgroepen bin de cultuurutingen in de Veluwse streektaal altied wat beteund ebleven. De meeste utingen vie-j dan nog op de Oost-Veluwe. Veluwse streektaalschrievers kregen een belangriek publicasiekenaal mit de Geldersche Volksalmanak, dee in 1835 veur 't eers uutkwam. De schrievers gebruken vake standardtaal en streektaal naos mekaar.
De meeste vrogge Gelderse schrievers in 't Nedersaksisch (dat wanen veural darpsnovellisten) wanen Achterhoekers. Een antal vrogge schrievers in 't Oost-Veluws - de meesten neet van de Veluwe ofkomstig - bin Nicolaas Bernard Donkersloot (1813-1890), Teunis van Lohuizen (1882-1903; bekend van 't gedich Gepleisterde graven), Andries Aarsen (1834?-?) en Willem Josephus van Zeggelen (1811-1879).
Tussen 1900 en 1950 wanen op de Oost-Veluwe veural de schrievers Lambertus Bosch (1875-1954), Jan van Riemsdijk (1879-1954) en Harm uut Wiesel van belang. Veur de Veluwse schrieverieje in 't tweje deel van de twintigse eeuw was onder meer de Nedersaksische Beweging belangriek. De Dialektkringe Salland en OostVeluwe wönnen in 1955 op-erich en kreeg al gauw heur eigen blad, De Moespot. Eén van de anmoedigers van disse ontwikkelingen was Hermen Bomhof (1919-1988) uut Apeldoorne, zelf dichter. Mit de Dialectkring Achterhook en Liemers wönnen in 1966 't Verbond van Neersasse Dialectkringen op-erich, en der wönnen onder aandere streektaalbundels uut-egeven.
De schriever J. Vredenberg (1903-1980) uut Terwolde speulen oek een rolle in de dialekkringen. Veerder ku-w veur de Veluwse schrievrieje de volgende personen neumen: W.A. Aarnink (1895-1983), Alie Th. Groenhuizen (1926-1998), Aaltje van den Bremen-van Vemde (1913-1993), Bertus van den Bremen (1915), Henk Dijkslag (1928) en Arie Hofstede (1931).[1]
Frans Nieuwenhuis (1936) uut Vaossen is één van de muzikanten dee in 't Veluws zingt. De Spaokenburgse band Bukkes had in 2007 een laandelijke hit mit 't in 't Spaokenburgs ezungen nummer 'Héé Keeltsie'.
[bewark] Zie oek
[bewark] Rifferenties
- ↑ Henk Krosenbrink (2008), Streektaalletterkunde in Oost-Gelderland en op de Oost-Veluwe. In Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde (Assen: Van Gorcum)
| Bron(nen): |
|
Mit toestemming van Harrie Scholtmeijer (de auteur): http://www.ru.nl/dialect/wgd/inleiding_rivierengebied.htm |
