Leegsaksische orthogroafie
Nedersaksische orthogroafie is t spèllen of schriefwieze van de Nedersaksische toal. In de tied van de Hanze wuir t schreven van Nedersaksische teksten nait zo naauw nomen as tegenswoordeg in t Nederlaands, Hoogduuts of Engels. Der is veur t haile Nedersaksisch gain aalgemain woordenbouk opsteld, mor wel veur de verschaaidene Nedersaksische dialekten. Dit komt omdat der gain standerdtoal is. Veur t Nedersaksisch bestoan der wel verschillende standerdspèllens, mor is voak gain moutwaark.
t Probleem mit de Nedersaksische orthogroafie is dat der n hail ìnde dialekten binnen dij zok nait slim verbonden vuilen en redelk van mekoar verschillen. In Duutslaand het men n redelk aalgemaine spèllen veur t Platduuts (SASS), mor in Nederland hest sikkom acht grode spèllens. Wat dit nog stoerder moakt, is dat t Nedersaksisch in meer as ain laand proat wordt en dat der veur n poar vokoalen gain normoale Nederlaandse, Duutse of Engelse letters binnen, bieveurbeeld de duustere a dij noar de o overgaait, zo as de Deense å. t Wordt din mainsttied schreven as n oa of ao, mor in sommege spèllens zugst ook wel åå, å, ôô, oo en soms ook nog weer wat aanders. In de SASS-schriefwieze zain ze dat net even aans, en worden ale aa-klaanken onòfhankelk van de regionoale oetsproaken zain as n oetsproakvariaant van de aa, en dus ook zo schreven. In Oostfraislaand gaait de oa-klaank voak noar de au tou: water = [wauter], en toch wordt dij din schreven as n aa.
Ain van de grootste problemen bie t spèllen van t Leegsaksisch is dat de mainste lu dij plat proaten der gain onderwies over had hebben, en dus allenneg fonetisch opschrieven kinnen, dus op boasis van Nederlandse of Duitse spelregels schrieven zo as t zègd wordt. De mainste grote toalen doarentegen hebben n schriefwies dij goud op de klanken van heur toal aanpaasd is. Dat der in Noord-Duutslaand n wat aalgemainer bruukte schriefwies is, wil traauwens nait zeggen dat dat systeem goud bie elke variant van de toal paast.
Dat t Nedersaksisch sinds de joaren negenteg officieel erkend is, is n reden om der ais noar te kieken of de sprekers nait allemoal t zulfde schrieven kinnen. Hierover wordt deur activisten al joaren over proat. Der wordt ook wel ais tegenin goan mit t argument dat zo'n spèllen de dialekten juust schoade aanbrengen kin en der veur zörgt dat de verschaaidenhaid verloren gaait. De veurstanders antwoorden hierop dat n standerdspèllen nait t zulfde is as n standerdtoal, omdat n standerdspèllen allenneg t lezen van de verschaaidene dialekten makkelker moakt. Veurstanders van vaste spellens in klaainere dailen van t Nedersaksisch, en van t leren van meer as ain spellen, binnen der ook.
Verschaaidene spèlsysteems
[bewark | bronkode bewarken]Òfkeken orthogroafie
[bewark | bronkode bewarken]Mainsttied wordt t Leegsaksisch in n orthogroafie schreven dij óf op t Nederlaands óf op t Duuts baseerd is. Veur sommege dialekten bestoan der ook aigen spèllens, zo as veur t Oostfrais of t Munsterlaands. Dizze alternoatieve spèllens zetten t dialekt meer van t Duuts òf en loaten de aigen klanken wat beter oetkommen. In Nederlaand bestoan vrumd genoug nait veul spèllens mit apaarte taikens. Veul mìnsken schrieven oet gewoonte laiver in de Nederlaandse of Duutse spèllen, mor doar komt meer bie kieken. De veurdailen van de alternatieve spèllens binnen, dat ze n regelmoatege orthogroafie hebben, dij mit de toal overainkomt. In vergelieken mit de Oostfraise spèllen komt t Munsterlaands mit alleneg n poar extroa taikens goud weg, mor dit verschil komt ook omdat der in t Oostfrais meer verschillende klaanken en diftongen oet mekoar holden worden mouten, omdat aanders de woorden verkeerde betaikenissen kriegen of de grammoatikoale functies nait vervuld worden.
Regels veur t schrieven
[bewark | bronkode bewarken]Ain ding is zeker: t Leegsaksisch het veul verschillende dialekten, en doarom zol der woarschienlek ook nooit ain Leegsaksisch woordenbouk komen. Dat betaikent nait, dat der gain spèllensregels wezen kìnnen, dij ale schrievers aanleren kinnen, in welk dialekt ze ook schrieven. Of zo n spèllenssysteem der ooit zal komen (en aannomen wordt) is de vroag.