Gnostyk

Uut Wikipedie, de vrye encyklopedy
(deurestuurd vanaof "Gnostiek")
Gao naor: navigasie, zeuk

De Gnostyk is de name vöör een koppel religyöse en filosofiske strömingen in et vrogge kristendom. Disse lüde waren ok kristenen. Mar gelöövden nyt an Jesüs soas de nuudaagse karke dat döt. Jesüs was nyt echt een 'messyas' (redder), mar meer een verlichten keerl.

De benüming 'gnostyk' kümp van et Gryksen woord gnosis (γνωσις), wat kennis ov weten betekkend. In de tyd rond et begün van onse jårtelling hadden de Gryken völe invluud op de kültüre in et Romeynse ryk. Dat wörd Hellenisme enüümd. De tarm gnosis wörden tu wal vaker gebrüükt ümme een benül van de hogere sferen med an te geven. As y gnosis hebt, dan bin y u bewüst der van dat der yts godachtigs in elkyne sit, wat thüüs höört in een godachtig geheel/ den hemel. Dat nümen se ok wal 'benül hebben van uwen verbörgen wåre ård'. Jesüs is de keerl dy disse 'verlössing' had ehad en lüde leert et ok te krygen.

Med disse ydeen bint de gnostyken ans as de ortodokse karke. De ortodokse karke sol üütgröyen töt de Roomse karke en ewen later ok de protestantsen. Dy see dat y gelöven mos in Jesüs syn krüüsdood en opstanding üüt de dood, ümme verlössing te krygen. De gnostyken leerden dat y uwen eygen verlössing mossen krygen, döör 'kennis' van hu as de dinge warkelik bint.

De gnostyk hevt de eerste drye ewen van onse jårtelling bestån. Töt dat et döör de ortodokse karke verketterd en üüt-eröyd wörden. Want op et Concily van Nicaea, in 325, skreven de karke de Gelöövsbelydenisse van Nicea, wårin eaven strak üütyne eset wörden wat et wåre kristelike gelööv is. Dat was et ende van al de strömingen dy dår nyt precys an wolden tugeven. Mar de gnostyk hevt wal seakers slim belangryk ewest vöör de ontwikkeling van et vrogge kristendom.

De gnostyk hevt in de 13e ewe nog een mål den kop boaven et sand estöken. Dat waren de Kataren. Mar een ewe later waren dissen alweer döör de paus van de weerld ekeert.

De olde gnostyk kwamp pas wear boaven nå 1945. Tu vünden een Egyptisken keerl in grotten by Nag Hammadi een antal olde krüken, med dårin 52 olde buken. Later, nå völe gesjouw dermed, kwamen disse buken terechte by wat geleerden. Dissen sagen al rap dat et gnostyke geskrivten, üüt de 3e ewe nå Kristüs, waren. Völe van disse geskrivten wösten de geleerden algins-nyt dat se bestünden, en sommigen kenden se alleane van wat antekeningen van karkvaders.

vergetterye[bewark | bronkode bewarken]

Yne van de belangrykste tema's in de gnostyk is dat een mense 'van sichsölve vervrömd' wörden kan. Mensen künt vergetten wy as se warkelik bint. Dan kümp der dat een mense nyt meer gnosis hevt. En as y 'uwsölve kwyt bint', dan bin y mar een stok vleys. En vleys gyt een mål dood en vergyt ov wörd op-egetten. Dan bin y enkel matery wat döör matery estüürd en beïnvluud wörd. Disse tustand van 'nyt weten' wörd in völe gnostyke geskrivten 'slavernye', 'slåp', 'blind', 'vergetterye', 'drünken weasen', 'verdwaald weasen' ov sölvs 'dood' enüümd.

In et gnostyken buuk Handelings van Tomas - ok evünden by Nag Hammadi - styt een gelykenisse. Dy wörd et Lyd van de parel enüümd. Et gyt over een koningssöne dy döör syn olde lüde når een land over verre estüürd wördt. Dår müt he van eer een parel süken gån. Mar dår in dat land ekommen, is he alwear vergetten wat he mos duun. Hy gyt der in dat land leven en nemt de gebrüken en språke dervan over. Dan kümp der een bosskopper, van syn olde lüde, by hüm. Den döt hüm herinneren wår he ok alwear vörtkwamp. De söne wet et allemåle wear, söcht de parel en gyt når hüüs hen. Dår wördt he koning.

Et verhaal gyt der düs over: een mense kümp üüt een hogere (geesten)weerld/ den hemel en is op eerde terechte ekommen, med lyv en alles meer. Dår verget he wår hy vörtkümp en döt et sich wear herinneren, wårdöör he wear terügge kan kommen. Den bosskopper is Jesüs Kristüs. De parel is gnosis.

herstel[bewark | bronkode bewarken]

So as hyrboaven al beskreven, kün y uwsölve verlössen döör de parel te vinden. Ovwal, as y u wear herinnert wat uwen wåre sölve is. Dat y düs thüüs höört in een godachtige weerld (voalgens de gnostyken). In de meeste gnostyke teksten döt Jesüs Kristüs de mense seggen dat he 'sichsölve herinneren' müt. Alleane so kün y van dit eerdse bestån en de dood verlöst wörden. Dit herinneren wörd 'bevryding', 'wakker wörden', 'nüchter wörden', 'de weg wear vinden' ov 'üüt de dood opstån' enüümd. Mar vaker noch wörd 'herstel' gebrüükt.

As y vanüüt gnostyk oogpünte de bybelverhalen leest, dan müt y dinge anders bekyken. In de bybel wörd vööl volk döör Jesüs 'genesen' ov 'wear in leven emaakt'. Lüde nemt dit vake feytelik. Mar de gnostyken kykt der jüüste tegen an van dat dat volk geestelik genesen (herstelt) wörd en geestelik wear in leven emaakt wörd. Jesüs gaven eer de gnosis, en verlösten eer op disse wyse.

En as y uw herinnerd wat y bint, dan döt de gnosis uw ok weten wår y vört komt en wår as y hen gåt. So as et Evangely van de Wårheyd - ok evünden by Nag Hammadi, eskreven döör Valentinus- eskreven styt:

" Wy as de gnosis hevt, wet wår he vörtkümp en wår he hen gyt. Dat wet he, so as yne dy drünken ewest hevt en wear nüchter wörden. As he dan wear by is, maakt he syn saken wear op örde. "

Tomas evangely[bewark | bronkode bewarken]

Et Tomas evangely is de name van een olde papyrüs, ok evünden by Nag Hammadi. Der bint dan wal völe meer buken evünden dårsoot, mar disse hevt wat meer andacht ekregen. Want geleerden hebt üüt evogelt dat dit buuk yne van de vrogste kristelike skryvery is. Et sol voalgens sommige geleerden sölvs eerder as de bybelse skryveryen eskreven weasen. Wårskynlik op papyre edån in de eerste helvte van de eerste ewe. Et is op-edeeld in allemåle körte üütspråken en wysheden van Jesüs. Mar der sit gyn verhaal in, so as de bybelse evangelyen. Lüde denkt dan ok dat de bybelskryvers, tu as sy de evangelyen skreven, et Tomas evangely der nöäst ehad hebt. Want völe üütspråken bint bynå etsölvde as hu se in de bybel ståt. Wal hevt et Tomas evangely, kwå inhold, meer med van de gnostyk. Wat wear angevt dat de gnostyk en de ortodokse lere in et begün wal op mekare lekken. Mar later üüt mekare egröyd bint.

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, ümme en nåby 100 - 175) was een dichter, teoloog en groot gnostisk leraar en opsetter van de sekte van de valentinyanen. Hy wörden ümme en nåby et jår 100 in Beneden-Egypte eboren. Hy wörden kristen en kregen syn wetenskoppelike opleyding in Alexandry, wårnå he når Rome gönk, wår as he van 135 töt 160 ov 165 in warken was. Rond 140 was he krap-an bisskop van Rome ewörden - de fünksy dy later de name paus kregen -, mar üütendelik wörden Pius de martelaar bisskop, in plaatse van hüm. Later is Valentinus nog når Cyprus hen-egåne. Syn lere hadden he med-kregen döör de Stoa en et platonisme van syn ted. Voalgens Tertullianus, dy et nyt so med Valentinus yns was, was hy en knyvtig kearlty en kon he mooy pråten: et ingenio et eloquio poterat. Syn skule gönk in tweeën en kregen een oostelike kante, wår Theodotus by hören, en een westelike med onder andere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus köös de mythos boaven de ratio. Dat geböörden op grond van een sweverig gebören. Hy had een visyuun ehad van een pas-eboren kind. Hy vröög dat kind: 'Wy bin y?'. Et kind terogge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was hüm, so as Paulus tuur he op Damascus an göngen, de ewigen Kristüs vöör-ekommen. So as et beskreven stet in syn Evangely van de Wårheyd.

Latere gnostiekn[bewark | bronkode bewarken]

  • Paulicianen (vanof um 'n naobi'j 650 nChr. töt 10e eewe)
  • Bogomielen (10e töt 13e eewe)

Hieruut voolgden weer:

  • De Albigensn, of better bekend as de Katharen (12e eeuw töt 14e eewe). In 1329 wördden de leste viere kathaarse geleuvigen verbraand in Carcassonne.

Pas weer met 't vinnen van de oale gnostiese geschriftn bint meansn weer gnostiek an gaon hangn.

Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaands.