Grunnegs (biezundere woorden)

n Aantel biezundere woorden ien t Grunnegs hebben meer as ain betaikenis of hebben verlet van wat extroa aandocht. Dizzent stoan hieronder beschreven. Ook bepoalde woordbroekens ien t Grunnegs worden hier ook ien beschreven.

Ja

t Grunnegs staait ja bekend om t broeken van t woordje ja. t Kin zowat aaltied broekt worden as aine verwiezen wil noar n eerder gebeurd, bekend of logisch feit of gebeurtenis. Voak wordt t aan t ìnde van de zin ploatst, mor ien summege gevalen kin t ook aargens ien t begun. Dit bepoalt wel de noadrok van de zin. Veurbeelden:

1. Wie hebben t der guster ja nog over had.
2. Wie hebben t der guster nog over had ja.

Bie de eerste drokt de spreker oet dat der wat aan de haand is woar de dag de veur nog over proat is. t Gaait hier den ook om t bekende feit dat t de vurrege dag nog gebeurd is. Bie de twijde gaait t om t feit ien zien gehail, woarbie t feit dat t n dag eerder was nait van belang is.

Noa n zin mit ja, volgt der mainsttied n oetlèg: Dat kin ja nait, de winkels binnen vandoag sloten. Dit woordbroeken kin bie bienoa aals broekt worden, dus ook: Nee ja, wat zunder oetlèg nog aal ais veur misverstanden zörgen kin. Dizze gewoonte wordt ook voak overnomen ien t Grunnegs Nederlaands: Dat heb ik ja niet gedaan, je zag zelf dat dat ding vanzelf viel.

Aander

t Woord "aander" betaikent ien t Nederlaands "ander(e)", mor het ien t Grunnegs nog meer betaikenissen. "Aander" kin ook "volgende" betaikenen. Dit wordt allìnd broekt bie tiedsaandudens, bieveurbeeld "aander dag", wat "morgen" betaikent. Dit is juust t tegenoverstèlde van t Engels:

Grunnegs: Ik zai die aander week.

Nederlaands: Ik zie je de volgende week.

Engels: I saw you the other week.

Nederlaands: Ik zag je afgelopen week.

Doe

Betaikenis 1: jij

Ien t Nederlaands betaikent "doe", "jij". Mit t woord 'doe' is der wat vrumdst aan haand. Nait allenneg waarkwoorden mit 'doe' as onderwaarp worden mit –st vervougd, mor ook aander woorden kinnen dij –st kriegen. Of doe kin ofst worden, dat doe kin dast worden, as doe kin ast worden, en zo wieder. Doe wordt (net zo as in t Vrais) mainsttied votloaten omdat je deur de –st oetgang aal waiten dat t om doe gaait.

Waaineg broekt Grunnegs: Denkst doe der nog moal om dast doe dat nog even dust?

Meer-gebruukt Grunnegs: Denkst der nog moal om dast dat nog even dust?

Oetsproak: Denkster nogmoal om dastat nog eeb'm dust?

Nederlaands: Denk je er nog eens aan dat je dat nog even doet?

Dizze regel wordt nait bruukt as de noadruk op "doe" ligt, voak mit verboazen as oetdrukken. De klemtoon ligt den ook op "doe".

Grunnegs: Hest doe dat doan?! Ik docht dat hai dat doan haar.

Nederlands: Heb jij dat gedaan?! Ik dacht dat hij dat had gedaan.

Ien tegenstellen:

Grunnegs: Hest dat doan?

Nederlands: Heb je dat (even) gedaan?

Doetz- en joetzgewoontes

t Woord 'doe' is ien vergelieken tou zien Nederlaandse vertoalen 'jij' veul onbeleefder. Doarom wordt der ien t Grunnegs veul meer 'joe' zègd as ien t Nederlaands 'u'. Ten eerste wordt tegen elk dij ain nait kent en nait zichtboar meer as 10 joar jonger is as de spreker, 'joe' zègd. Pas as aine aangeft dast 'doe' zèggen kinst, dust dat. t Is aans nait gebroekelk om bejoarde mìnsken tou vroagen om doe tou zèggen. Doar zègt men automoatisch 'joe' tegen. Doarnoast is t binnen de femilie ook gebroekelk dast tegen elk dij older is as die, behaalve dien olluu, ook joe zègt. Ien t schema hieronder staait stamboom mit de femilie van A, dij t oetgangspunt is. Tegen elk dij rood onderstreept is, wordt 'doe' zègd en tegen elk dij gruin onderstreept is wordt 'joe' zègd. Bie de voader staait n gruine en n rooie. Dat komt omreden van vrouger 'joe' zee tegen zien olheer, mor tegenswoordeg is dat mainsttieds 'doe'.

Tegenswoordeg wordt ook tegen de grootolders voak wel 'doe' (of op zien Hollaands 'jij') zègt. Vrouger was dit ondenkboar, sunt doudestieds de òfstand tou de grootollen veul groter was. De grootollen haren al n hail leven waarkt en ervoarens opdoan en doar haar men veul respekt veur en de grootollen wörren vrouger ook nait bie de veurnoam aansproken en haildaal nait mit 'opa' en 'opoe'. Dit wazzen dou koosnoamen dij veuraal broekt wörren as men over heur pruit, ien tied dat 'grootvoa(r)' en 'grootmoe/-mou' (of 'pake' en 'beppe' ien t Westerkertaaier) de gebrukelke noamen wazzen woarmit men heur aansprak. Doarnoast nuimde men heur bie de achternoam. Stel dat joen aine grootvoa 'Jakob Hemmen' hait en de aander 'Bernard Woltjer', den was t vrouger van 'grootvoa Hemmen' en 'grootvoa Woltjer'. Tegenswoordeg zol men veul eerder zèggen van 'opa Jakob' en 'opa Bernard'.

Betaikenis 2: hé

Doe kin ook hé betaikenen. Dit wordt den broekt as aine aan t vertèllen is en de aander de aandocht der nait bie het. t Kin ook broekt worden om de noadruk op de gebeurtenis te leggen. Zai de veurbeelddialogen hieronder:

A: Doar woonde vrouger aine, mor nou kin k mie der nait opkommen wel dat nou was.

B: ...

A: Doe.. waitst dat nog?

B: Huh? Sorry wat zeest?

A: Doar woonde vrouger aine, mor k wait nait meer wel dat was.

B: Woonde doar nait vraauw Schepers?

A: Joa, dij was t!

&

A: Wat het doar gebeurd?

B: Doar het n hail ernsteg ongeluk gebeurd doe!

of

A: Houveul luu wazzen der guster?

B: Der wazzen vatteg doe! (NL: er waren er wel veertig!)

Mie

t Woord mie betaikent mij en wordt broekt bie zok-waarkwoorden, mor kin ien t Grunnegs bie sikkom elk aander waarkwoord zet worden. t Wordt op dizze menaaier broekt as der aine zien mainen of zin oetdrokt wordt. Mie wordt ien t Nederlaands den nait vertoald. Veurbeeld:

Grunnegs: Joe goan mie doar nait hìn.

Letterlek vertoald: Jullie gaan mij daar niet heen.

Betaikenis: Ik wil niet dat jullie daar heen gaan.

t Kin ook de noadrok geven de spreker. Ien de Nederlaandse vertoalen ligt de noadrok den op "ik". Veurbeeld:

Grunnegs: Ik heb mie nait doarhìn fietst.

Nederlaands: Ìk ben daar niet heen gefietst.

Os

Os betaikent ons en is t bezittelk veurnoamwoord van wie. t Wordt, noast de gebroekelke funksie, in t Grunnegs ook broekt bie personen. As n bepoald persoon of daaier hail noabersk is veur de spreker, den zegt hai voak os veur de noam. Veurbeeld:

"Os Greta is aaltied te loat"

Greta is den n noabersk persoon van de spreker. Voak wordt t broekt bie n bruier, zuster, zeun, dochter, mouder (ons ma/mou), voader (ons voa), gelaifde vrund of gelaifd hoesdaaier.

Dit kin ook aansom:

"Joen Greta is aaltied te loat"

Greta is den n noabersk persoon van de ontvanger. Dizze konstruksie is aaltied in de beleefde vörm, dus noeit "dien Greta". Dit wordt òf en tou wel broekt deur de jeugd, mor den wordt der waaineg respekt teund veur degain woar of t over gaait. Bieveurbeeld: "Ik zag dien Greta guster ook lopen mit heur hond", woarbie Greta n vriendin van de ontvanger is. Nederlaands: "Nou, ik zag die Greta van jou gisteren ook lopen". t Wordt op n negoatieve menaaier zègd, as of der nog achteraan komt: "wat n vrumd wicht" of "wat n lellek hondje haar zai bie zok" of wat aans negoatiefs.

Lutjen/leutjen

t Woord lutjen (in Oost Grunnen en Stad wordt ook wel leutjen zegd) betaikent "kleintjes", moar kin ook veur andere dingen broekt worden:

• kleintjes (baterijen/ steentjes/ en alles waarvan een kleine versie kan zijn)
• kinderen
• kleingeld (muntjes)

Verlet

As t woord verlet broekt wordt, betaikent t dat aine wat wil. t Kin dus meerdere betaikenissen hebben. Bie t woord verlet heurt aaltied t waarkwoord hebben en n veurzetsel, woarbie de keuze is oet van en om. Dizze veurzetsels worden deurmekoar broekt.

• belang hebben bij: ik heb wel verlet van dizze stoul
• nodig hebben: ik heb verlet van mien medizien
• behoefte hebben aan: ik heb gain verlet van dien gesoes
• zin hebben in: ik heb verlet om sunterkloas

Tou lieken

Bie de zegswieze Aine wat tou lieken gaait t om aine zien dunken. As aine bieveurbeeld zègt "Dat liekt mie n Vrais tou", den maint e aigelks "Dat is n Vrais, dunkt mie" woarbie dizze veronderstellen komt deur n woarneemboar kenmaark van t gain woar of t over gaait. De konklusie dat t n Vrais is, wordt den baseerd op of de toal, of n bepoald oeterlieks van dij man.

n Aander veurbeeld is:

Popko en Wimmie willen even noar heur noabers tou. Zai stoan veur deur:

Popko: Is der aine ien hoes? (Is er iemand thuis)

Wimmie kiekt even deur de roeten noar binnen tou. De lichten binnen oet en zai zugt gain ain.

Wimmie: Liekt mie nait tou. (Ik denk het niet/ Het lijkt er niet op)

Ook de Nederlaandse vertoalen zich lijken kin bedould worden:

Popko: Zellen wie aans bie de aander noabers laangs goan? (Zullen we anders naar de andere buren gaan?)

Wimmie: Liekt mie niks tou. Veurege keer binnen wie zowat vergiftegd deur heur smirrege hoes. (Lijkt me niets. De vorige keer zijn we bijna vergiftigd door hun smerige huis.)

Tou

Liek as ien tou lieken wordt t woord tou slim veul broekt ien t Grunnegs. n Hail ìnde zègswiezen ìndegen of binnen kombineerd mit t woord tou. Veurbeelden binnen:

• n Puutje der om tou (een tasje er omheen)
• Tot vief uur aan tou (tot vijf uur)
• Tou/tot/te handen oet valen (uit de handen vallen)
• Wie goan noar os hoeske ien Frankriek tou (we gaan naar ons huisje in Frankrijk)
• t Vaalt slim tou (het valt erg mee)
• Dij krigst doe der tou (die krijg je erbij)
• Dat komt mie nait goud tou (dat komt mij niet goed uit)
• t Liekt hom wel goud tou (het bevalt hem wel/het lijkt hem wel wat)
• Ik heb t der aan tou (ik ben er klaar voor)

t Woord tou wordt ien t Nederlaands mit toe vertoald. t Veurbeeld van noar ... tou kin je ook wel ien t Nederlaands naar ... toe zèggen, mor ien t Nederlaands kin toe makkelker votloaten worden as ien t Grunnegs. Nevven toe kin t mainsttied ook broekt worden ien stee van tot ("tou handen oet valen" = lett: "tot de handen uit vallen"). Doarnoast wordt der ook wel ais tou schreven woar t as te oetsproken wordt. Ien t Oostvrais wordt t onderschaaid tussen te en tou onder ienvloud van t Hoogduuts nait meer aalweg moakt, mor t Grunnegs bewoart dit verschil net as t Nederlaands wel aaltied. (Ien t Oostvrais schrieven ze wel ais to, mor t klinkt voak as [tau]).

