Grunnegs
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
| Grunnegs | |
|---|---|
| Grunneger Wikipedie-logo |  |
| Noam | Grunnegs, Grönnegs, Grunnegers |
| Andere noamen | Grunnegs-Oostfrais |
| Nederlaandse noam | Gronings |
| Laand | Nederlaand |
| Toalgebied | Provinzie Grunnen, Noord-Drenthe, Veenkolonien (Oost-Drenthe), Kölmerlaand (Fraislaand) |
| Aantel sprekers | 310.000 |
| Dialekten | |
| Toalklassifikoatsie | |
| Schrift | t Latainse alfabet |
| Toalstoates | t Grunnegs wordt zain as dialekt van t Leegsaksisch |
| Toalkode ISO 639-1 | n.v.t. |
| Toalkode ISO 639-2 | nds |
| Toalkode ISO 639-3/DIS | gos |
t Grunnegs (ook Grönnegs of Grunnegers) is de versoamelnoam veur de Friso-Saksische dialekten dij proat worden ien en om de provìnzie Grunnen tou. t Is n toal dij beheurt tot t Leegsaksisch, ain van de twij erkende streektoalen van Nederlaand. Binnen dizze Leegsaksische streektoal vörmt t Grunnegs, soamen mit t Oostfrais n apaart kluster Noordwest-Saksische dialekten. Dizze apaarte stoates het t Grunnegs-Oostfrais tou danken aan de ienvloud van t Frais (zai ontstoan).
Onderwarpen |
[bewark] De toal
[bewark] Toalaigensheden
Zo as al nuimd, vörmt t Grunnegs soamen mit t Oostfrais n apaarte groep binnen t Leegsaksisch. Dit het onderaandere tou moaken, mit dat der ienvlouden binnen van aal kaanten. Veur n oetgebraaid overzicht van toalkundege aigensheden van t Grunnegs, zai de zieden van de Grönnegse toalwiezer.
[bewark] Toalgebied
t Grunnegs wordt proat ien haile provìnzie Grunnen, de kop van Drint ongeveer tin noorden van gemainte Azzen, tin oosten van Hondsrog (de veenkelonien), t oostelke dail van de Fraise gemainte Köllumerlaand c.a. om en bie de lougen De Pomp, Köllum, Boerum en Muntjeziel. Om en bie de lougen Moarum, De Wilp en De Penne wordt noast t Grunnegs ook Frais proat. Ien Köllum wordt noast t Grunnegs ook t Stadsfrais proat.
[bewark] Sprekersaantel
t Grunnegs wordt proat deur om en bie 60 persìnt van de mìnsken in de provìnzie Grunnen, woaronder n groot dail ollere minsken. t Aantel sprekers komt hierdeur op om en bie 205.000 minsken. Ien de provìnzie Drinthe wordt t Grunnegs deur om en bie 90.000 minsken proat en ien de gemainte Köllumerlaand deur om en bie 5.000 minsken. Hiermit komt t sprekersaantel op om en bie 310.000. Worden Stad, Hoaren en Hoogezaand nait mitrekend, den zol t sprekersaantel oplopen kinnen tou om en bie 80 persìnt.
Veur de ollern is t Grunnegs maisttieds de moudertoal. Nog n hail ìnde olle Grunnegers kinnen naauwlieks fesounlieks Nederlaands, omreden zai t gewoon binnen om Grunnegs tou proaten. Tou ongeveer de joaren 60 tou, was t hail normoal ien Grunnen om t Grunnegs as eerste toal tou hebben en t Nederlaands as twijdent. Veur de maiste lu onder de 65 joar is t Grunnegs de twijde toal. Ook tegenswoordig nog, wordt t Grunnegs veul proat onder de jeugd, moar nait meer t zuvere Grunnegs. Doch kaizen veul olders der tegenwoordeg veur om heur kinder Nederlaandstoaleg op te vouern, woardeur t sprekersaantel deellopt.
[bewark] Verbondschop mit aandere toalen/dialekten
t Grunnegs is naauw verbonden mit t Drints, t Westlaauwers Frais, t Nederlaands en hail wied t Deens en t Oldenbörgs. t Grunnegs is hail naauw verbonden mit t Oostfrais en t Selterfrais.
De verwaantschop mit t Oostfrais is zo staark dat t Grunnegs en t Oostfrias sumtieds zulfs as ain toal zain worden. n Goud veurbeeld van dizze verwaantschop binnen de dialekten ien de lougen Schaanze ien Grunnen en Bonnen ien Oostfraislaand, dij binoa hailmoal overainkommen mit ainander. n Groot verschil tuzzen Grunnegse en Oostfraise dialekten is t lainwoord. Ien t Grunnegs kommen veul vergrunnegsde Nederlaandse lainwoorden veur. Ien t Oostfrais veuraal veul Duutsen. Tot aan de Twijde Wereldkraig tou was de reloatsie tuzzen Grunnen en Oostfraislaand hail goud. Der gingen den ook regelmoateg luu van over de grìns noar Grunnen tou om tou waarken en aansom. Doarom zugst ook dat ien t olle Grunnegs, veuraal t olle Oldambtsters nog n hail ìnde Duutsege woorden zaten en dat de oetsproak sprekend op t Oostfrais leek. Deur de joaren hìn binnen dizze ienvlouden vanoet t oosten laanksoam oet de tied kommen en is t Grunnegs aal meer noar t Nederlaands tou gruid. Der binnen zulfs olle luu dij ien t tegenswoordege Oostfrais, Reiderlaands, heur olluu weerheuren. Zo zeden luu ien Grunnen, veuraal t Oldambt, vrouger gain "op" môr "oep", gain "proaten", môr "prouten", gain "vertèld", môr "vertjèld" en gain "vrauwger", môr "vrjoouger".
Noast de lainwoorden komt tegenswoordeg de woordenschat van t Grunnegs en t Oostfrais nog wel grotendails overain. Woorden as "lutje" (lüttje), "scheuvel" (schöfel) en "luu" (lü) kommen, wat de oetsproak aangaait, hailmoal overain. Grunnegers en Oostfraizen kinnen mekoar over t aalgemain den ook goud verstoan. Toch is t zo dat as n Grunneger ien Oostfraislaand komt, den begunt er voak op zien Duuts. Dit komt deurdat noa de twijde wereldkraig de grup tuzzen Duutslaand en Nederlaand psychologisch aandikt is. Dit het tou gevôlgen had, dat de Oostfraizen gaauwer as Duutsers zain wörren as Oostfraizen. Ook het t der mit tou doun dat veul Grunnegers nait goud waiten dat man ien Oostfraislaand binoa dezulfde toal proaten en dat dialekten oetstaarven, woardeur man nait bie elkenain meer terecht kin mit de streektoal.
Ien t westen het t Grunnegs n lichte verbondschop mit t Westlaauwers Frais. Ien t Westerkertierse dialekt het man veul woorden dij ien de rest van Grunnen voak nait veurkommen, môr wel ien Fraislaand. Veurbeelden hiervan binnen mem (moeke/mouder), leit (ligt) en jim (joe). Ook kent t Westerkertaaiers veul toonhoogteverschillen dij typisch binnen veur t Frais, môr nait veur de aander Grunnegse dialekten.
Ien t zuden gaait t Stadjeders over ien t Noordvelds dat ook voak tou de Grönnegse dialekten rekend wordt. Dit dialekt gaait weer over ien t Midden Drìnts. De belaangriekste overgang is dijent van "ai" noar "eei" noar "ie" en dijent van "ou" noar "oou" noar "oe".
Doarnoast binnen der ook woorden dij van wiedere ôfkomst binnen, noamelk Latainse. Sumtieds binnen dij via t Nederlaands, Duuts of t Fraans ien t Grunnegs kommen, môr sumtieds ook direkt. Veurbeelden hiervan binnen: loug (locus), hörn (cornu), aiw (aeva; tiedperk), sikkom (circum), keroazie (coraticum), trankiel (tranquillus), edik (acetum) en riepe (ripa; smalle laandstrook).
[bewark] Klassifikoatsie
Zo as oet t stok hierboven al bliekt, het t Grunnegs reloatsies mit aal omringende toalen en dialekten. Dit zörgt der veur dat de toalklassifikoatsie nogal wat problemen mit hom mit brengt. Toalkundegen binnen t der nait volledeg over ains, hou man t Grunnegs presies nuimen mout. Der binnen den ook verschaaidene theorieen:
- Friso-Saksisch - Ain van de maist aksepteerden is de term Friso-Saksisch. Dit zol verwiezen noar de Saksische toal mit n Frais verleden. Summege toalkundeg vinden de Fraise overbliefsels aans tou lutteg om echt van n haalf Fraise toal tou spreken. Ook vuilen veul Grunnegers zok nait meer verbonden mit de Fraizen en zetten zok laiver ôf van heur.
- Nedersaksisch - Politiek zain wordt t Grunnegs gewoon as Leegsaksisch (Nedersaksisch) aanduud. Ook aal is t Grunnegs binnen t Nederlaandse Leegsaksisch n vrumde visk ien t ij, om nait nog meer toalverdaildhaid tou kriegen, wordt t Leegsaksisch nait nog weer opdaild en nuimt man t gewoon Nedersaksisch, de overkoepelende noam veur aal Leegduutse varianten, mit oetzudern van t Leegfrankisch.
- Nederlaands Leegsaksisch - Dails dezulfde reden as hierboven, veuraal politiek dus. De schaaiden tuzzen t Nederlaands Leegsaksisch en t Duuts Leegsaksisch het tou môken mit de ienvloud van de standerdtoalen. Doardeur binnen baaident aal meer oetnkander gruid.
- Noord Leegsaksisch - Ook n veul aksepteerde klassifikoatsie is t Noord Leegsaksisch. Hierbie gaait man oet van de ienvloud van de dialekten van t oosten, van Breem en Hambörg. t Schelen van de Westfeelse diftongen (of ôfgelaaiden doarvan, zo as dij ien de rest van Oost Nederlaand wezen zollen) zol hierbie t oetvaalspunt wezen.
- Friesisch-Westfälisch - Veuraal ien t begun van de 20. aiw gaf man veul belang aan de Westfeelse ienvloud op de omliggende toalen en dialekten. t Grunnegs zol, liek as t Oostfrais en t Stellenwaarfs Frais-Westfeels wezen. De aander Leegsaksische dialekten ien Nederlaand en West Muunsterlaand zollen Frankisch-Westfeels wezen. Doudestieds gong man, veuraal ien Nazi Duutslaand, ook oet van rassen. t Grunneger vôlk zol van t Fraise ras wezen dij n Westfeels-achtege toal prait. Dizze iendailen is tegenswoordeg nait meer echt gangboar.
- Grunnegs-Oostfrais - Hierbie gaait man oet van n apaarte groep, dij van aal kanten beienvloud is, môr woarbie de Fraise ienvloud boven de Westfeelse en Noord Leegsaksische nomen wordt en de Saksische ienvlouden boven de Frankische. Op ollere Duutse toalkoarten wordt voak allend t Oostfrais aangeven, omdat veul Duutse toalkundegen de Nederlaandse ienvloud boven de Fraise zetten en voak nait waiten dat t Grunnegs binoa dezulfde toal is as t Oostfrais. Summege Fraise aktivisten vatten t Grunnegs en t Oostfrais ook soamen as gewoon Oostfrais, omdat Grunnen dail van Oostfraislaand wezen zol. Voak binnen de luu dij oetgoan van n Grunnegs-Oostfraise subgroep t ook ains mit de term Friso-Saksisch, dij volgens heur n synoniem wezen zol.
Van aal theorieen is wel wat tou zèggen, môr toch worden Friso-Saksisch en Nedersaksisch t maist broekt, Nedersaksisch messchain nog wel meer as Friso-Saksisch, omdat man mit t oog op Uropa geern n grote, verainde en stabiele minderhaid van de Saksen hebben wil en nait van Grunnegers-Oostfraizen, Westfelinks, Noord-Leegsaksen, Oostfelinks, Sleeswiekers, enz. Desondanks wordt t Grunnegs deur de maiste Grunnegers zulf nait zo waitenschoppelk beschaauwd. De maisten zain t Grunnegs as n apaarte toal, heur toal en nait as dail van ain of aandere groep.
[bewark] Dialekten
Van ain Grunnegs kin nait proat worden. t Bestaait oet 8 lutje dialekten dij wel n dudelke ainhaid vörmen, môr doch wel verschillend binnen. De dialekten binnen:
- Pompsters
- Westerkertaaiers
- Hoogelaandsters
- Stadjeders
- Noordvelds (Noord-Drìnts) (sums ook wel zain as Drìnts)
- Oldambtsters
- Veenkelonioals
- Westerwoolds
Over t aalgemain kin man zèggen dat de dialekten ongeveer overainkommen mit de olle politieke grìnzen binnen de provìnzie. De olle Ommelanden binnen dails zichtboar. t Oldambtsters wordt anders nait allend ien t Oldambt proat, môr ook ien t oostelke dail van t Fivelgo, ook wel bekend as t Duurswold. t Stadsgrunnegs en t Noordvelds wazzen vrouger middelkerwies ain dialektgroep, môr deur ienvlouden van t Drìnts op t Noordenvelds en ienvlouden van t Hoogelaandsters op t Stadsgrunnegs binnen zai laanksoam oetnkander gruid. t Dialekt van Eel-Potterwold en Glimmen kin as overgangs dialekt zain worden.
