Vrogge Kristendom

Uut Wikipedie, de vrye encyklopedy
Naar navigatie springen Jump to search

Et Vrogge Kristendom bedüüd de tyd wår de geskeedenisse van et kristendom begönnen (tradisyoneel begönt med de eyrste Pinkster) töt een med de anstelling van et Kristendom as höövdgodsdynst van et Romeinse Ryk, in 312 nå Kristüs.

Dit artikelgy wörd apart enömmen ümdat de lätste halve ewe, döär de vünds van de Nag Hammadigeskrivten en de Dode Seerollen de vöyrige ewe, der slim wat wysigings der döärekommen bint oup de earder ayt an-enömmen geskeedenisse van et kristendom. Et hevt düs de lätste halve ewe vöär vöäle disküssys esörged in de Ny Testementiske wetenskop. Sy hebt med disse, evünden, boken better nå künnen gån ho as et der allemåle oup et vrogste begön an to güng, sövfs vöäle dinge bint bekend ewörden wårvan lüde neet ewetten hebt dat et geböyrd is ov spöälen. Mar, et blevt ayt een lastig gedoo, want vöäle hevt te maken med een bepålde uutgånspünte van bekyk, en dår bint et der heyl vöäle van.

Oupdeyling[bewark | bronkode bewarken]

Evangelyn[bewark | bronkode bewarken]

Et vrogge kristendom was anders dan vöäl lüde denkt. Der was geen kristeliken bybel. In plaatse dårvan gaven kristenen een bülte varsis van et verhaal ('oaverleverings') döär. Uutendelik wördden de Evangelyn oup-eskreaven. Mar pas 30 töt 60 jår nå at Kristüs uut de tyd kommen. Vöäle gelearden nemt nu an dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes allange uut de tyd waren to-as ear evangelyn eskreaven wördden. Al de vyre evangelyn bint anonym eskreaven. De titels bint der by edån döär latere bewarkers, neet döär de skryvers sölv. En een nye dreye oaver et verhaal van et vrögge gelöäv is dat der mear as vyre evangelyn waren. Der waren der sölvs mear as dartig. Evangely betekkend 'good nys'. Düs de vråge to de tyd was: wee is Jesüs en wat is et gode nys oaver hüm? Vöäle lüde hebt dee vråge oup verskillende wyses bekekken. In de 200 jår nå at Jesüs uut de tyd kommen döden letterlik teentallen varsys van syn leaven en bosskop in de rondte in.

Dit is allemåle danks de vünds van de Nag Hammadigeskrivten en de Dode Seerollen de vöärige ewe. Wårdöär der nu better ekekken en uutyne set wördden kan; dat et vrogge kristendom vöäle strömings en verhalen ehad had. Hyr völget een oupdeling van belangrykste vrogkristlike strömings (den beståt ouk weer uut meardere strömings):

  • Vrogkristelike-jöyden of Jöydse-kristenen, so-as ouk de oorgemeente de Jerüsalem jöyds-kristelik was. Töt de 4e/ 5e ewe hebt der kristelike-jöydse gruppen beståne, wårvan Ebyonyten en Nazoreen de bekendsten bint.
  • De Proto-ortodoksy; et Paulinisme, ofwal et Kristendom ebasseard oup de teology van Paulüs, en later sollen uutbreiden töt de ortodoksy.
  • De Gnostik, Den wördden pas vöär een grout deyl uns bekend med de vünds van de Nag Hammadiegeskrivten oup een olde rüïne in Egypte. Disse güngen den kop of nådat et ortodokse Kistendom ståtsgodsdynst van et Romeinse Ryk wördden.

