Geskydenisse van et kristendom

Uut Wikipedie, de vrye encyklopedy
(deurestuurd vanaof "Geschiedenisse van 't Kristendom")
Gao naor: navigasie, zeuk

De Geskydenisse van et kristendom, ov ok nog wal es an-edüüd as Karkgeskydenisse, gyt düs oaver de geskydenisse van et kristendom. Wat tradisyoneel begünt med de eerste Pinkster - töt en med vandage.

Et karkelike kristendom is et wyds gelöövden godsdynst op de weerld, med syn 2,1 miljard gelövigen.

Opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Opdeling in 3 tyden[bewark | bronkode bewarken]

An de hand van de 'gewone' gesskydenisse wörd de karkgeskydenisse op 3 stükken op-edeeld:

Tyden jårtallen Begünnegy
De oalde karkgeskydenisse 30 - 590 Pinkster
De Middelewen 590 - 1517 Paus Gregorius I wördt paus
De nye karkgeskydenisse 1517 - vandage Maarten Luther döt syn 95 stellings tegen de ovlaat bekend wörden
Pinkster
Olde karkgeschiedenisse
De Middeleeuwen
De nye karkegeskydenisse
|
0
|
100
|
200
|
300
|
400
|
500
|
600
|
700
|
800
|
900
|
1000
|
1100
|
1200
|
1300
|
1400
|
1500
|
1600
|
1700
|
1800
|
1900
|
2000

Indeling periodes Kristendom

Klassieke opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Een andere klassyke opdeling, van de hand van de Nederlandse karkhistoriküs Otto de Jong, wördt gebrüükt in syn handbuuk Geschiedenis der kerk:

  1. de vrogge karke (töt 312)
  2. de ståtskarke (312-1100)
  3. de machtskarke (1100-1500)
  4. de skörende karke (1500-1600)
  5. de bevoogde karke (1600-1775)
  6. de betwyvelde karke (1775-1914)
  7. de bestreaden karke (1914-heden)

Jesüs üüt Nazareth[bewark | bronkode bewarken]

De karke, en andere kristelike stromings, bint begünt by Jesüs üüt Nazareth. Een jöödsen keerl dy, volgens den Bybel, ümme en nåby 3 jår op pad güngen döör Palestina ümme leerlings te süken en eer te leren over syn bekyks van de Tora en de profeten ('et Olde Testement'). Hy maken völle volgelings, dy hüm sagen as de belöövde Messyas üüt et Olde Testement (Hebreews.: Tenach). Mar ok völle lüde hadden et op een geven moment et årdig hoge sitten van syn pröätys; disse lüde güngen Jesüs betty opstangen. En üütendelik hebt de Romeynen hüm tu an et krüüs ehangn. Mar, dit dööd he, volgens et Johannes Evangelie, üüt vrye wille; töt vergeavenisse van de sünde van de mensen, hy lööt et dan ok allemåle so üütspölen sodat he ok an et krüüs angüngen. En, volgens den Bybel, is he nå 3 dagen wear op-estån en is he een setty later op den hemel an wearümme-gån ümme nöäst syn Vader, an de rechterhand, te gån sitten, töt at he wearümme kümp ümme de bökkys van de sköäpys te skeyden, ovwal et Oordeel te sprekken over et leven van de mensen. Hyrnå, nå 50 dagen, kwamp de Heyligen Geest op syn volgelings, wårvan de 12 discipels et höövd waren. Dernå bint eer op pad egåne ümme Jesüs lere en bosskop te verspreyden. Hyr was de uurgemeente geboren; wat later töt de grootste weerldgodsdynst in de geskydenisse sollen üütgröyen.

Et vrogge kristendom[bewark | bronkode bewarken]

Vöör een üüt-ewyde artikel kykt ok: Vrogge Kristendom

Eerste ewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristlike jöden[bewark | bronkode bewarken]

Op et eerste begün van et kristendom was et gyn appart gelööv, mar yne van de meerdere strömings binnen et jödendom üüt dy tyd. Mar, disse stroming legden vööral de nädrük op de Messyaanse tyd en Jesüs syn levenswyse. Et was eertyds völle ganks dat der binnen et jöödendom årdig bekeerlings (düs nyt-jöden van geböörte dy jööds wörden) waren, en der by kwamen. Ok was dat so ganks by de vrogkristelike-jöden, hyr güngen sölvs de apostel Paulus de weerld in ümme andere jöden, en anverwante bekeerlings, med de Jesüs-stroming bekend te maken en töt eer gemeenskop an te slüten. úmdat der völle Gryken en andere lüde, döör Paulus, binnen disse stroming kwamen, veranderden sachys an et jöödse karakter van et kristendom en güngen lüde de jöödse gebrüken en bekyks op de teksten anders duun.