Niks

t Woord niks betaikent net as ien t Nederlaands niks. Allend ien t Grunnegs het t ook nog meer funksies. t Wordt bieveurbeeld ook broekt veur de woorden nait en gain om dij woorden te verstaarken, bieveurbeeld:

• t Is niks gain weer (Het is ontiegelijk slecht weer)
• Der waren niks gain wolken ien locht (Er waren helemaal geen wolken aan de lucht)
• t Is hier niks nait waarm (Het is hier totaal niet warm)

Dik

Veur n hail ìnde woorden kin t bievougliekse noamwoord "dik" zet worden om oet te drokken dat t groot of veul is. In t Nederlaands wordt dit den aans vertoald. Veurbeelden:

Grunnegs	Nederlaands
Dikke mist	Dichte mist
Dikke locht	Donkere lucht
Dikke wag	Hoge golf
n Dik ìnd	Heel ver
Dikke auto	Grote wagen

Worden

t Woord "worden" kin noast de Nederlaandse betaikenis ook broekt om wat aans aanduden. Zo wordt t ook broekt bie de laaidende vörm in de voltoeid verleden tied. Hierbie staait "worden" in de voltoeide tied. Dit wordt ook ien t Engels en ien t Duuts doan:

Grunnegs: Dit peerd is doodschoten worden.

Engels: This horse has been shot.

Duuts: Dieses Pferd ist erschossen worden.

Doun

t Waarkwoord "doun" wordt noast de Nederlaandse betaikenis "doen" ook aans broekt. In veul gevalen kin t noamelk as extroa waarkwoord broekt worden. As dit doan wordt, slagt t hoast aaid op n aander waarkwoord. Dit aander waarkwoord veraandert den in n hail waarkwoord, in tieds dat de vörm van "doun" de persoonsvörm wordt. Deur Nederlaandse invlouden wordt dit aal minder broekt.

Vroagende vörm

n Nait veul meer broekt kenmaark van t Grunnegs is dat bie vroagzinnen t waarkwoord "doun" broekt wordt, liek as ien t Engels. Bieveurbeeld:

Grunnegs: Deest doe doar dou lopen duurven?

Engels: Did you dare to walk there back then?

VTT, TT en OTT, RT

Bie de voltoeide en toukommende tied wordt t waarkwoord "doun" as aanvullen broekt bie t aal bestoande waarkwoord. Dit wordt broekt as der sproak is van tied:

Voltoeide tied (VTT)

Grunnegs: Ik heb vanmörn even fietsen doan.

Letterlieke vertoalen: Ik heb vanmorgen even fietsen gedaan.

Korrekt Nederlaands: Ik heb vanmorgen even gefietst.

Toukommende tied (TT)

Grunnegs: Ik goa in de noamiddag swimmen doun.

Letterlieke vertoalen: Ik ga vanmiddag zwemmen doen.

Korrekt Nederlaands: Ik ga vanmiddag zwemmen.

Tegenswoordege (OTT), runnende tied (RT)

Grunnegs: Ik du lezen.

Letterlieke vertoalen: Ik doe lezen.

Korrekt Nederlaands: Ik lees/ Ik ben (nu) aan het lezen.

As der ien de zin zulf gain aanwiezen van tied veurkomt, mor ien t veurgoande gesprek wel woardeur ain der van oet goan kin dat t nog aal om tied gaait, wordt ook dizze vörm broekt. Ien t onderstoande veurbeeld broekt B de vörm van doun, ien tied dat e gain tiedsaanduden broekt. Toch kin oet de vroag van A òflaaid worden dat t om tied gaait.

A: Ik heb guster even n ìndje lopen doan. Wat hest doe guster doan?

B: Ik heb fietsen doan.

Zellen

t Woord zellen betaikent ien t Nederlaands zullen en wordt den ook ien dij funksie broekt. Doarnoast kin t liek as ien t Vrais ook "goan" of "van plan wezen om te goan" betaikenen. Bieveurbeeld:

Gr: Wie zellen noar Stad tou.

Fy: Wy sille nei de stêd ta.

Nl: We gaan naar de stad.

