Gnostiek

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

De Gnostiek is de name veur 'n versaamling van meerdere rilligieuze streumings binnen 't vrogge christendom. De tarm gnostiek is etymologies ofkömstig van 't Griekse woord veur kennis, gnosis (γνωσις). Mar in de gnostiek kreeg gnosis 'n speciaalen betekenisse van de mystieken kennis over de verbörgen aord van de warklikheid en de meanse. Daormet onderscheide de Gnostiek zich met 't confessionaelen christendom, wökken zich ebaseerd op geleuf. Gnosis en geleuf vörmden in de beguntied van 'n christendom twee rilligieuze teegnpolen onder de volgelings van Jezus.

De gnostiek beleefdn 'n bluijtied in de eerste drie eeuwn nao Christus. Sömmige heedndaagse historici neigt dernaor de gnostiek 'n invloedrieke positie te verleenn in de wördingsgeschiedenisse van 't vrogge christendom. Vanof halfwege de twiede eeuwe wödden de gnostiek fel bestreedn en as ketteri'je veroordeeld deur 't zich toe vörmnde, op 'n geleuf ebaseerdn karkliken christendom. Op 't Concilie van Nicaea in 325 anvaordn de Karke de Geleufsbeliedenisse van Nicea. Hoewel de inhoald van disse geleufsbeliedenisse veural richt was teegn 't arianisme verwörp de beliedenisse ok gnostiese leerings.

De gnostiek is opni'j onder de andacht ekom deur de vondst, in 1945, bi'j Nag Hammadi in Egypte van 52 geschriften uut 't begöntied van 't christendom. Onder disse Nag Hammadi-geschriftn bevönden zich merendeels töt dan toe onbekande, verleuren egaone gnostiese teksten.

Dwaoling[bewark | bronkode bewarken]

Iene van de blangrieksten thema's in de Gnostiek is dat 'n meanse van zichzölf vervrömd kan raken. Meansen könt vergetten wie zi'j zölf in warklikheid bint. De onverlöste meanse is 'zichzölf kwiet'. 't Gevolg daorvan is dat zo iene 't kontakt met zien innerlik weten, de gnosis, verlös. Wie zichzölf kwiet is, lef as 'n slaove van onpersoonlike machten. Disse staot van vervrömming van 'n waore zölf wödt in de gnostiese teksten met völle verschillende tarms beschrewen, zo as slaoverni'je, vergettelheid, slaop, drönkenschap, blindheid, de dood. 'n Miest algemiene tarm die daorveur vake wödt gebruukt is 'de dwaaling', in de betekenisse van 'verdwaold ween'.

Daorbi'j past de gliekenisse van 't Lied van de parel uut de Haandelings van Thomas. Dit verhaal vertelt over 'n koningszeune wökken deur zien olders naor 'n verre laand estuurd wödt. De koningszeune kreg de opdrach in 'n laand verre weg 'n paorel te zuuken. As e in dat laand an-ekommen is, verget e echter zien opdrach. Hi'j nemp de zeden van 't vrömde laand an en wödt zo 'n 'zeune van 't laand'. Daordeur verget e ok wie hi'j van orsprung is, waor hi'j verdan kump en wat zien opdrach ok alweer was. Mar dan kump der 'n boschopper van zien olders. Die herinnert 'm an zien ofkomst. Now wet e weer wie hi'j is en hi'j herinnert zich ok zien opdrach. Hi'j slög der in de paorel te vinnen en hi'j keert trugge naor zien geboortelaand en wödt daor koning. 'n Lied van de Parel verbeeldt de staot van de meanse die verdwaold is eraakt in 'n vrömden warklikheid, zichzölf vergetten is en vervolgens deur 'n verlösser weer an zien waore aord herinnerd wödt en zo leert zichzölf en zien bestemming te hervinnen. In de gnostiese teksten is Jezus die verlösser.

Herstel[bewark | bronkode bewarken]

De verlössing uut de dwaoling kan de meanse verkriegen deur zich zien orsprunkliken aord te herinneren, deur zich te verbinnen met zien waore zölf. Dat proces wödt beschrewen as bevri'jding, wakker wödden, weer nuchter wödden, de genezing van blindheid, de opstaanding uut n dood. De algemienen tarm daorveur is ' 't herstel.'

In de gnostiese teksten is Jezus de verlösser die de meanse kump oproepen "zichzölf te herinneren". In 'n Apocryphon van Johannes zeg Jezus: "Meanse, staot op en herinnert oezölf.". Da's 't herstel in de gnostiese betekenisse van verlössing uut de slaoverni'je van 'n onwettend bestaon.