Dizze dialekten binnen anders laanksoam aan t verdwienen. Deurdat de mobiliteit aal groter wordt beienvlouden de dialekten elkander ook, woardeur de verschillen tuzzen dizze dialekten aal minder worden. Ook t dialektbroeken wordt minder. Luu dij tegenswoordeg Grunnegs proaten, hoalen aal meer olle woorden oet woordenbouken of van aander luu, woardeur de dialekten laanksoam aan t soamengruien binnen. Dit nuimt man t regiolekt.
Noast geogroafische veschillen binnen der ook verschillen tuzzen leeftiedsgroepen en tuzzen de verschillende loagen van de moatschoppij en de verschaaidene affeers.
Hieronder staait n tabel mit de verschaaidene dialekten en ongeveer t aantel sprekers doarvan:
|
t Aantel sprekers van t Westerwôlds is baseerd op de proaters van t mengdialekt van t olle Westerwôlds, t Oldambtsters en t Veenkelonioals. t Aantel sprekers van olle Westerwôlds ligt enkeld om en bie 200 of zulfs minder.
[bewark] Dialektvergelieken
Der binnen n aantel kenmaarken dij de Grunnegse dialekten van elkander schaaiden dut. Dizzent binnen zo veul meugelk hieronder oetdrokt:
- Pompsters: Wie bennen ien t lànd van doedestieds en doar l(i)epen twij goede kèrls aan een kaant van de grunne wèg op'e stoep/riep
- Westerkertaaiers: Wie bennen ien t land van doedestieds en doar liepen twij goede kerels aan een kaant van de grune wèg op'e riepe.
- Hoogelaandsters: Wie binnen ien t laand van doudestieds en doar laipen twij goie kerels aan ain kaant van gruine weeg op'e riep(e)
- Stadjeders: Wai bennen in t laand van toundertied en doar luipen twij goie kerels aan ain kaant van de gruine wèg op de riepe
- Noordvelds: Wie/wij liepen in t laand van toendertied en daor liepen tweei gooie kerels an eein kaant van weg op 't tegelpad
- Veenkelonioals: Wie binnen in t laand van doudestieds en doar leupen twai gooie kirrels aan ain kaande van de wege op de riepe
- Oldambtsters: Wie binnen in t laand van doudestieds en doar luipen twai gooie kirrels aan ain kaante van de weeg op d'riepe.
- Westerwôlds: Wi zint in t laand van doudestieds en daor luipt twei goude keerls an ein kaant van de weeg up t ziedpad.
- Reiderlaands (Oostfrais): Wie bunn/zund in t land van djoudestieds oen dor leipen twei goud kheerls aan ein kaant van de wèg up t foudpad
[bewark] Geschiednis van t Grunnegs
[bewark] Oldfrais
Veur de geschiednis van t Grunnegs mouten wie omgoan noar de Middelaiwen, n poar aiwen noa Kristus. Noa de grote vôlkerwandel, wazzen de oorspronkelke Frisii soamensmolten mit aander vôlker, onder aander mit de Sjouken. Doaroet was n soort van Proto-Fraise kultuur ontstoan, dij as loatere vèrzie de Oldfraise kultuur haar. Logischerwies wör der dou ook Oldfrais proat. De dou ontstoane Fraizen, begonnen de haile Noordzeekost van de noudoagse Zais-Westfloamse grup, tot ien Denmaark tou, tou domineren. Middelkerwies waren zai ook ien Hadeln en Ditmaarzen. De toal dij doudestieds proat wuir, was onder tou verdailen ien Westlaauwers Frais, Oostlaauwers Frais en Noordfrais, dat ontstoan wezen zol oet t Oostlaauwers Frais, dou dijent de noordelke kuststreken koloniseerde. t noudoagse Grunnen ligt aan de oostkaant van de Laauwers. t Grunnegs is den logischerwies ook ontstoan oet t Oostlaauwers Frais. Dit dialekt, dat tegenswoordeg nog proat wordt ien de Duutse gemainte Selterlaand, wör proat ien de Ommelanden en t Oldambt en ien Oostfraislaand. Middelkerwies ook ien Stad, môr dij zol al veur de 11. aiw "ontfraisd" wezen. Ien t dörp Westeremden (op t Hoogelaand) is n taxusholtje vonden mit n körte roenen ienschriften der op, dij dateert oet de 7. aiw n. Kr.:
- "ophâmu gistada amluth: îwim ôst ah thukn îwi ôs ûst dukale"
Op zien noudoags Grunnegs betaikent dit ongeveer:
- Op Opheim nam Amluth stried op. Veur zien taxusholtje is branden votdoken. Veur dit taxusholtje wil de branden votdoeken.
n Aander belaangriek Oldfrais dokumìnt is de Buurbrief oet 1327 dou n Daam stadsrechten kreeg oet de vergoadern van de Opstalboom bie Auwerk.
[bewark] Old- en Middelgrunnegs (Middel Leegduuts)
Dou de ienmiddels oetgruide Hanzestad Grunnen ien 14. aiw aal meer ienvloud kreeg ien de Ommelanden, wör t Frais ien de Ommelanden staark beienvloud deur t Leegsaksisch van Stad. Dit vond ook stee ien Oostfraislaand, môr den 2 aiwen loater. Ien dij tied was der ien Grunnen al gain Frais meer over. t Dialekt dat ontstoan was, mout hail veul leken hebben op t tegenswoordege Selterfrais, dat op zien beurt ook weer lichte Saksische ienvlouden had het. Woorden as "Freeslound" kommen tegenswoordeg nog aal ien t Selterfrais veur. Man kin t beste zèggen dat der n soort van dwongen wizzel ploats vonden het. Hierdeur wör t Saksisch van Stad oplègd, môr deurdat de Ommelaanders nait goud Saksisch konden, wör de toal dij ontston n mengen van baaide toalen. Woorden dij man nait wos, huil man oet de olle Fraise toal.
n Schier veurbeeld van t vrouge Grunnegs binnen de vertoalens van de 17 kesten en 24 laandsrechten van de vraaie Fraizen. Dit, van oorsprong ien t (Old)Frais en Latain schreven wettendokumìnt is twij moal vertoald worden ien t Saksisch. Dizze baaide vertoalens lôten goud zain hou of de toalonzekerhaid doudestieds was, dij ongeveer verleken worden mout mit de noudoagse twijstried mit t Hollaands. Hier n veurbeeld van n vrouge vörm van t Grönnegs, môr nait de oldste: t eerste laandrecht.
