Geschiedenisse van 't Kristendom

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

De Geschiedenisse van 't Kristendom, of ok nog wel es an-eduud as Karkgeschiedenisse, giet, zo as de name al zeg, over 't verloppe van 't kristendom. Wat, tradisjoneel, begun met d' eerste Pinkster - töt 'n met vandage.

't Karklike kristendom is 't wieds geleufden godsdienst op de weerld, met zien 2,1 miljard geleuvigen.

Opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Opdeling in 3 tiedn[bewark | bronkode bewarken]

An de haand van de 'gwoone' geschiedenisse wöd de karkgeschiedenisse op 3 stukken verdeeld:

Tiedn joartalln Begunnegie
De oale karkgeschiedenisse 30 - 590 Pinkster
De Middelewen 590 - 1517 Paus Gregorius I wödt paus
De ni-je karkgeschiedenisse 1517 - vandage Maarten Luther döt zien 95 stellings tegen de oflaat bekend wördden
Pinkster
Olde karkgeschiedenisse
De Middeleeuwen
De ni'je karkegeschiedenisse
|
0
|
100
|
200
|
300
|
400
|
500
|
600
|
700
|
800
|
900
|
1000
|
1100
|
1200
|
1300
|
1400
|
1500
|
1600
|
1700
|
1800
|
1900
|
2000

Indeling periodes Kristendom

Klassieke opdeling[bewark | bronkode bewarken]

'n Aandere klassieke opdeling, van de haand van de Nederlaanse karkhistorikus Otto de Jong, wödt gebruukt in zien haandboek Geschiedenis der kerk:

  1. de vrogge karke (töt 312)
  2. de stoatskarke (312-1100)
  3. de machtskarke (1100-1500)
  4. de skeurnde karke (1500-1600)
  5. de bevoogde karke (1600-1775)
  6. de betwiefelde karke (1775-1914)
  7. de bestreedn karke (1914-heden)

Jezus uut Nazareth[bewark | bronkode bewarken]

De karke, en aandere kristlike stromings, bint begunnen bi-j Jezus uut Nazareth, 'n jeudse keerl die, volgens n Biebel, um 'n noabi-j 3 jaoar op pad gungen deur Palestina um leerlings te zuken eur te leren oaver zien bekiek van de Tora en de profeten (t Oale Testement'). Hi-j maakn völle volgelings, die hum zagen as de beleufde Messias (Hebreews: Masji'ach) uut 't Oale Testement (Hebreews.: Tenach). Maar ok völle luu hadn 't op 'n geven moment 't orig hoge zitten van zien pröties; de Romeinn hebt hum toe an 't kruus op-ehangn. Mar, dit deud 'e, volgens 't Johannes Evangelie, uut vri-je wille; töt vergiffenisse van de zunde van de meansen, hi-j leut 't dan ok allemoale zo uutspeuln at 'e 't an kruus angungen. En, volgens n Biebel, is 'e noa 3 dage weer op-estaone en is 'e 'n zettie later op n hemel an weeumme-goan um nöst zien Va, an de rechterhaand, te goan zitten, töt dat 'e weerumme kump um de bökkies van de sköpies te skeiden. Hiernoa, noa 50 dagen, kwamen n Heiligen Geest op zien volgelings, woarvan de 12 discipels 't heufd waren, en bint eur op pad egoane umme zien lere te verspreidn. Hier was de oergemeente geboorn; wat later töt de grootste weerldrilligie in de geschiedenisse zolln uutgruin.

't Vrogge kristendom[bewark | bronkode bewarken]

Veur 'n uut-ewiede artikel kiek ok: Vrogge Kristendom

Eerste eewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristlike jeuden[bewark | bronkode bewarken]

't Eerste begön van 't kristendom was 't gien appat geleuf, mar iene van de meerdere stromings binnen 't Jeudendom uut die tied. Mar, disse stroming legden veural de noadruk op de Messiaanse tied en Jezus' levenswieze. 't Was eertieds völle gaanks dat der binnen 't jeudendom orig wat proselieten (niet-jeudn van geboorte den jeudn wödn) waren, en der bi-j kwaam. Ok was dat zo gaanks bi-j de Vrogkristlike-jeuden, hier gungen zölfs de apostel Paulus de weerld in umme aandere jeuden, en anverwaante proselieten, met de Jezus-stroming bekend te maken en töt eur gemeenskap an te sluiten. Umdat der völle Grieken en aandere luu, deur Paulus, binnen disse stroming kwaam, veraanderden 't Jeudse karakter van 't kristendom en gungen luu de jeudse gebruken en bekiek op de teksten aans doe.

