Eerpel
De eerpel of epel (Latien: Solanum tuberosum; oek wel: eerappel of pieper) is een plaante dee onder de grond een energieveurraod (zetmeel) anleg in de vorm van een knolle, dee meestentieds oek eerpels eneumd wonnen. De knollen wonnen evormd an stengels dee onder de grond zitten (stolonen eneumd). In de eerpel koemen twee types zetmeel veur, amylose en amylopectine, waorvan 10% amylose. In 2005 is veur 't eers een ras in de haandel ekeumen dee zwat 100% amylopectine bevat.
Kömp an bod |
Geschiedenisse [bewark]
De eerpel kump oorspronkelijk uut Zuud-Amerika, en is naor Europa ebröch deur ontdekkingsreizigers. De eerpels greuien hoge op 't Andesgebargte waor aandere plaanten neet greuien konnen. De eerpel vun zien weg naor 't Wessen deurdat Spaanse monniken de eerpel in de tunen plaanten. Al gauw wönnen de eerpel erkent as voedsel en in de 17e eeuw wönnen de eerpel in alle Europese lanen verbouwd. Deur zien hoge gehalte vitamine C wönnen 't vake gebruuk um scheurbuuk te bestriejen.
Teelt [bewark]
De belangriekste teeltgebieden van consumptie-eerpels in Nederlaand bin Flevolaand, Zeelaand en Noord-Braobant. In de Veenkeloniën wonnen veule febriekseerpels veur de zetmeelwinning eteeld en in 't noorden vanwegen minder luzen pooteerpels.
De eerpel hef 2n=48 chromosomen en is een autoploïde tetraploïd. Eerpels wonnen zwat altied ekweek as een enkele kloon mit zo goed meugelijke genen. Alle 'bintjes' bin bieveurbeeld van een kloon ofkomstig.
In 2005 stung Nederlaand op een negende plekke as 't geet um eerpelpreductie wereldwied mit een preductie van krap-an 7 miljoen. Op d' eerste plaose stung China mit een preductie van 73 miljoen, op de tweede plaose Ruslaand mit een preductie van 35 miljoen en op de darde plaose stung India mit een preductie van 25 miljoen. Nederlaand is overigens 't laand mit de grootste import en export van eerpels wereldwied.
Algemeen [bewark]
In veul Europese en westerse lanen is de eerpel één van de baosisvoedingsmiddels: net as ries, pasta en brood is 't een belangrieke bron van koolhydraoten.
De eerpel beheurt tot de nachschaofemilie, gelieke as de temaot, de paprika en tebak: de greune delen van de eerpelplaante bin giftig. Net as aandere lejen van de nachschaofemilie bevat de plaante alkaloïdes. Eerpelplaanten kunnen naos knollen bezen vormen. Disse bezen bin in tegenstelling tot de bezen van de temaot iezelig giftig. Tussen de verschillende eerpelrassen bin der grote verschillen in de vorming van bezen.
Gebruuk van eerpels [bewark]
De hele eerpels (45%) [bewark]
Tegensworig wonnen der veule eerpels gebruuk in de petatindustie. In Grunningen zegen ze as ze petat gaon haolen: even n vette bek hoaln.
- Chips
- Eerpelslaod
- Petat
- Rösti
- Vars (tafeleerpels)
Zetmeeleerpels (31%) [bewark]
- Eerpelpuree
- grondstof veur de eerpelzetmeelindustrie
Pooteerpels (24%) [bewark]
- Verkoop in binnen- en butenlaand as niej pootgoed
Rassen [bewark]
|
|
|
Nedersaksisch [bewark]
- Achterhoeks: eerpel, eerdappel
- Drèents: eerappel, eerpel, èerpel, erpel
- Grunnegs: tovvel, eerdappel (oetsproken as 'irrappol')
- Stellingwarfs: eerpel, eerappel
- Tweants:
- tuffel
- earpel
- jappel (Vjens)
- Urkers: arepel
- Veluws:
- eerpel, erepel
- epel (Doornspiek, Nunspeet, Schaarpezeel, Uddel)
- èèrpel (Wezep, Epe, Une)
- èpel (Une, Vaossen, Wenum Wiesel)
- eerdappel (Emst, Lieren, Garder, Apeldoorne)
- pieper
- petätter (Epe)
Rifferenties [bewark]
- ↑ 1,0 1,1 Schoemaker-Ytsma, A.C.M. (2009), "Zo zegge wi'j det" van A tot Z! (aanvulling) Woorden en gezegdes in het dialect van Nieuwleusen, Ni'jlusen: The Readshop J. Hilbrink
 |
Commons: Eerpel - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden. |
|
Commons: Eerpel - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden. |
 |
Disse pagina is eschreven in 't Nunspeets |