- "Dat eerste lantrecht is dat aller malick in sijnen guede sitte onberoeuet het en sij dre saeken de he weijgere, dat he nijet en wijl reijsen noch rechten noch dach dinges bieden so oeget he to varen an dat guet all daer by azegha doeme ende mijt luede lantrechte spreken moeghe het en sy dat he beede veer noetsaeken, welke eerste noetsaek is dese: dat em de bannere offt de bode niet en kundichde to houe off to huese. De andere noetsaeke is dese dat he so seeck weer dat he daer niet komen en mochte. De derde noetsaeke is dese dat hem sijn vijant den wech vorstunde mijt wichte ende mijt wapenen. De veerde dat hem wijnt ende onwedder ende onwaddene wather off name. Dijt sint de veer noetsaeken daer de vrije vrese em mede beholden ende onschuldigen mach ende de konijnk kaerl settede, so is he schuldich vul to doene azega dome ende schulde banne ende by luede lantrechte dat sint dre gulden pennijngen de sollen alsoe groet weezen, datmen se moeghe hoeren van radnachtes munte ouer ix vaken hues an een leembecken klijngen enen den schulten den anderen den azegha ende den derden den lueden."
Ien t noudoagse Grönnegs zol dat ongeveer wat wezen as:
- t Eerste laandrecht is dat elk onsteurd op zien goud zitten behaalve as hai drij zoaken waigern dut: dat hait nait raaizen wil wil, noch rechten, noch n rechtzoak aanbaiden, den heurt dijent t goud ien bezit tou nemen dij volgens de doem van de asega en volgens t laandrecht maggen zai spreken, behaalve as er wettege redens hierveur geft, woarvan de eerste noodzoak is: dat de banner of bode hom t gerecht nait aankondegd het tou hof of tou hoes. De aander noodzoak is dat zo zaik was dat er doar nait doar nait kommen kon. De daarde noodzoak dijent dat de vijant hom de weeg veurston mit vechten en mit woapens. De vaaierde dat hom wiend en onweer en onwadboar woater hom dat ôf luit. Dit binnen de vaaier noodzoaken woar de vraaie Frais zok beholden en onschuldegen kin, dij de keunen Koarel hìnzet het. Ook is hai drij golden penningen schuldeg aan de asega en t banbevel van de scholt en overainkomsteg t laandrecht van t vôlk, dij zo groot binnen dat man heur over negen vakken van n hoes ien n laimen schoal klinken heuren kin. Ain aan de scholt, de aander aan de azega en de daarde aan t vôlk.
Om en bie 1500 begon t Grunnegs aal meer noar t Middelnederlaands te goan. Man zol veur dij tied proaten kinnen van Oldgrunnegs en doarnoa van Middelgrunnegs. As man noar t bovenstoande fragmìnt van t olle Grunnegs kiekt, den is t maist boetenlaandsliekende de woordorder. t Grootste verschil was den ook dat dizzent laanksoam noar dijent van t Hollaands tou gruide. Ook was t Grunnegs doudestieds veul van de olle Fraise kenmaarken kwiet worden en wör de schriefwieze van Hollaand overnomen. Klanken veraanderden ook laanksoam, zowel noar t Hollaands tou as noar t oosterse Saksisch van Breem en Hambörg. Dit gong zo wied dat om en bie 1600 de schrieftoal haildaal overgoan was op Nederlaands. Dit bliekt onder aander oet de schreven dokumìnten, dij veuraal ien Stad, kìrken of börgen schreven binnen en vanôf 1600 binoa apmoal op zien Hollaands of haalfdialekt binnen. Toch bliekt oet n dokumìnt van n rechtszitten ien de börg Ewsum dat de spreektoal toch staark ôfweek van de schrieftoal. Hier zol de aankloagde/gedoagde Johann Breve de rechtsprekende oetmoakt hebben veur Drìnt. De heer Van Ewsum, dij der ook bie was, zol hierop kwoad reageerd hebben. Dit is wat opschreven is:
- "Johan Breve, will ick dij segghenn, make du ons hijr gheen Drentenn, off ick will opstaenn unnde wijll dij op kolenn leggenn, Du solte Bartoldt voer een redge kennen unnde mij voir een overrechter. Doe sprack Johann Breve unnde seijde: Leve joncker Reloff, ick will mit mijn Joncker gheen doenn hebbenn."
Hieroet bliekt ook dat aal loagen van de bevôlken doudestieds Grunnegs praiten, Roelof van Ewsum was noamelk ain van de (belaang-)(ienvloud-)riekste luu ien de haile provìnzie. Opvalend is dat de klanken ai en ou nog nait weergeven worden. Over of zai wel oetsproken wörren is nait is man nait wis over. Wel kin man zèggen dat de oetsproak van klanken en kombinoatsies doudestieds aans was as nou. De oe zol middelkerwies as [euw] oetsproken wezen, ien tieds dat de u de tegenswoordege [oe] was. De ij was middelkerwies de tegenswoordege [ie] en eij was de tegenswoordege [ai]. Hou of dat mit ee, aa en oo zat, is dus nait haildaal bekend. t Kin wezen, kiekend noar t Duutsege karakter van de schriefwieze, wat loat is veur dij periode, dat, liek as ien t Westfeels, de klanken ai en ou schreven wörren as ee en oo. Ien Muunsterse stadsdokumìnten bieveurbeeld binnen veul Westfeelse teksten vonden dij ee en oo beschrieven, môr man wait dat dij klanken as ij en ouw oetsproken wörren.
[bewark] Nijgrunnegs
Dit Middelgrunnegs gong middelkerwies om en bie 1800 over ien t Nijgrunnegs. Dit is aans nait mit zekerhaid tou zèggen. Ien de loate 18. aiw was de Nederlaandse stoat laanksoam gruid noar grotere ainhaid. t Nederlaands haar nou ook al dudelk n vaste stoates kregen. Dit muik de Grunnegers ook bewaiten van heur aigense streektoal en apaarte aigensheden. De Grunnegers begonnen laanksoam soamen tou goan. Woar doarveur de gemiddelde Ommelaander zok as Frais oetdrokte, vuilde man zok nou overaal Grunneger en was de Grunnegse toal n belaangriek dail doarien. Vanôf nou doekt t Grunnegs weer op ien schriften en wordt t schreven op n wieze dij verschillend was van t Nederlaands, ien tieds dat man ien de vrougere aiwen juust zo veul meugelk dezulfde letters veur zowel t Grunnegs as t Nederlaands broekte, dij ien baaide gevalen wel aans oetsproken wörren. Dit was nou dus veraanderd en nou kin man den ook dudelk zain hou t Grunnegs der ien dij tied oetzag en ook goud vaststellen hou of t klonken het. Deur dizze aandocht wait man vanôf dizze tied den ook t maist van t Grunnegs ôf.
De belaangriekste veraandern van t Middelgrunnegs noar t Nijgrunnegs is dat de klanken ee en oo en oe veraanderden ien ai en ou. Volgens Kloas Heeroma zol dit beurd wezen deur n ienvloud vanoet Westfele, dij er de Westfeelse expansie nuimt. Liek as ien t Westfeels nam ook t Grönnegs de klanken ai, ui en ou over, ien stee van ee/ie, uu en oo/oe. Ook wörren bepoalde woorden overnomen en grammatikoale aigensheden liek zo. Dit het ien Westerwôlde staarker wèst as ien de rest van Grunnen. Ain probleem is aans dat Heeroma dizze veraandern nait ien n bepoald tiedsvlak zet. Man wait nait wanneer dit presies beurd is. Deurdat de klanken ai/ei, ui en ou aan t ìnde van de 18. aiw veur t eerst veurkommen ien de geschriften, rekenen holdend mit t feit dat t Westerlaauwers Frais ook rond dij tied veraanderde, wordt der wel ais van oet goan dat vanôf t ìnde van de 18. aiw tou t begun van de 19. aiw t Grunnegs dizze Westfeelse ienvloud ondergong, vanoet t zuudoosten, Westerwôlde, dat middelkerwies al eerder Westfeliseerd was. Zeker wait man dit nait, deurdat der bar waineg ien t Grunnegs schreven is tuzzen 1600-1790, woardeur t hail goud meugelk wezen kin dat de Westfeelse ienvloud al ien de 17. aiw ientrid dee ien Grunnen.
De belaangriekste bron van t vrouge Nijgrunnegs is t toneelstok Et en Fret. Dit is n toneelstok ien t Stadjeders en gaait grofweegs over n domnij dij n börgerdochter traauwen wil. n Onderwaarp dat hier staark aan order komt is sosjoale verschillen, iets dat ien dij tied hail staark leefde, net noa de revolutsie.
Dizze sosjoale verschillen zollen vanôf dat momìnt aal meer ienvloud hebben goan op t Grunnegs. Zag man zo net nog dat ien de 15. aiw ook de adel Grunnegs prait, dij middelkerwies om en bie 1800 hailmoal overgoan was op t Hollaands en t Fraans. Noa de Napoleontische tied wör de Grunnegse regionalistische trots aal minder. De haile belevenswereld veraanderde doudestieds. Boeren wörren van aarme laandaarbaaiders aal meer grote bedrieven en deden dus ook aal meer op en veur zokzulf om zo veul meugelk sìnten binnen tou hoalen. Zeker dou de industrie opkwam en de boeren meer verdainen konden en konkureern mozzen mit de fabriek. Doardeur zugt man dat, ondanks dat t Grunnegs voak as boers zain wordt, de maiste boeren vanôf dij tied, en gain Grunnegs meer proaten. Zulfs vandoag proaten de maiste boeren Hollaands, omdat zai nait aal voaker dail oet moaken van n grote ondernemen of vakbond. Veuraal de onderste loag proat t nog: aarbaaiders, schippers, enz. De bovenste loag begon zok aal meer ôf tou zetten tegen t "platte" Grunnegs van dizze onderloag en hierdeur het t Grunnegs aan t ìnde van de 19. aiw en t begun van de 20. aiw weer n lutje veraandern mitmoakt. Der kwam n soort twijdailen. De middenloag zette zok ôf van de onderloag. De klanken ai en ou wörren bie dizze rieker wordende middenloag aal meer ij en oou, zo as ien t Oostfrais. Hiermit wol man zok ôfzetten tegen de daipe klanken dij man as t "roege plat" zag. De reaksie van de legere standen hierop was dat zai heur klanken nog daipen mouken om zok op heur beurt ôf tou zetten: ai wör oi en ou wör aau. Dizze baaide prosessen veraanderden de toal ien zien hailen nait echt, môr meer de oetsproak. Ien t eerste proses worden de sjieke Hollaandse, Fraanse en Engelse klanken noabootst, ien tieds dat bie t twijde proses de diftongen verstaarkt worden en klaanken laanger en nazoaler wörren. t Eerste proses von veuraal op t Hoogelaand stee, ien tieds dat t twijde proses veuraal ien de Veenkelonien was. Man zugt den ook dat t Hoogelaand over t aalgemain rieker was as de Veenkelonien. Dizze sosjoale schaaiden kin man nog aal terug vinden ien t nijmoodse Grunnegs. Man proat ook wel ais van Noord-West Grunnegs en Zuud-Oost Grunnegs. Dizze schaaiden het veuraal tou moaken, mit welk van de twij prosessen t staarkste was en de ienvloud doarvan. Man kin ook wel zèggen dat t Legere Grunnegs ien de lèste aiw aal platter worden is. t Hoge Grunnegs van ij en oou wordt aigelks allend nog môr deur ollere luu proat. De jongere generoatsies "Hoog-Grunnegs" proaten binoa gain plat meer en vouern heur kinder op zien Hollaands op. Tegenswoordeg wordt t Grunnegs den ook veuraal nog deur de legere sosjoale klassen proat, ien tieds dat de hogere en middelboare klassen voak wel Grunnegs kinnen, môr dit nait meer echt oeten en zo veul meugelk op t Hollaands overstappen. De luu dij nog wel t Hoog Grunnegs proaten, kommen ien dizze tiedsperiode apmoal zonnen bitke oet de tied, woardeur dizze vörm redelk gaauw oetstaarft en allend t Lege, roege Grunnegs (en t haalfdialekt) overblift.
Noast de klanken ai en ou veraanderden ook aander klanken, voakentieds noar t Hollaands tou. Man kin bieveurbeeld goud heuren oet welke generoatsie aine komt. Veul luu dij veur de oorlog geboren binnen, proaten veul donkerder as luu dij doarnoa geboren binnen. Ook binnen veul dingen dij Duuts aandoun en dij t Grunnegs vrouger mit t Oostfrais gemain haar, verdwenen zonnen beetje noa de oorlog. Dou wol man zok veuraal ôfzetten van de Duutsers en dat kon deur middel van de toal. Zee man vrouger nog "oep", nou is t "op", zee man vrouger "rad", nou is t "fietse", zee man vrouger "voaren", nou is t "rieden", enz.
Ook de geogroafische dialekten veraandern. Zunder de hoge mobiliteit van de lèste aiw, zollen de twij prosessen dij hierboven beschreven stoan, hail dörpsgebonden wezen. Toch zugt man dat sunt de Twijde Wereldkraig de geogroafische dialekten aal meer noar mekoar tou gruien. Hierdeur is ien de twijde hèlft van de 20. aiw t regiolekt ontstoan. Dörpsdialekten bestoan al binoa nait meer en zwakke dialekten as t Westerkertaaiers en t Westerwôlds stoan aan de raand van t onbroeken. Noast de mobiliteit, het t der ook mit tou môken dat t Grunnegs aal minder van hoes oet proat wordt, woardeur luu dij t nait kinnen, t leren mouten. Logischerwies is der nait veur elk dörpsdialekt n kurzus, woardeur man n soort aalgemain Grunnegs leert. Doarbie komt dat luu dij t Grunnegs wel al praiten en der belaangstellen veur haren, aal meer aander dialekten der bie leren gong, woardeur zien oorspronkelke dörps- of streekdialekt aal meer soamen gong mit dijent dij er der bie leerde.
Ondanks dat de toal laanksoam oetstaarft, is der de lèste tientelderjoaren aal meer aandocht kommen veur de Grunnegse toal. De oetdrokken: "Waitst nait watst hest, totdatst t kwiet bist" gaait hier oardeg op. Juust deurdat t Grunnegs aan t oetstaarven is, kommen der aal meer initsjatieven om de toal tou beholden. Der kommen aal meer zangers, schrievers en bloaden dij t Grunnegs ien leven perbaaiern tou holden. Ien 1997 is t Leegsaksisch, woar t Grunnegs bie heurt, deur Uropa erkend worden as streektoal en ien 2007 is Siemon Reker tou hoogleroar Grunnegs benuimd.
[bewark] Aanzain van t Grunnegs
[bewark] Deur de Grunnegers zulf
Hierboven haar man al zain dat de sosjoale verdaildhaid t Grunnegs oetaindrift. De legere klassen en summege luu oet de hogere en middenklasse proaten t nog, môr tegenswoordeg het t Grunnegs, deur de biekomsteghaid van t Nederlaands, veuraal n persoonliekse en gemoudelkhaidsfunksie. t Grunnegs wordt veuraal broekt om mit nkander persoonliekse zoaken tou bespreken en om homzulf bie n zeupke ien oet tou drokken.
Zo as al zègd, zörgt de sosjoale verdaildhaid dat de bovenloag aal minder Grunnegs proaten gaait en de toal van de onderloag aal platter wordt. Hierdeur is der n grote kaans dat t Grunnegs ien körte de toukomst ook deur de legere klassen op zied zet worden. Jan de Boer zègt hierover ien zien bouk Aanzain en Wezen van n Moudertoal: "Veur n dail is dat ,,sociologisch’’ ofstand nemen en ofstand doun van n stuk van heurzulf. Ze vergatten heur ofkomst en doardeur ook de toal, doar heur moeke heur mit grootbrocht haar. Dizze ,,intellektuele ofstand’’ haar nog aandere oorzoaken, Ain doarvan is het aanmeten van n levensstiel, dei min of meer gespleten is en dei n stried teweeg brengt tussen het verstandsleven het gemoudsleven. As bie zuksen het verstand d’r boven oetwozzen is, den hemmen ze t gemoudelke alledoagse ainvoudege leven nait meer ien tel."
Nou is der ien Grunnen n soort twijstried tuzzen wat man aigelks vindt. Ainerzieds vindt man dat t Hollaands mooier klinkt en is t veur luu verstaandeger om goud Hollaands tou proaten, zodat man meer kaans op de aarbaidsmaarkt het, môr aanderzieds wil man t Grunnegs ook beholden, omdat, zo as De Boer goud woordt, de maiste Grunnegers wel n binden vuilen mit heur moudertoal. t Maist opvalende hierien is dat de luu dij hier t maist enthousiast ien binnen, voak nait meer ien Grunnen wonen. Ien t begun van de 20. aiw binnen veul Grunnegers veur heur waark noar t westen van t laand verhoesd. Loater kreeg man haimzaikte en kregen zai wìns van Grunnen. Deur zokzulf as Grunneger tou oeten, hoopten zai vanôf n ôfstandje toch wat veur Grunnen doun tou kinnen. n Goud veurbeeld hiervan was Geert Teis dij t Grunnegs vôlkslaid schreven het. t Gevoar mit dit soort gevalen is voak, dat heugens voak mooier binnen as dat t echt was en dat gebieden en mìnsken ien de tied veraandern. Hierbie heurt ook de holden tegenover de streektoal.
Nou perbaaiert man deur middel van onderwies en kultuur de holden tegenover de streektoal tou veraandern en t broeken der van aan tou pitjen.
[bewark] Deur de boetenders
De mainen over t Grunnegs deur boetenders is hail verschaaiden. De maisten vinden t Grunnegs roeg, schèl en boers klinken. De maiste luu dij gain Grunnegs (of n aander Leegsaksisch dialekt) gewoon binnen, mouten den ook voak nog wat muite doun om t Grunnegs tou verstoan, wat gain positief effekt het op t aanzain der van. Veuraal ien de laandelke politiek wordt der aanmoudegd om korrekt Hollaands tou proaten. Toch binnen der ook gounend dij t Grunnegs grappeg en mooi klinken vinden. Zai maggen den geern de term "leuk taaltje" broeken. Dizze groep, dij nait zo hail groot is, is den ook voak bereid om t Grunnegs tou leren. Zai beschaauwen de toal as n dail van de kultuur van t gebied en vinden dat as zai doar wonen kommen, dat zai de toal ook beheersen zollen. Voak zain zai t Grunnegs aanders nait as serieuze toal zo as t Frais, môr echt as streektoal, van doar ook t verklainwoord "taaltje". t Grappege hiervan is dat dizze groep voak positiever over t Grunnegs is as de maiste Grunnegers zulf, ien tieds dat zai de term "leuk taaltje" voak aan t Twìnts ôfschoeven. n Reden dat t Grunnegs as mooi en grappeg zain wordt is dat t Grunnegs hail gaauw is en doardeur grappege klanken ontwikkelt. Ook t dubbele karakter van de toal speult voak mit. t Grunnegs is noamelk hail nuchter, hail gewoon aaldoags, môr aan aander kaant kin man ook goud gevuil der mit oetdrokken, en den veuraal negoatieve gevuilens zo as vloeken, schèlden en kloagen, môr ook goud laifde en verdrait.