Earste ewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristelike jöyden[bewark | bronkode bewarken]

Et earste begön van et kristendom was et geen apart gelöäv. Et was eene van de meardere strömings binnen et jöydendom. Et vrogste kristendom hadde neet et plan ümme sich van et jöydendom ov te doon. Et vöäl binnen et jöydse prakkedenken, tradisis en volk. Disse lüde kwamen vake by-eene. En döäden byvöärbeyld et etten van een jöydse måltyd. By et brekken van de stute en et supen van de wyn döäden sy de nådrük oup ear learmeister Jesyua (Jesüs Hebreawse name). Tydens disse samenkömsten güngen sy leren en prakkedenken uut de Tora (de 5 boken van Moses). Med name de uutleg en doon wår as Jesyua der an gaven. Disse stroming legden vöäral de nådrük oup de Messyaanse tyd. Dee volgens ear binnenkört sol kommen. Et was eartyds vöäle gangs dat der binnen et jöydendom årdig wat bekearlingen (uut andere volker) waren en kwamen. Dat was ouk so gangs by de vrogkristelike-jöyden. De apostollen güngen vöäle andere jöyden en bekearlingen med de Jesyua-stroming wys maken. Döär Paulüs kwamen der vöäle Greeken en andere volkerlüde in disse stroming terrechte. Hyrdöär veranderden de jöydse ård van et vrogge kristendom. Neet-jöyden güngen de jöydse gebruken en bekyk oup de teksten anders of vort doon.

Mar, töt oup de 4e ewe hebt der nog jöydskristelike gruppen beståne. Kyk ouk: Nasoreers en de Ebyoniten.

Jesyua was en Tora-tröwwe jöyde, so-as et in Matheus noch dudelik steet:

Matteüs 5: 17 Ulüde möt neet denken dat ik ekommen binne ümme de Tora en de Profeten vort te doon; Ik binne neet ekommen ümme se vort te doon, mar ümme se de volle betekkenisse te geaven. 18 Ik segt u: solange as den heymel en de earde beståt, sal der neet eene streapy of pünty uut de Tora vort edåne wörden, tötdat an alles een ende kömt. 19 Düs, wee ouk mar et klenste van de geböäden vort döt, en andere lüde leart etsölvde te doon, den sal ouk et klensten enöömd wörden in et heymelryk. Mar wee sich an al de geböäden höldt en andere lüde leart etsölvde te doon, den sol een groute name hebben in et heymelryk.

Paulüs[bewark | bronkode bewarken]

Vöör de karke is Paulüs belangryk ewest. In Handelingens van de Apostolen heb y oaver hüm te lesen. Eerst heetten he nog Syaul. Dår-as he in et begun een vervolger van de eerste kristen-jöden was. Töt dat he oup een mål op Damaskus an günk ümme kristenen op te pakken. Hüm een stemme üüt den hemel vröög 'wårümme as hy Hüm [Jesüs] vervolgen'. Tu wörden he bekeerd. Wårnå de edööpt is by Ananyas. Dår hevt he de name Paulüs an-enömmen. Hyrnå wörden he jüüste een stark vöörvechter van et kristelik gelööv. Büten Palestina hevt he völe nyt-jöden bekeerd. Een bülte gemeenten kwamen op syn name te stån. In den Bybel bint in et Nye Testement een vlink antal bryven dy an hüm an-ewessen wörd. Hy wörden later dan ouk de 13e Apostel enüümd. Nah jå, dat dööd he van sichsölve.

Latere apologeten en karkvaders hebt vööral op syn gedachten verdan teologeert. Dår bint völe dogma's üüt untstån. Disse stroming nüümd se ouk wal Paulinisme. so hadde he andere ydeen over de Tora as de andere Apostolen. So mossen et Evangely ouk når de nyt-jöden ('heydenen') hen. Med Jakobüs (leyder gemeente Jerüsalem) hevt he ouk een mål trammelant ehad. Wårümme as Jakobüs vöörstander was vöör et behold van de jöödse wetten en tradisys. Jakobüs wold de Tora ouk by de nyt-jöden, Paulüs wear nyt. Et hevt Paulüs ewest wårümme as et kristendom sich ovdööd van et jödendom. Paulüs hevt de Tora en de jöödse tradisys in-ewesselt vöör gelööv en vergeaving van unse sünden, danks de krüüsdood van Jesüs.