't Weurdtie 'herstel' dient te wödden verstaon in de zin van 'genezing'. In 't Ni'je Testement wödt verteld hoe Jezus wonderen verrichten. Hi'j genas zieken en wekken zölfs dooden weer töt lewen. Veur de gnostici waren dat gin feitliken gebeurtenissen; 't bint gin wonders. 't Bint symboliese beschriewings van ' 't herstel' as 'n spirretuweel proces. De gnostiese Jezus genes meansen van de dwaoling, hun zölfvergettenheid. Hier zieje wi'j heel kört samen-evat de karn van de gnostiek: de opstaanding is gin verriezenis uut de lichaamliken dood, mar 'n spirretuweel proces. Disse spirretuwelen opstaanding bestiet der uut da-j oezölf herinnert as 'n vri'j meanse. Wie zichzölf zo hervindt zol nie allinnig wetten wie as e is, mar ok zien bestemming kennen. Ok dat wetten beheurt töt de gnosis. Daorover haandelt iene tekste uut 'n Evangelie van de Waorheid, ok iene van de teksten die evunnen bint bi'j Nag Hammadi, toe-eschrewen an Valentinus:

Wie zo gnosis hef, wet waor e vört ekom is en waor e hen zol gaon. Hi'j wet, zo as iene die drönken was, en weer nuchter wödden is en, töt zichzölf ekommen, zien zaken weer op orde steld hef.

't Thomas Evangelie[bewark | bronkode bewarken]

't Evangelie van Tomas is de name van 'n oale papyrus wökken stamp uut 't vrogge christendom, 't wöd eplaast in de gnostiek. De gnostiek is iene, naos 't katholicisme, van de invloedriekste streumings uut 't vrogge christendom ewest, wökken later verketterd, vervolgd en uut-evaagd wödden deur de orthodoxie van denn tied. Di-s dan ok de reden dat 't Thomas evangelie later evunnen is deur 'n paar boerties uut Egypte, in 't midden van de 20e eeuwe, in 'n oale kruuke. Dit papyrus wödden later ok bi'j de Nag Hammadi geschriften trugge vunnen. Der bint nog völle meer boekies evunnen daorzoot, die uut de beguntied van 't christendom stamp, mar disse hef extra andach ekregen vanwegen zien vrogge datering ('t zol zölfs eerder eschrewen ween as de Biebelse evangelies) en vergeliekings met de Biebelse over-elewerde evangelies. 't Verschil zit 'm juustem in dat dit evangelie gin verhaal vertelt, mar enkel bestiet uut uutspraken die deur Jezus ezegd zollen ween. 'n Hef zölfs de titel ekregen as 't 'viefde evangelie', ok al is de karke 't daor nie met iens. Ok gef 't, net as de aandre gnostiese geschriften, 'n better beeld van hoe 't almaole an toe gung in de eerste eeuwen van oonsen jaortelling.

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, um en naobi'j 100 - 175) was 'n dichter, theoloog en groot gnosties leraar en opzetter van de sekte van de valentinianen. Hi'j wördden um en naobi'j 't jaor 100 in Beneen-Egypte geboren. Hi'j wördden kristen en kregen zien wetenskaplike opleiding in Alexandrië, waornao he naor Rome göngen, waor as he van 135 töt 160 of 165 in warken was. Rond 140 was he krap-an bisschop van Rome ewörden - de funktie die later de name paus kregen -, mar uuteandlik wördden Pius de martelaar bisschop, in plase van hum. Later is Valentinus nog naor Cyprus hen-egaone. Zien leer haden he met-kregen deur de Stoa en 't platonisme van zien tied. Voolgs Tertullianus, die 't nie zo met Valentinus iens waren, was hi'j 'n knieftig keerltie en kon he goed praoten: et ingenio et eloquio poterat. Zien schoele göngen in tween en kregen 'n oostlike kaante, waor Theodotus bi'j beheurden, en 'n westlike met onder aandere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus keus de mythos boaven de ratio. Dat gebeurden op grond van 'n zweefrig gebeuren. Hi'j haden 'n visioen van 'n pas-geboren kind. Hi'j vreug dat kind: 'Wie bi-j?'. 't Kind terugge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was, zo as Paulus toe he op Damascus an göngen, 'n eewigen Kristus veur-ekommen. Zo as 't beskreven stiet in zien Evangelie van de Waorheid.

Latere gnostiekn[bewark | bronkode bewarken]

  • Paulicianen (vanof um 'n naobi'j 650 nChr. töt 10e eewe)
  • Bogomielen (10e töt 13e eewe)

Hieruut voolgden weer:

  • De Albigensn, of better bekend as de Katharen (12e eeuw töt 14e eewe). In 1329 wördden de leste viere kathaarse geleuvigen verbraand in Carcassonne.

Pas weer met 't vinnen van de oale gnostiese geschriftn bint meansn weer gnostiek an gaon hangn.

Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaands.