Veluws
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
| Veluws | |
|---|---|
| Veluws Wikipedie-logo |  |
| Nedersaksische naam | Veluws |
| Nederlaanse naam | Veluws |
| Laand | Nederlaand |
| Taalgebied | De Veluwe (mit uutzundering van de gemeentes Annem, Renkum, Wageningen en een gedeelte van Ede, Rheden en Rozendaal), Amesfoort (†), Bunschoten, Doezebarg, Zutfen en een klein gedeelte van de Achterhoekse gemeentes Lochem, Zeuvenaar en Bronckhors |
| Antal sprekers | ? |
| Dialekken | Verschillend per darp |
| Taalclassificasie | |
| Schrif | 't Latiense alfebet |
| Taalstaotus | 't Veluws wönnen ezien as dialek van 't Nedersaksisch |
| Taalcode ISO 639-1 | gien |
| Taalcode ISO 639-2 | gien |
| Taalcode ISO 639-3/DIS | vel |
't Veluws is een Nedersaksische dialekgroep dat op de Veluwe espreuken wönnen. 't Wönnen espreuken in de meeste darpen en stejen op de Veluwe. Naos de gewone indeling van 't Veluws zoas dat hierboven beschreven steet, praoten ze oek Veluws in de gemeente Bunschoten in de Nederlaanse previnsie Utrech. Oek in Amesfoort en Leusden praoten ze vrogger Veluws (zie: Amesfoorts). 't Dialek van Huzen kan taalkundig oek nog bie 't Veluws erekend wönnen.
't Veluws is ondanks dat 't een ech Nedersaksisch dialek is, een soort overgangsdialek tussen verschillende dialekken en streektalen. Zo he-j naos 't Nedersaksisch uut 't osen, 't Hollaans/Utrechs-Alblasserwaards uut 't wessen en 't Braobaans/Zuud-Gelders uut 't zujen. 't Hollaans-Nedersaksische kerakter is overal markbaor, mar ho oostelijker of noordelijker je gaon, ho kleiner de Hollaanse invleud. 't Utrechs-Braobaans is veural markbaor a-j korterbie 't Betuwse en Utrechse taalgebied koemen.
Onderwarpen |
[bewark] Onderverdeling van 't Veluws
't Veluws kan weer onderverdeeld wönnen in twee groepen, namelijk 't West-Veluws en 't Oost-Veluws, veerder hef zwat elk darp en elke stad zien eigen dialek, vake is der oek nog es een dialekverschil binnen een darp, stad of buurtschap. Wele taalkundigen onderscheien oek nog 't Zuud-Veluws (beter bekend as 't Betuws), disse dialekgroep vuilt neet onder 't Nedersaksisch en is dit oek gien gebrukelijke indeling.
Een aandere indeling, dee wat minder vake veurkump, is 't West-Veluws samen mit 't dialek van Elburg en Oldebroek. Disse groep wönnen dan 't Veluws eneumd, en de aandere Oost-Veluwse dialekken wönnen onder-ebröch bie 't Sallaans.
[bewark] Friso-, Franko- en zuver Saksisch[1]
De dialekken uut 't noordelijke deel van de Veluwe vallen onder 't Friso-Saksisch. Dit gebied strek zich uut langes de Zujerzee. 't Verbient de stejen Elburg en Harderwiek mit de darpen Oosterwolde, Oldebroek, Doospiek, Nunspeet, Elspeet, Leuvenum, Hierden en Armelo. 't Is neet allinnig de taal van disse laandstreek dee dudelijke sporen van de Friese taal nao-eleuten hef, mar oek veule aandere biezunderheen in levenswieze en gebruken. Veural in de klejerdrach, zo laoten onder aandere de ooriezers van de boerinnen dudelijk zien dat de bevolking van disse laandstreek oorspronkelijk bie een Friese stamme heuren en heel vrogger oek Fries praoten. 't Nedersaksisch hef oek hier, net zoas in de aandere laandstreken dee van oorsprong Fries wanen, de Friese taal verdrungen.
De Friso-Saksische tongval van disse streek kump 't meest overene mit de tongval van de stejen Zwolle en Kampen en umstreken.