Tomas Evangely[bewark | bronkode bewarken]

By de vünds van de Nag Hammadi-geskrivten in 1945 was ouk et Tomas Evangely derby. Et Tomas evangely is een apokryv geskrivt. Denne hevt nyt töt et kanon van den Bybel tu treden möögt. Mar tegenwoordig wörd esegd, döör geleerden, dat et Tomas Evangely jüüste et eerste geskrivt was wår de woorden van Jesüs opeskreven wörden. Denne hevt later -so lekt et-, nöäst Bron Q, edynt as uurbronne vöör de latere geskrivten. Völe üütspråken bint, feytelik ov an-epast, terügge te vinden in de Ny Testementiske buken. Eaven as ouk andere Gnostisken.

Et geskrivt wattet wy nu in handen hebt is en nyere üütgave. Disse kümp van de 4e ewe. Mar döör de tekste hen is nog een oaldere varsy te syn. In 1900 haren se al stökkys fragmenten evünden van de 3e ewe. Sy gåt der vanüüt dat et orsprünkelik ümstreks 40 nå Kristüs eskreven sol weasen. Tyntallen jåren vöör at de Bybelse evangelyn eskreven wörden. Een andere teorye segt wear dat Thomas jüüstem vanüüt de Bybelse evangelyn, en andere bronnen, is opeskreven. In plaatse van andersümme. Dit is voalgens völe lüde de leste tyd et annemmelikst. Dit ümdat de Bybelse evangelyn een düdelik jöödse ård hebt en Tomas een düdelike Gnostiske ård.

Kykt ouk: Tomas evangely

Tweede ewe[bewark | bronkode bewarken]

Apostels en Apostoliske vaders[bewark | bronkode bewarken]

Jerüsalem was et middelpünte van et kristendom ewörden, med Jakobüs an et höövd van de gemeente. Jakobüs wörden in et jår 61 estynigd - voalgens Flavius Josefus. Et duurden nyt lange ov de Apostelen haren wydverspreyd gemeenten esticht. De meesten van eer bint as martelaar ümmekommen. So as een evangely skryver et Jesüs ouk lööt vöörkyken.

De verwöösting van Jerüsalem döör de Romeynen in et jår 70 hevt as een slim belangryke geböörtenisse espöölt vöör et kristendom. Nu was Jerüsalem nyt meer et middelpünte. Nu wörden Rome dat so sütys an. In disse tyd waren ouk de meeste ooggetügen van Jesüs' leaven üütestörven. Ümdat dat de gelövigen vastigheyd mossen hebben wörden de oaverleveringen opeskreven. Vyre van disse tyntallen buken bint in den bybel openömmen. Ouk nu gröyen Rome, Caesarea en Antiochy üüt töt belangryke ortodoks-kristelike middelpünten. In Rome begünnen sich de Apostoliske sukcesy te untwikkelen. Wår de lüde dervan üütgünk dat Petrüs de eerste bisskop van Rome was; en al syn opvoalgers in syn tradisy hören. De lüde wat disse plaatse kregen wörden later paus enüümd.

Nå de Apostelen en de andere oogetügen kwamp de tyd vöör eere opvoalgers. Denne wörden de Apostoliske vaders enüümd. Van völe van dy lüde wörd ezegd dat sy de Apostelen nog ekend hebt. Antal bryven, verhandelingen, fragmenten en apologyn van eer bint bewård ebleven. Van Clemens wörden een tweetal bryven bekend. Ouk et underwys van de Twaalf Apostels, de Didache, was een belangryke skrivtelike bronne.

De tyd van de Apostoliske vaders beslöt van 90 töt en med 160 nå Kristüs.