De negoatieve holden van boetenders tegenover t Grunnegs doar entegen, het direkte ienvloud op de holden van de Grunnegers zulf. Den de negoatieve holden van de Grunnegers zulf tegenover heur toal is grotendails n minderweerdeghaidskomplex tegenover t "hoge" Hollaands en dat as zai Grunnegs proaten blieven, dat zai den leeg stoan ien de werderen van de Hollaanders.
[bewark] Doagelks leven
[bewark] Onderwies
Ien t onderwies is t Grunnegs gain vak van moutwaark, môr t komt wel aal meer veur. Grondschoulen kinnen der veur kaizen of zai onderricht geven willen ien en op t Grunnegs of nait. Doarom wordt t Grunnegs ook nait overaal geven. Toch zugt man wel aal meer dat grondschoulen kinder op jonge leeftied al zo veul meugelk mit t Grunnegs ien kontakt kommen lôten. Hierdeur pikken zai vanzulf n ìnde van de toal op, zunder dat t verplicht riegen woorden en toalregeltjes oet t heufd leren is. De stichten Hoes van de Grunneger kultuur het verschaaidene lespakketten soamenstèld woardeur kinder mit de toal ien aanroaken kommen kinnen.
Ien t middelboar onderwies wordt t Grunnegs nait geven as vak.
Op Rieksakademie Grunnen kin Grunnegs wel studaaierd worden. Dit is n initsjetief van Siemon Reker, dij ien 2007 erkend is as hooglerer Grunnegs. Hierbie wordt veuraal keken noar t tegenswoordege Grunnegs en heur varianten, noa aanlaaiden van teksten van Grunnegse zangers en schrievers. Ook gaait Reker de toal op akademische wieze bestudaaiern en vastlèggen.
[bewark] Literatuur en poezie
De Grunnegse literatuur en poezie is ien de lèste joartienen ook aal meer gruid. Der kommen aal meer Grunnegse schrievers, dichters en zangers. Dit zugt man ook ien aander regionen, woardeur man ook wel proat van de dialect-renaissance, t weerleven van t dialekt. Jan de Boer main anders ien zien bouk Aanzain en Wezen van n Moudertoal dat dit ook gevoaren het. Hai maint, en mit hom de Grunneger Schrieverskring en de Koninklijke Academie voor Wetenschappen (ôfdailen Dialectkunde), dat t grode aantel schrievers ien t Grunnegs n gevoar mit zok mit dragt. Noamelk dat tin eerste de maiste Grunneger schrievers dij luu binnen dij nait meer ien Grunnen wonen en dat zai doardeur veuraal nostalgische heugens op schrift stellen, ien tieds dat zai t woare kontakt mit de regioon verloren binnen. Hierdeur zol de aigelkse gemoudelke funksie van de streektoal van tegenswoorden verloren goan. Tin twijde kin der op dij menaaier n soort standerd ontstoan woar man zok aan holden mouten zol, môr doardeur zol t meer waitenschoppelk wezen as gemoudelk, woardeur de toal ook weer ien t gedrang komt.
Toch blieft man perbaaiern om t Grunnegs deur middel van veul aan t vôlk zain tou lôten, toch aan tou pitjen. Elk joar om en bie meert wordt bieveurbeeld ien de maiste gemaintes ien Grunnen n schrieverswedstried holden. Hierbie kin elkenain dij wil, n Grunnegs stukje poezie of proza iensturen. Voak dudden schoulen hieraan mit om t broeken van t Grunnegs onder de kinder en de jongluu aan tou pitjen. De winnoars van de drij leeftiedskategorien goan deur noar de provinzjoale ronde.
Ook is der ain moal ien de drij joar n priesoetreiken veur t Grunneger bouk, oetreikt deur de Stichten 't Grunneger Bouk. Noast dizze literaire pries is der ook nog de K. ter Loan-pries dij oetreikt wordt aan n persoon of n stichten/verainen dij zok ienzet het veur de Grunneger toal.
Ook worden op verschaaidene stees in Grunnen ook kurzussen Grunnegs geven. Ook hierien zugt man ien de lèste joaren n opmars. Meer en meer luu, veuraal boetenders, nemen n kurzus om n bitke tou intergreern of gewoon oet belaangstellen. Dizze kurzussen kinnen op twij doulstellens geven worden: proaten en verstoan.
[bewark] Muziek
Wat streektoalmuziek aangaait het t Grunnegs veur Nederlaandse begrippen n laange traditsie. Vot noa de kraig (joaren 50, 60) kwammen der Grunnegse zangers en zangeressen op. n Goud veurbeeld hiervan is Peter Buwalda oet Stad, dij ook wel zain wordt as de eerste echte Grunneger zanger. Dit bleef doudestieds veul provinsjoal, môr sunt de joaren 90 van de vurrege aiw gaait t ook noar aander regionen. De grootste en bekendste Grunnegse zanger is Ede Stoal, dij zien laidjes zulfs ien t Japans vertoald binnen en dij tot vandoag aan dag tou as boegbeeld zain wordt van de Grunnegse muziek. Ien de joaren 80 en 90 wazzen noast Wia Buze, Rooie Rinus en Pé Daalemmer de maist suksesvolle Grunnegse muzikanten, dij loater deurgoan binnen mit Alina Kiers as de Bende van Baflo Bill en nou nog aal sukses hebben onder de noam Voorheen de Bende. Ien aal drij gevalen zitten zai ien t kabaretgebied. n Aander suksesvol aartiest van de joaren 90 en vandoag is Erwin de Vries dij ien de 90erjoaren dail was van de band DeHeleboel en nou solo gaait. Hai zit meer echt ien de popwereld as de streektoal- en piroatenkaant. Doarnoast binnen der nog n hail ìnde aander Grunnegse muzikanten zo as de Bond tegen Harries, dij meer ien de rap en alternoatieve rock zitten, Tineke Rouw dij n hail ìnde verschillende soorten muziek dut, De Stroatklinkers, De Pompers, Harrie Niehof, Burdy, Alex Vissering en nog n hail ìnde meer.
n Aargumìnt dij voak tegen de streektoalmuziek geven wordt is dat t voak nait om serieuze muziek goan zol, môr meer om feestmuziek en zo. Toch binnen der onder de Grunnegse muzikanten n hail ìnde dij serieuze muziek môken, mit muzikoal zain, goie instrumìntoatsie en woarvan de tekst aargens over gaait, zo as Alex Vissering mit De Groanrepubliek, dat gaait over t kommunistische verleden (en heden) van Oost-Grunnen, môr bieveurbeeld ook Erwin de Vries mit De Polder dat gaait over de laifde veur t Grunneger laandschop of Boer en Ondernemer, dat gaait over de gruiende en veraanderende toaken van n boer. Ondaanks dizze gruiende (ien aantel en kwaliteit) "maarkt" van Grunnegse aartiesten, is t nog gainent van heur lukt om ook ien hail Nederlaand en boeten de streektoalkrais deur tou breken. Wel het de laandelk bekende band IOS n, oorspronkelk Hollaands, laidje ien t Grunnegs vertoald as ôfschaid en dank aan Grunnen, woar zai begonnen binnen.
[bewark] Nijsbloader
Wat nijsbloader aangaait, wordt der môr schietwaaineg ien t Grunnegs schreven. Maisttieds staait alles ien t Nederlaands, môr sumtieds staait der wel ais n Grunnegs artikel ien, maisttieds gain belaangrieke berichten. Voak binnen dit gedichten of nijstieden dij n Rezen hierveur is dat der vanoet goan wordt dat nait haile provìnzie Grunnen Grunnegs sprekt, môr wel Nederlaands (ien elk gevaal as twijde toal).
[bewark] Radio
Op radio het t Grunnegs n wat grotere rol. Op lokoale radiostatsjons as Radio Noord en Simone FM, wordt n der van ales doan om t Grunnegs n bitke tou promoten. Der wordt den ook regelmoateg Grunnegs proat, bieveurbeeld ien programmen woar man noar radio tou bèllen kin om tou reageern op n stelling of dingen tou ruil aan tou baiden, môr ook bie de zundagmörn radiozenden "Noordmannen", dat voak hailemoal ien t Grunnegs is. Nijsberichten binnen aaltied ien t Nederlaands en ook t kommentoar tuzzen de muziek deur is deur de weeks voak op zien Hollaands. Grunneger muziek wordt aans wel regelmoateg draaid.
[bewark] Wiedkieker
Op wiedkieker is t Grunnegs ook nait hail prominent aanwezeg, môr der wordt wel aandocht aan besteed. n Vast onderdail woar wel Grunnegs proat wordt was tot 2009 tou t weer op tv Noord. Jopke Nijenhoes (Jaap Nienhuis) en Derk Bosker (Derk Bosscher) gaven dou elke dag t weer ien t Grunnegs. Sunt 2009 binnen zai der mit stopt.
De lèste joaren is der ook n programma op, nuimd Grunnegers, woarien t Grunnegs leerd wordt aan de kiekers. Dit programma verschilde per saaizoen. Zo wör der n moal n Grunnegs stukje tekst oplezen mit wat fouten der ien. Aan t ìnd van t programma wörren dij fouten den opnuimd en konden de kiekers kieken of zai t goud haren. Ien n aander saaizoen worden bepoalde woorden besproken. Hierbie wör n woord oplezen en almoal veurbeelden van zinnen en zegswiezen dij mit te doun hebben.
Noa t sukses van de Twintse streektoalriege Van Jonge Leu en Oale Groond, was provìnzie Grunnen ook van plan n Grunnegse serie te môken. Aan t ìnd van 2007 was dizze riege, bestoand oet 12 ôfleverns, te zain. Mit poaske was der n "maraton" woarbie aal ôfleverns achter mekoar aan te zain wazzen. De noam van dizze riege is Boven Wotter, wat verwiest noar de Blaauwe stad. Man is op dit moment bezeg mit t twijde saizoen.
[bewark] Kèrke
Ien kìrk wordt t Grunnegs ôf en tou broekt. Veur dizze Grunnegse dainsten worden spesjoale doatums en stees oetzöcht. n Vaste dag of stee is der nait. Der bestaait n Grunneger Biebel, oet grondtoalen overzet, en n Grunnegs Laidbouk mit vertoalde laidjes.
[bewark] Verschil Grunneger - Grunnegse
Verschaaidene moalen kommen minsken wel ais in verwarren mit de bievougliekse noamwoorden Grunneger en Grunnegse. t Aigliekse verschil is dat Grunnegse allend betrekken het op de toal Grunnegs. Grunneger het in tieds doarvan betrekken op de stad en provìnzie Grunnen. Bieveurbeeld: Grunnegse stichten betaikent stichten veur de Grunnegse toal; Grunneger stichten betaikent stichten veur t gebied Grunnen.
[bewark] Zai ook
- Oldgrunnegs
- Middelgrunnegs
- Nijgrunnegs
- Grunnegs-Oostfrais
- t Grunnegs woordenbouk
- Lieste van Veenkelonioals Grönnegse begrippen
[bewark] Boetende hìnwiezen
- Dideldom
- Groningana
- Kursus Grunnegs
- Kursus Grunnegs op t droad
- Pèrsbericht van RTV Noord over de benuimen van Simon Reker
- n Bericht van RTV Noord over de Leskist Grunnegs
[bewark] Wellen
Bouken
- Boer, J. de, Aanzain en Wezen van n Moudertoal, 1961, Winschoten
- Duijff, P., Taal in stad en land: Fries en Stadsfries, 2002, Den Haag
- Feenstra, H., Duizend jaar Gronings taallandschap, 1998, Bedum
- Formsma, W.J., Geschiedenis tussen Eems en Lauwers, 1988, Assen
- Heeroma, K. & J. Naarding, De ontfriesing van Groningen, 1961, Zuidlaren
- Heeroma, K. & J. Naarding, Oostnederlands, 1983, Groningen
- Heeroma, K., Westerwolds, een herkenning, 1966, Groningen
- König, W., dtv-Atlas Deutsche Sprache, 2007, München
- Peters, R. & F.H. Roolfs, Plattdeutsch macht geschichte, 2008, Münster
- Reker, S., Taal in stad en land: Gronings, 2002, Den Haag
- Reker, S., Zakwoordenboek Gronings-Nederlands, Nederlands-Gronings, 1998, Veendam
- Sonius Swaagman, J., edit: S. Reker & J. De Wit, Commentatio over het Groninger dialect (1827), 2002, Groningen
- Sysema, J., De 17 Keuren en 24 Landrechten in de Ommelander Rechtshandschriften, 1998, Amsterdam
- Wiesenhann, T., Einführung in das ostfriesische Niederdeutsch, 1977, Leer
- Winter, P.J. van, Westerwolde, generaliteitsland, 1948, Assen
Webstees
- Artikel over de Grunnegse identiteit bie old-Grunnegers
- Handbuch des Friesischen
- PDF over de dialekten tuzzen de Laauwers en de Wezer
- Artikel over de toal- en kultuursitewoatsie ien Ditmaarzen, Holstain
| Streektaolen in Nederlaand en Vlaanderen | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