De dialekken onder Armelo en in 't midden van de Veluwe kunnen ezien wönnen as Franko-Saksisch, Nedersaksisch mit een stark Frankische invleud.
Onder de zuver Saksische tongvallen van de Veluwe vallen de plaosen dee an de oever van de Iessel tussen Deventer en Hattem in liggen, dit bin dus de darpen Terwolde, Niebroek, Vaossen, Epe, Une, Veessen, Heerde en Waopenvelde en 't stadjen Hattem.
De leste groep kump 't meest overene mit de tongval van Deventer en 't Sallaans.
[bewark] Verschillen Oost- en West-Veluws
Oost- en West-Veluws wieken, wat de grammatica angeet, wat van mekaar of. Zo zegen ze in 't Oost-Veluws bieveurbeeld wie(le) warkt/wärkt en in 't West-Veluws wie/wulie wa[a]rken. In 't grensgebied mit 't Oost-Veluws (zoas 't geval is mit 't onder aandere 't Nunspeets) wonnen 't verschil al wat kleiner, daor he-j nog de -e-uutgang in van oorsprong vrouwelijke woorden (enkelvoud), bieveurbeeld: een greune strepe (Nunspeet) en een greune streep (Putters). Wat de woordenschat angeet lieken de dialekken vake wè op mekaar, mar oek hier kan veul verschil in ween.
In woordenschat wönnen 't West-Veluws oek wat meer beïnvleud deur 't Standardnederlaans. Ho korter je bie 't geschei mit 't Oost-Veluws koemen, ho meer de dialekken ofwieken van 't Standardnederlaans. In 't centrale deel van 't West-Veluwse taalgebied zegen ze: hij staot, meer naor 't noorden 't en osen toe is dat: hij steet en in 't Oost-Veluws is dat: hij steet of hij stiet*. Zoa-j zien staon de Oost-Veluwse vormen wat veerder van 't Nederlaans of.
Ondanks de verschillen he-j oek een bulte overeenkomsen, een veurbeeld hiervan is de Nederlaanse ij, dee een eeuw eleen nog heel aanders uut-espreuken wönnen, zo ongeveer mit een klank dee wat tussen de korte i en de lange ie inhangt en de ui, mit een klank dee tussen de korte u en de lange uu inhangt. Disse klanken bin grotendeels verdwenen in 't Oost- en West-Veluws, mar je kunnen ze nog altied heuren in Doospiek (Oost-Veluws), Nunspeet (West-Veluws) en Urk (Urkers).
[bewark] Overgang van 't Sallaans naor 't Oost-Veluws
't Meest noordoostelijke deel van de Veluwe wönnen evormp deur de Iesselvallei, en deur de darpen an de oostkaante van de Veluwse heuvelrogge, an de ouwe weg van Zwolle naor Apeldoorne: Hattem, Wapenveld, Heerde, Epe, Ems, Vaossen, Wenum-Wiesel en oek Apeldoorne zelf. Disse dialekken lieken stark op wat an de overkaante van de Iessel espreuken wönnen. Disse toch vrie breje revier is in 't geheel gien dialekscheiding. We zien zelfs dat een opvallend taalverschiensel dat in Overiessel bepark is tot een paor Sallaanse plaosen (Dalsen, Heino, Raolte, Wieje, Ols) en daorbuten in heel Overiessel neet veurkump, juus wè weer in de Gelderse Iesselvallei anwezig is. We bedoelen hiermee vanzelf de uutspraak van de korte a as een ä, en de uutspraak van de aa (in bepaolde woorden) as ää.
In aandere woorden is de Nederlaanse aa op de oostelijke Veluwe een ao, net as in Overiessel en in de Achterhoek. 't Geet hier um een historische verdeling: woorden mit een oorspronkelijk (in 't West-Germaans) lange aa bin in 't vere vlejen 'verduusterd' tot ao (bieveurbeeld: schaop). Woorden mit een aa dee eers laoter lange ewönnen bin (deur rekking in open lettergrepe) hemmen an dat preces van verduustering, dat to al of-esleuten was, neet mee-edaon, en bin een 'heldere' aa ebleven (bieveurbeeld: water), en in 't osen dus ää ewönnen.