Apostel Paulus[bewark | bronkode bewarken]

'n Blangrieke keerl veur de Karke is Paulus ewest. Doar 'e in 't begun 'n stark vervolger waren van de eerste kristen-jeuden. Maa, noa zien bekering wödn 'e juuste 'n stark veurvechter van 't Kristlik geleuf, en hef 'e buten Palestina völle heidenen bekeerd en 'n bulte gemeenten esticht. In n Biebel bint in 't Ni'je Testement 'n flink antal brieven te vinnen woarvan geleufd van wöd dat hi-j ze schreven hef.

De lere die hi-j verspreidden, met zien brieven, en de geleufsopvattings wat karkvaar's der uut haald hebt nuumt ze Paulinisme; woar as alle karklike stromings uutendlik uut egruit bint. Zo hadn 'e aandere ideen oaver de Tora, in verbaand met de geleuvigen uut aandere volker, as de aandere Apostels en Jakobus. 't Is veural Paulus ewest worumme as 't kristendom zich ofdeud van 't jeudendom; Paulus hef 't gebod in-ewisselt veur geleuf, de Tora in-ewisselt veur Jezus.

Thomas Evangelie[bewark | bronkode bewarken]

't Thomas evangelie is 'n apokrief geschrift, die nie töt de offisjele bundel van n Biebel hef toe treden moogt. Maa, tegenworig wöd ezeg dat 't Thomas Evangelie 't eerste geskrift was woar at de woorden van Jezus wördden op vaste-zet, en den hef later - zo lek 't -, nöst Bron Q, edient as oerbronne veur de latere geschriften. Völle uutspraken bint drekt en indrekt terugge te vinnen in de Ni-j Testementiese buke, maa ok Gnostiese buke. 'n Aandere these zeg weer dat Thomas juuste vanuut de Biebelse evangelien, en aandere bronnen, is op-eskreven; in plase van aansumme.

kiek ok: Evangelie van Tomas

Tweede eewe[bewark | bronkode bewarken]

Apostels en Apostoliese Va's[bewark | bronkode bewarken]

Jeruzalem was 't centrum van 't kristendom, met Jakobus an 't heufd van de gemeente töt 61. 't Duurn nie lange of de Apostels hadn wiedverspreid gemeenten esticht.

De verwoesting van Jeruzalem deur de Romeinen in 't joar 70 hef as 'n slim blangrieke gebörtenisse spölt veur 't kristendom. Noe wördden Rome 't centrum in plase van Jeruzalem. Noe waren ok de meeste Apostels uut de tied kommen en mossen de geleuvigen vastigheid hebben; noe wördden de mond'linge oaverleverings op pepiere zet. Viere van slim völle geschriftn bint 't canon van n Biebel op-enömmen.

Nóá de Apostels en aandere oogetuugn kwamen de tied veur eure opvolgers. 'n Antal oaver-eleverde geschriftn uut die tied bint vernuumd noar de Apostoliese Va's. De tied van de Apostoliese va's giet van 90 töt 'n met 160 noa Kristus.

Ok in disse tied komt de kristenen vervolgd te wörden. Maa ok wördden d' eerste geleufsbeliedenisse op-esteld, 't canon wördden vaste-zet en begunnen zich de Apostoliese succesie te ontwikkeln.

Kiek ok: Apostoliese Vaars

Gnostiek[bewark | bronkode bewarken]

Gnostiesisme was 'n stroming den in disse eewe 'n bluitied had. Hier deun de gnostiekn de kristlike lere saam met mystiek en was doardeur slim dualisties en on-materialisties van eerd. Bi-j Nag Hammadi bint der de meesten Gnostiese buke evunnen, woardeure wi-j noe weet dat 'n wiede stroming was, en wied-verspreid. 't Hef zien oorspröng al orig vrog: Iene van de eerste was 't Thomas Evangelie, wökkn ok al orig gnosties van eerd is. Um en noabi-j 130 töt 'n met 160 noa Kristus hef 't Gnostiek, tiedns Valentinus' leven, zien heugtepunt ehad, en gungen de kop of rond de tied dat 't Orthodoxe Kristendom 'n stoatsgodsdienst wördden van 't Romeinse Riek (312 n.Chr.).

Kiek ok: Gnostiek

Derde eewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: Geschiedenisse van 't Kristendom - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.