Apostel Paulus[bewark | bronkode bewarken]

'n Blangrieke keerl veur de Karke is Paulus ewest. Doar 'e in 't begun 'n stark vervolger waren van de eerste kristen-jeuden. Maa, noa zien bekering wödn 'e juuste 'n stark veurvechter van 't Kristlik geleuf, en hef 'e buten Palestina völle heidenen bekeerd en 'n bulte gemeenten esticht. In n Biebel bint in 't Ni'je Testement 'n flink antal brieven te vinnen woarvan geleufd van wöd dat hi-j ze schreven hef.

De lere die hi-j verspreidden, met zien brieven, en de geleufsopvattings wat karkvaar's der uut haald hebt nuumt ze Paulinisme; woar as alle karklike stromings uutendlik uut egruit bint. Zo hadn 'e aandere ideen oaver de Tora, in verbaand met de geleuvigen uut aandere volker, as de aandere Apostels en Jakobus. 't Is veural Paulus ewest worumme as 't kristendom zich ofdeud van 't jeudendom; Paulus hef 't gebod in-ewisselt veur geleuf, de Tora in-ewisselt veur Jezus.

Thomas Evangely[bewark | bronkode bewarken]

't Thomas evangelie is 'n apokrief geschrift, die nie töt de offisjele bundel van n Biebel hef toe treden moogt. Maa, tegenworig wöd ezeg dat 't Thomas Evangelie 't eerste geskrift was woar at de woorden van Jezus wördden op vaste-zet, en den hef later - zo lek 't -, nöst Bron Q, edient as oerbronne veur de latere geschriften. Völle uutspraken bint drekt en indrekt terugge te vinnen in de Ni-j Testementiese buke, maa ok Gnostiese buke. 'n Aandere these zeg weer dat Thomas juuste vanuut de Biebelse evangelien, en aandere bronnen, is op-eskreven; in plase van aansumme.

kiek ok: Evangelie van Tomas

Tweede ewe[bewark | bronkode bewarken]

Apostels en Apostoliske Vaders[bewark | bronkode bewarken]

Jeruzalem was 't centrum van 't kristendom, met Jakobus an 't heufd van de gemeente töt 61. 't Duurn nie lange of de Apostels hadn wiedverspreid gemeenten esticht.

De verwoesting van Jeruzalem deur de Romeinen in 't joar 70 hef as 'n slim blangrieke gebörtenisse spölt veur 't kristendom. Noe wördden Rome 't centrum in plase van Jeruzalem. Noe waren ok de meeste Apostels uut de tied kommen en mossen de geleuvigen vastigheid hebben; noe wördden de mond'linge oaverleverings op pepiere zet. Viere van slim völle geschriftn bint 't canon van n Biebel op-enömmen.

Nóá de Apostels en aandere oogetuugn kwamen de tied veur eere opvolgers. 'n Antal oaver-eleverde geschriftn uut die tied bint vernuumd noar de Apostoliese Va's. De tied van de Apostoliese va's giet van 90 töt 'n met 160 noa Kristus.

Ok in disse tied komt de kristenen vervolgd te wörden. Maa ok wördden d' eerste geleufsbeliedenisse op-esteld, 't canon wördden vaste-zet en begunnen zich de Apostoliese succesie te ontwikkeln.

Kiek ok: Apostoliese Vaars

Gnostyk[bewark | bronkode bewarken]

Gnostiesisme was 'n stroming den in disse eewe 'n bluitied had. Hier deun de gnostiekn de kristlike lere saam met mystiek en was doardeur slim dualisties en on-materialisties van eerd. Bi-j Nag Hammadi bint der de meesten Gnostiese buke evunnen, woardeure wi-j noe weet dat 'n wiede stroming was, en wied-verspreid. 't Hef zien oorspröng al orig vrog: Iene van de eerste was 't Thomas Evangelie, wökkn ok al orig gnosties van eerd is. Um en noabi-j 130 töt 'n met 160 noa Kristus hef 't Gnostiek, tiedns Valentinus' leven, zien heugtepunt ehad, en gungen de kop of rond de tied dat 't Orthodoxe Kristendom 'n stoatsgodsdienst wördden van 't Romeinse Riek (312 n.Chr.).

Kiek ok: Gnostiek

Darde ewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: Geskydenisse van et kristendom - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.