[bewark] Overgang van West- naor Oost-Veluws
Op de westelijke helfte, naor de Zujerzee toe, bie de Veluwe, kennen we oek 't paor aa/ao veur woorden dee in 't Nederlaans een aa hemmen, mar noen is de verdeling fonetisch, um precies te ween ofhankelijk van de klanke dee op de klinker volg. Is dat een medeklinker dee mit de lippen of in 't achterste deel in de holte van de mond evormp wönnen, dan blif de aa een aa (bieveurbeeld: schaap). Steet de aa an 't einde van een lettergrepe, of veur een medeklinker dee veurin de holte van de mond evormp wönnen, dan wönnen de aa een ao (bieveurbeeld: waoter). Disse verdeling gelt veur alle Zujerzeeplaosen op de Veluwse kus, mar oek veur Urk. 't Zujen van de Veluwe hef overal ao. Kloeke schrif:
Bij persoonlijk bezoek op Urk is mij gebleken, dat het "Veluwsch" principe daar zo geregeld opgaat, als men maar van een klankwet mag verwachten.’ (Kloeke 1952: 197).
[bewark] Uutspraak: ao of aa?
Zoas hierboven al ezeeg is, wönnen de uutspraak van de aa of ao in 't West-Veluws bepaold deur de medeklinker dee op de aa volg, as dit de t, d, s, z, n, l, r of j bin dan heur je meestentieds ao, en as dit de p, b, m, v, f, k, g of ng bin dan heur je meestentieds aa. Op disse regel bin vanzelf wè een paor uutzunderingen. In 't Oost-Veluws he-j disse klankregels neet.
[bewark] Taalgrens: ol/ou
Zoas de (Gelderse) Zujerzeekus op 't gebied van de aa een eenheid is, in een aander belangriek taalverschiensel is dat neet 't geval. De woorden oud, zout, (ik) zou en gao zo mar deur, wönnen in Elburg en Doospiek uut-espreuken as old, zolt (ik) zol en gao zo mar deur, zoas in zwat 't hele osen van Nederlaand. Naor 't zujen toe heur je de uutspraak oud, zout, (ik) zou. De grensliende tusssen oud en old loop tussen Doospiek en Nunspeet over de bossen van de Veluwe naor 't zujen. Apeldoorne lig krek op de grens, en onder Apeldoorne buug disse liende weer mit de bossen mee naor 't zuudosen, en raak bie Dieren de Iessel. Op de grens staon ol en ou soms naos mekaar. De Reeks Nederlandse Dialectatlassen (RND), mit een opname uut de jaoren vuuftig, steet bie Apeldoorne beukenholt naos beukenhout. Bie veldwark in Nunspeet (buurtschap 't Hul, dus an de westkaante van de Zujerzeestraotweg), wönnen in 2003 hout en zout eheurd naos ik zol en ik wol. De dialecteloge Jo Daan hef de ol/ou-liende de staotus van een dialekgrens egeven. Op heur kaorte vormp disse liende de grens tussen 't Gelders-Overiessels en 't Veluws. In disse zinne is Veluws dus de anduding veur de westelijke helfte van de Veluwe, dat an 't Veluwemeer lig. Rond 1850 was 't ol-gebied groter as dat 't noen is, to was in Nunspeet/Elspeet hoogswerschienlijk holt gebrukelijker as hout.[2]
[bewark] Taalgrens: -en/-n/-e
De ol-/ou-grens loop veur een groot deel, mar neet helemaole, gelieke mit de grens dee de dialekken mit een warkwoorduutgang in de eerste en darde persoon meervoud, tegensworige tied (wule loopt) scheit van de dialekken mit een -en-meervoud (wule lopen). 't -en-gebied lig in 't wessen van disse liende. Overigens is de e in lopen vake neet heurbaor, en klink 't woord ongeveer as loobm. Allinnig in 't wessen van 't lopen-gebied zegen ze warkelijk lopen. Dat gebied is vrie smalle, want bie de munding van de Eem begint 't grote, westelijke gebied waor de n juus vort-eleuten wönnen (lope). Nog wat westelijker, deur oostelijk Gooilaand, loop de grens dee muis (in 't wessen) scheit van muus, en ijs van ies. Dit is gelieke de meest westelijke grens van 't Nedersaksische taalgebied.
Allebeie de lienen, de lope-/lopen-liende en de ijs-/ies-liende lopen vanof 't Eemmeer in stark zuudoostelijke richting, en kruzen de Utrechs-Gelderse previnsiegrens. De zuudwesthoek van de Veluwe (Scharpezeel, Ede en gao zo mar deur), vuilt buten disse lienen en buten 't Nedersaksisch.
[bewark] Cultuurutingen in 't Veluws
In vergelieking mit de overige Nedersaksische dialekgroepen bin de cultuurutingen in de Veluwse streektaal altied wat beteund ebleven. De meeste utingen vie-j dan nog op de Oost-Veluwe. Veluwse streektaalschrievers kregen een belangriek publicasiekenaal mit de Geldersche Volksalmanak, dee in 1835 veur 't eers uutkwam. De schrievers gebruken vake standardtaal en streektaal naos mekaar.
De meeste vrogge Gelderse schrievers in 't Nedersaksisch (dat wanen veural darpsnovellisten) wanen Achterhoekers. Een antal vrogge schrievers in 't Oost-Veluws - de meesten neet van de Veluwe ofkomstig - bin Nicolaas Bernard Donkersloot (1813-1890), Teunis van Lohuizen (1882-1903; bekend van 't gedichte Gepleisterde graven), Andries Aarsen (1834?-?) en Willem Josephus van Zeggelen (1811-1879).
Tussen 1900 en 1950 wanen op de Oost-Veluwe veural de schrievers Lambertus Bosch (1875-1954), Jan van Riemsdijk (1879-1954) en Harm uut Wiesel van belang. Veur de Veluwse schrieverieje in 't tweje deel van de twintigse eeuw was onder meer de Nedersaksische Beweging belangriek. De Dialektkringe Salland en OostVeluwe wönnen in 1955 op-erich en kreeg al gauw heur eigen blad, De Moespot. Mit de Dialectkring Achterhook en Liemers wönnen in 1966 't Verbond van Neersasse Dialectkringen op-erich, en der wönnen onder aandere streektaalbundels uut-egeven.
Eén van de anmoedigers van disse ontwikkelingen was Hermen Bomhof (1919-1988) uut Apeldoorne, zelf dichter. Bomhof zien gedichten wönnen op meziek ezet deur Frans Nieuwenhuis en Diana Vredenberg.
De schriever J. Vredenberg (1903-1980) uut Terwolde speulen oek een rolle in de dialekkringen. Veerder ku-w veur de Veluwse schrievrieje de volgende personen neumen: W.A. Aarnink (1895-1983), Alie Th. Groenhuizen (1926-1998), Aaltje van den Bremen-van Vemde (1913-1993), Bertus van den Bremen (1915), Henk Dijkslag (1928) en Arie Hofstede (1931).[3]
Frans Nieuwenhuis (1936) uut Vaossen is één van de mezikaanten dee in 't Veluws zingt. De Spakenburgse band Bukkes had in 2007 een laandelijke hit mit 't in 't Spakenburgs ezungen nummer 'Héé Keeltsie'.
't Veluws wönnen of en toe gebruuk in columns in de krante, zoas bie Veluweland.nl (digitaal en as huus-an-huusblad) mit columns van Gait van de Renderklippen (uut Epe) en Lammertnôom (uut Nunspeet).
[bewark] Zie oek
[bewark] Rifferenties
- ↑ http://www.dbnl.org/tekst/wink007alge01_01/wink007alge01_01_0092.htm
- ↑ http://www.dbnl.org/tekst/daan001ikwa01_01/daan001ikwa01_01_0005.htm
- ↑ Henk Krosenbrink (2008), Streektaalletterkunde in Oost-Gelderland en op de Oost-Veluwe. In Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.), Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde (Assen: Van Gorcum)
| Bronnen / wellen: |
|
Mit toestemming van Harrie Scholtmeijer (de auteur): http://www.ru.nl/dialect/wgd/inleiding_rivierengebied.htm |
| Streektaolen in Nederlaand en Vlaanderen | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