Mìnske

t Grunnegse woord mìns, mìnsk of mènsk betaikent as eerst gewoon mens ien t Nederlaands. Doarnoast kin t ook betrekken hebben op n vraauw. Dit gaait den mainsttied om n olde vraauw. As t over ol minsen gaait, den zegt men:

Vraauw: Dat ol mìnsk is guster van trap òf dunderd.

Man: Dij ol kirrel is guster van trap òf dunderd.

Ien dit gevaal het te benoamen mìnsk n negoatieve tint. As aine zègt mìnske, den is t juust positief. t Woord mìnske is n verklaainwoord, woardeur t laifkozend overkomt. Bieveurbeeld: Vraauw Idemoa is n hail old mìnske. of Dat mìnske dut ook noflek mit.

n Onbekende

As je aine nait kennen mor hom/heur toch beschrieven willen, kin je zèggen "dij kirrel" of "dij vraauw", mor t kin ook op n aander menaaier. In Grunnen ìndegen de mainste achternoamen of -ma (vertoald -moa), -da (vertoald -doa) of -ga (vertoald -goa). As aine den n onbekende wil beschrieven, dut e dit deur middel van n opvalend persoonskenmaark en ain van de hierveur nuimde achtervougsels. Bieveurbeeld:

• As aine n grode houd op het, kin je zèggen: Heer Houdemoa (Hoedema)
• As aine n opvalende snor het, kin je zèggen: Heer Snorregoa of mit n umlaut Snörrengoa (Snorringa)
• As aine n keep om het, kin je zèggen: Heer Keperdoa (Keperda)

Op dizze wieze wörren ien de middelaiwen de Grunnegse, Vraise en Oostvraise femilienoamen ook moakt. Hierbie kon ook t stee van heerkomst n rol speulen, bieveurbeeld n meneer oet Ferwerd kon haiten Heer Ferwerda. Ook aine zien affeer kon zien femilienoam worden, bieveurbeeld n bekende boer kon haiten Heer Boerema en n mulder kon haiten Heer Meulema. Dij achtervougsels betaikenen noamelk wat as "persoon van". Dus Heer "Boerema" staait dus bekend as "persoon van t boeren". t Kin ook interpreteerd worden as zeun van. Heer "Jansema" het ien n wied verleden den ook n Jan ien femilie zitten.

Duutslaand

Koart van Praisen ien 1915

Veur Duutslaand binnen ien t Grunnegs meerdere woorden. Tegenswoordeg wordt gewoon Duutslaand zègd. Ien 17e aive is der n woord opkommen dij deur haile pervìnzie broekt wör. Dit was noamelk "Poepenlaand". n Ienwoner van Duutslaand was den ook n Poepe ([poebe]). Sums wörren zai ook wel Reumse Poepen nuimd. Dit verwiest den noar de noam van t Hailege Reumse Riek. Loater wör dizze term ook wel broekt veur Reums-Katholieken. Aan t ìnd van de 19e aive is t woord poepe gruid noar n aalgemain scheldwoord, woar of èlk bievouglieks noamwoord veur zet worden kon, bieveurbeeld Vraise poepe (Fries), Drìntse poepe (Drent), Hollaandse poepe (Nederlander), enzowieder. Ien Twijde Wereldkraig wör t woord poepe weer populair. t Woord Poepenlaand zol noar t Nederlaands vertoald worden as Moffenland. t Het dus n negoatieve bieklaank. Tegenswoordeg wordt t woord nait meer as serieus broekt, mor enkeld nog veur de grap of as aine vertèlt dat men dat vrouger aaltied zee.

Veul olle mìnsken dij de oorlog mitmoakt hebben, proaten ook nog wel ais van Proezen of Praisen. Dit komt deurdat Praisen vrouger n deurgangsnoam was veur Duutslaand. De kaizer van Praisen haar sikkom hail Noord-Duutslaand veroverd, woardeur meer as de hèlft van t Duutse riek oet Praissisch gebied beston. Ook dou de kaizer òfzetten wör, bleef t Boeten-Praisen dail van t Praisische gebied. Pas noa en veuraal ien de Twijde Wereldkraig kwam de noam Praisen der oet en wör Duutslaand de gangboare noam.

