Maarten Luther

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Maarten Luther
Universität Wittenberg

Maarten Luther (Duuts: Martin Luther) (Eisleben, 10 november 1483 - en daor ok febrewaori 1546) was 'n belangrieke Duutse protestaantse theoloog en reformator.

Begönnen as 'n augustijner monnik (1506) die 't sakrement van de priesterwijding ontvöngen haren (1507), ontwikkelden he humzölf nao zien benuuming op 1508 töt heugleraar in n moraaltheologie an de universiteit van Wittenbarg töt de persoonlikeid van de rifformatie op 't Duutse riek. De publikatie van zien akedemiese stelling tugen de angel in oflaoten op 31 oktober 1517 is 't simboliese begön van 't protestaantisme. Zien name wörd vake in iene aosem enuumd met de rifformatoren Huldrych Zwingly en Johannes Calvijn.

Striedgeskriften duur, vor in tugen Luther wörden ok drek vertaald in 't Middennederduuts (de veurloper van 't moderne Nedersaksisch). Dat was immers de taal van de gewone luu in 't noorden van 't Heilige Rooms Riek. [1]

Theologiese ideen[bewark | bronkode bewarken]

't Evangelie is de waore schat van de karke. Disse stelling, uut de 95 stellings van 1517, is de aard veur 't benul in de theologie van Luther. In de middeleewen wördden de vraoge naor 't goed ween veur God (vri'jsprake van zunden) ok as deel van de kristelijke verzuuningsleer esteld. De rooms-kathelieke leer göngen dervan uut dat 't goed ween veur God deels töt staand ebracht kunnen wörden deur 't op biezunder geleuf an Kristus 't doe van goede warken. Goede warken levvert daormet 'n bi'jdrage an 't heil, 't behoald. Deur slechte warken (zunden) kunnen men - zo was de klassieke kathelieke opvatting - de heiligmakende genaa Gods verliezen. Deur bestudering van de Romeinenbrief kwaam Luther töt de opvatting dat goediging 'n vri'je gave Gods is die God bewes an godloze zundige meansen. Disse goediging is verwörven deur Kristus. De godloze kreg deel an de verwörven gerechtigheid van Kristus deur 't geleuf (Romeinen 1:16,17). 't Geleuf maakt iene met Kristus en plaatst dorumme de godloze weer op de juuste verhoalding met God.

Anti-Jeuds[bewark | bronkode bewarken]

Veur de meeste luu stiet Maarten Luther bekend umme zien 95 stellings. Ok dat 'e ehölpen hef umme van 't Kattelieke geleuf of te kommen, wat veur ’n koppel luu ’n bevrieding was.

Mar der bint ter niet völle den weet dat Luther ok met jeuden gaanks ewest hef. Hi-j deun de Kattelieke Karke de skuld der van dat de jeuden zich niet töt Jezus bekeren wollen. Den zollen 't eur onmeuglik emaakt hebben dat zi-j Jezus as Messias zien konden. Luther dachten dat wenneer as zien Rifformatie in gaank was, dat de jeuden zich dan wal bekeren wollen.

Toe noa ’n zet de jeuden nog niet noar de karke kwaam, spetten ‘t hum dat. Noar verloop van de tied was 'e niet meer te sprekken oaver jeuden. Op 1543 schreven hi-j ’t bukie Von den Juden und ihren Lügen. Doarin giet 'e flink tegen de jeuden tekeer. Wat as 'e doar in schreven, doarvan zegt ter noe ’n koppel luu dat de Nazi’s 't veur hum edoane hebt.

Mar Luther haren niets tegen Jeuden as ras, mar wal wat tegen eur geleuf. Doar as de Nazi’s de Jeuden as ras niet anstön. Doar mu’w wal ’n verskil in zien.

Hier ’n liesie was Luther op-esteld haren tegen de jeuden, oaver-enömmen uut ‘t bukie:

Ik doede oe, kristenen, mien road:
1. De synagogen en jeudse schoelen mut in braand estökken wörden. Wat ter nie braanden wul, doar mut ’n bulte zaand oaverhen. Der mut niets meer van oaverblieven.
2. Net-zo mut de huze van de jeuden met n grond gelieke edoane wörden. Loat eur mar op stallen wonen goan, dan kriegt ze wal deur da’ze gien boasies bint in oons Duutse va-laand.
3. Alle Talmoeds, gebeden en buke mut de jeuden of-epakt wörden. Waant doar stiet niets aans as ofgoderi-je, leunges en gevluuk in.
4. 't Is de rabbijnen verbeuden ’t jeudse geleuf an luu te leren. Döt der iene dat wal, dan mut 'e uut de tied edoane wörden.
5. Jeuden magt te stroate niet op, loa’ze mar binnen in ’t huus blieven.
6. Jeuden mut verbeuden wörden umme woeker te doen. Eur geld, gold en zilver mut of-epakt wörden, waant dat hebt ze weer van de kristenen of-epakt.
7: De jonke en starke jeuden en jeudinnen mut in zwoar warken ezet wörden. Met 'n harde haand, umme eur de lamlennigheid of te leren.

Nedersaksisch[bewark | bronkode bewarken]

Rifferenties[bewark | bronkode bewarken]

  1. Nedderdüütsch Dichten - ehrgüstern, güstern un vundaag: Eenmaal verdwars dör uns' Literatuur
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.