Wageningen

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie

Zee Wageningen (Suriname) veur 't Surinaamse ressort

Gemeente Wageningen


(Vlagge van Wageningen)		(Wapen van Wageningen)

Previnsie

Gelderlaond

Heufplaose

Wageningen

Oppervlak
- Laand
- Waoter

32,34 km² km²
32,21 km² km²
0,13 km² km²

Antal inwoeners
Inwoeners per km²

35.157 (1 juli 2006)
1.088 inw./km² inw./km²

Geografische coördinaoten

51°58' NB 5°40' OL

Belangrieke verkeersaoders

Netnummer

0317

Poscodes

6700-6709

Officiële webstee

www.wageningen.nl

Wageningen is een stad en gemeente in den Nederlaandse proveensie Gelderlaand. Den stad telt 35.157 inwonners (bron: CBS), woarvan doezenden student bunt. De universiteit en anverwante instellingen telt rundumme 7400 warknemmers, woarvan minder dan 40% in Wageningen wont. Et gemeentebestuur van noe streaft noar ne greuj tot 45.000 inwonners. Den gemeente hef twee karnen: Wageningen en Wageningen-Hoge.

[bewark] Ligging

Wageningen ligt woar den Veluwe, den Gelderse Vallei en den Rijn (op dizzen plek Nederrijn eheaten) an elkare grenst. Woar den Utrechtsen Heuvelrugge in Rhenen endigt mit den Grebbenbarg, hef Wageningen nog ne letsten uutstulping van den Veluwe as den Wageningse Barg. Wageningen hef een belangrieken binnenvoarthaavn an den Rijn, mit under meer oaverslag- en opslagvermogen veur ollie. Deur et westelek eleagen Opheusdense Veer besteet doar ne verbinding oaver den Nederrijn mit Opheusden.

[bewark] Geskiednis

Onder den Wageningse Barg bunt dakpenne evonden mit et stempel van ne Romiens legioen. D'r bunt echter gene anwiezingen dat doar ne Romiens steunpunt an dizzen noordziede van den Rijn was. Mit et Romiensen Vada wierd vermeudelek ne neaderzetting noabi-j et Noord-Broabantsen darp Kessel an den Moas bedoold, en neet Wageningen, zoas lange wierd gedacht.

Den oldst bekanden neaderzetting in Wageningen as veurgänger van den stad lag woarskienlek onderaan den Höllewegge. An et beginne van den Middeleeuwn verhuusden dee neaderzetting heugerop; op den Wageningse Barg bunt noabi-j den Höllewegge de resten van ne tufstenen kapelle en holten boerderi-jen evonden. In den 12den eeuwe ontstonden under an den barg 'n ni-jen neaderzetting. Noa anleg van ene kade as verbinding tussen den flank van de Wageningse Barg en de heuger eleagen haar ten westen van woar noe den stad is, den Hoogstroate, wierd ten zuuden doarvan et oldsten dele van de stad angelegd, rundumme Heerenstroat (veurhen Achterstroat) en karke. Later wödden ok an den noordziede van den Hoogstroat et reagelmoatige zi-jstroatenpatroon (Beuningstroat, Junusstroat, Rouwenhofstroat, Riemsdiekstroat) angelegd. Op 12 juni 1263 kreg Wageningen van grave Otto II van Gelre stadsrechten.

Noa ontmanteling van den vestingwarken in den 19den eeuwe wierd ne dele van de veurmalige wallen bebouwd mit under meer den bebouwing ten oosten van de Skoolstroate en Möllestroate en den bebouwing an et Emmapark. Op den veurmoalige westwalle wierden an et begin van den twintigsten eeuwe den synagoge en doopsgezinde karke ebouwd. Allebei woerden verwoost in 1940 en neet meer op den zelfde plek herbouwd. Noa den Tweeden Wealdkriege wierd den walle hier of-egroaven veur den anleg van de Walstroat en wierden dor studentenflats op ne resterend deele van den walle ebouwd. Dizzen staot doar noe nog altied. In 2000 wierd uutendelek op de plek van den vröggeren walle, noast de wegge, ne monument onthuld ter noagedechtenis an de völle Joodsen slachtoffers van de Tweeden Wealdkriege uut Wageningen.

Aandere dele van den vröggeren vesten kreggen ne parkachtige uutstroaling, zoas et olde Noorderplantsoen. Bi-j den anleg van ne verkeerswegge (Plantsoen) wierd ne dele van deze parkachtige uutstroaling vortedaone. De stroate dee den oosteleken Bargpoorte en den westelieken Nudepoorte mit elkaar verbond, den Hoogstroate, is doar sinds veule joaren de stroate woar koopleu zich vestigden. Vanof den tachtiger joaren is dizzen stroate inericht as vootgängersgebeed. Ok in völle zi-jstroaten van den Hoogstroat, zoas Kapellestroate, Ni-jstroate en Junusstreate, bevinden zich belangrieke tröppen koopleu. Den horeca zit veurnamelek bi-j mekaar op den Markte, an den Heernstroate en in den Möllestroate.

Wageningen, karke

Hotel De Weald

Rundumme 350 en 900 was et grofveld op de hook van den Geertjeswegge en den Diedenwegge in gebruuk. Vermeudelek kwamen de doden uut de verskillende noaberschoppen van Wageningen, dee op den grenze lagen van de flank van den stuwwal en et Binnenveld. Noaberschoppen: De Peppeld (umgaeving Wildekamp) en Leeuwen (umgeving restaurant Het Gesprek); in beide Noaberschoppen is ok den kanmarkende drinkpoele of kolk nog anweazig. Et gehucht Dolder lag rundum de kruusing Van Uvenwegge/Churchillwegge/Dolderstroate. Dolder of Thulere woerd al in 838 eneumd, eaven as Brakel (Bracola), op den hook van Julianastroate en Van Uvenwegge.

Veur de graven en hertogen van Gelre was Wageningen behalve handelshaven veural ok belangriek as veste teggen de biskoppen van Utrecht en later de hertogen van Bourgondië. Den olde grachte (smaller dan vrögger) en dele van de (gerenoveerde) stadsmure bunt nog steeds te bekiekn. Den letsten hertog, Karel van Egmond, leet doarumme in 1526 binnen de veste nog ne kastele bouwen. De fundamenten van dree toorns en ne dele van den buutenmure bunt nog te bekiekn. Op et veurmalige kasteelterrein wierd an et ende van den negentienden eeuwe et noaberschop Bowlespark anelegd, dat veur ne grootn dele nog besteet en bescharmd is as gemeentelek monument.

Et kastele van Wageningen wierd uutendelek deur de Stoaten van Gelderlaand verkoftt an den letsten droste Lubbert Adolph Torck, dee op et terrein klein stadspaleis bouwde in ne barokke tuunanleg. Torck was etrouwd mit den rieke weduwe Petronella van Hoorn, dochter van ne gouverneur-generaal van Oost-Indië. Later arfden hi-j van zien tante kastele Rosendael inRozendaal bi-j Arnem. Torck was politiek warkzaam in Den Haag en leet as burgemeister van Wageningen verskillende publieke warken uutvoern. Hi-j investeerde in den stad mit et bouwen van herenhuze veur gepensioneerden van den Verenigde Oostindische Compagnie. Dat zol later nog van belang wödden omdat Wageningen éne zo'n complex - de zogenoamden 'Bassecour' - ter beschikking kon stellen om in 1873 de riekslaandbouwskoole noar den stad te halen.

Wageningen hef meerdere mölle had in et verleaden. Al in den middeleeuwn stond een tweetal mölle an den vröggeren Möllewegge, noe den Generaal Foulkeswegge geneumd. Den letsten van dizzen mölle wierd umstreaks 1996 gesloopt, geneumd de Eendracht. Den mölle De Vlijt, ebouwd an et ende van den negentienden eeuwe, steet an den Harnjeswegde, vrögger umgeaven deur bouwlaanden.

Wageningen is ok den stad woar de Duutse bezetters under generaal Blaskowitz op 6 mei 1945 in den Aula van den toonmoaligen Laandbouwhogeskool capituleerden, woarmet in Nederlaand ne ende kwam an de Tweeden Wealdkriege in Europees Nederlaand. Ne dag eerder wödden hieroaver onderhandelingen eholden, woarbi-j ok prinse Bernhard as bevelhebber van den Binnenlaandse Striedkrachten anwaezig was. Dizzen onderhandelingen vond plaetse in Hotel De Wereld, dat sinds 2004 opni-j as hotel in gebruuk is. De capitulatie wierd tot en met 2005 joarleks grootse herdacht mit ne veurbi-j trekkende optochte van old-soldoatn van Amerikaansen, Britsen en Canadesen afkumst, tot en mit 2004 afenommen deur wijlen Prins Bernhard. In 2005 wierd den veurbi-j trekkende optochte ofenommen deur Prins Willem-Alexander. Vanof 2006 hold ze doar et Vrijheidsdefilé, een veul rieker eholden optochte van oorlogsgerij en old gedeenden uut den Tweeden Wealdkriege en aandere uutzendgebeden. In et Vrijheidsdefilé is ok ruumte veur gooden doelen en basis skool leerlingen.