Mit en met

De Nederlaandse woorden 'met' en 'mee' hebben aigelks dezulfde heerkomst. 'Met' is hailmoal Frankisch ien tied dat 'mee' van t Vrais komt (mei). Ien t Zais is t baaident 'mee'. Ien t Grunnegs worden dizze woorden op verschaaidene wiezen vertoald:

• Hollaands: Hij gaat met mij mee.
• WEK, NVL: Hij gijt met mij met.
• STD, VEK: Hai gaait mit mie met.
• HGL, OLD: Hai gaait mit mie mit.
• Westerwolds: Hi geit mit mi.

Sport

Wenneer men ien t Grunnegs proat over n sport of n aander aktiviteit, den gaait dat wat aans as ien t Nederlaands. Hieronder stoan n poar zinnen ien t Nederlaands en hou of men dat ien t Grunnegs zègt.

• Ik doe aan voetbal - Ik dou voetbalen
• Ik zit op voetbal - Ik zit bie t voetbalen
• Ik moet morgen voetballen - Ik mout mörn noar t voetbalen tou

Aigense - aigenste - aigenst wezen

Ien t Grunnegs het men de woorden aigen(se) en aigenste. Dij lieken n hail ìnde op mekoar, mor betaikent hail wat aans. "Aigen" is t Hollaandse "eigen", t Engelse "own". "Aigenste" is t Hollaandse "zelfde", t Engelse "same", nait "similar". "Similar" betaikent noamelk hoast t zulfde, mor t kin ook n vergeliekboare wezen, dus bieveurbeeld as aine n muntje het en ik heb net zonnent, den zègt men ien t Engels wel "a similar coin", mor t is nait de "aigenste munt". "Aigenste" is presies dezulfde.

De volgende zinnen betaikenen den ook t tegenovergestèlde:

• In Grunnen het men overaal n aigens aksìnt
• In Grunnen het men overaal t aigenste aksìnt

t Probleem is wel dat der n verschil is tussen t gebroek van "aigenst" as bievouglieks waarkwoord en t gebroek as biewoord. As bievouglieks waarkwoord betaikent t t Engelse "same", as biewoord "similar". As aine zègt van "wie hebben t aigenste aksìnt", den betaikent t dus dat zai presies t zulfde binnen, mor as aine zègt "ozze aksìnten binnen aigenst", den kinnen zai wel ainegszins verschillen. "Ik heb de aigenste munt as doe doar hest", kin dus nait, mor "Mien munt en de munt dijst doe doar hest binnen aigenst" kin dus wel.

Dit kinnen we dudelk moaken mit n veurbeeld van gèld lainen. As aine gèld van die laint, den is t nait de bedoulen dat dij die t aigenste weerom geft. Dat zol betaikenen dat dij dezulfde braifkes of muntjes dij e krigt, ook teruggeven mout. Mor t bedrag aan gèld dat aine teruggeft aan de oetlainer is wel aigenst (geliek) aan t bedrag dat e kregen het om te lainen. Dus mit aander woorden: t Bedrag is wel aigenst, mor nait t aigenste.

Old

t Woord "old" (en òfgelaaide woorden "ol" en "olle") kinnen ien t Grunnegs broekt worden om n aander woord te verstaarken. Dit kin zowel ien positieve zin as negoatieve zin. n Veurbeeld van positief is vergeliekboar mit t Engels, bieveurbeeld: "Kiek, doar komt os ol tantie weer op fietse aan.". Ien dit gevaal wordt "tante" laifkozend en bie woorden as "tante" en "oom" wordt den voak de verklaainvörm broekt (tantie en omke/oompie).

n Veurbeeld van negoatieve verstaarken is: "Dij ol röthond van de noaber het mie guster alweer beten!". Voak as "ol" ien dij betaikenis broekt wordt, komt veur t woord woar t op slagt nog n aander verstaarkend stuk der aan vast, bv. "ol röthond", "ol stinkboudel", "ol strontkomputer". As ain dizze vörm broekt, is de aargernis hail slim, dus dit wordt nait zo mor bie èlk negoatief ding broekt.

Windrichtens

Tegenswoordeg worden de windrichtens noar Nederlaands veurbeeld zègd, dus t noorden, t westen, t zuden en t oosten. Vrouger was t gebroekelk dat de windrichtens "de"-woorden wazzen. Dou zee men ook wel de noord, de west, de zuud en de oost. Dit wordt tegenswoordeg allenneg nog deur de oldste generoatsie zègd.