Kykt ouk: Apostoliske vaders

Apostoliske gelöövsbelydenisse[bewark | bronkode bewarken]

Undanks de name is disse gelöövsbelydenisse nyt ovkümstig van de apostels. De jüüste datering binnet wy nyt seker van. Wårskynlik hevt dissen syn oorsprünk in de eerste ov tweede ewe nå Kristüs. Yne van de vrögst bekende ansetten vöör et Apostolicum is terugge te vinden in de geskrivten van Ireneüs van Lyon. In yne van syn teksten, üüt et jår 170 skreven he de gelöövssartikels so neer:

    Wy gelöävet:
    in ene almachtigen Got en Vader, den de heymel en earde skööp, en de see en al wat dårin is;
    en in ene Kristüs Jesüs, de Söne van God, unsen Hear;
    den vleis ewörden is uut de maacht vöär uns behold;
    en in Syn lyden under Pontius Pilatus;
    en in Syn dood en upstanding;
    en in Syn lyvelike op de heymel an gån;
    en in Syn torüggekömst uut den hemel in de macht van den Vader ümme alle dinge under ene Höävd te doon en over allen een rechtvårdig oordeel uut te spreaken;
    en in de Heiligen Gääst;
    en dat Kristüs sal kommen uut de heymel ümme alle vleis leavendig te maken, en de heidenen en unrechtvårdigen te verwysen når et eywige vüür;
    en ümme an de rechtvårdigen en heiligen unstarvelikhayd en de ewige heerlikheyd te geven.

Gnostik[bewark | bronkode bewarken]

Een koppel vrogge kristenen wörd nu de gnostyken enüümd. De gnostyken waren mystyke lüde. Sy menden dat se een soort drekte tugank töt God hadden. 'Gnostyk' kümp van et Grykse 'gnosis', wat 'kennis' of 'weten' betekkend. Mar dit is gyn gewone kennis üüt buken. Et is benül, ingewing. Et is et gelöven dat y een betty van et godachtigen op u hebt. Sy dachten te weten dat de God wat eer beleden desölvden is as dat betty godachtige op uwsölve. En völle gnostyken waren kristenen. Gnostyken skreven de meeste teksten üüt de Nag Hammadi geskrivten. Eer verhalen bint abstrakter en filosofisker as de bybelse verhalen. Völle gnostyken wolden niks van de God van et Olde Testament weten en beweerden dat dissen de kwåden god was. Den hevt de Eerde emaakt en had de mensen hyr op vaste eset. Jesüs is de leermeyster in de Gnostyk den et licht esyn hevt, en leert hu as de weerld in mekare sit en hu lüde weer terogge künt når eer geestelike vörme, lös van et bedarvelike eerdsen. Döör de vündst van de Nag Hammadi geskrivten is et nu düdelik dat et een wyde stroming was, en wydverspreyd. Et hevt syn oorsprünk al årdig vrög: yne van de eerste was et Thomas Evangelie, wülken ouk al årdig gnostisk van ård is.

Ümme en nåby 130 töt en med 160 noa Kristüs hevt et Gnostyk, tydens Valentinus' leven, syne höögtepünte ehad, en güngen den kop ov rund de tyd dat et Ortodokse Kristendom de ståtsgodsdynst van et Romeynse Riek (312 n.Chr.) wörden.

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, ümme en nåby 100 - 175) was een dichter, teoloog en grout gnostisk leraar en opsetter van de sekte van de valentinyanen. Hy wörden ümme en nåby et jår 100 in Beneden-Egypte eboren. Hy wörden kristen en kregen syn wetenskoppelike opleyding in Alexandry, wårnå he når Rome gönk, wår as he van 135 töt 160 ov 165 in warken was. Rund 140 was he krap-an bisskop van Rome ewörden - de fünksy dy later de name paus kregen -, mar üütendelik wörden Pius de martelaar bisskop, in plaatse van hüm. Later is Valentinus nog når Cyprus hen-egåne. Syn lere hadden he med-kregen döör de Stoa en et platonisme van syn ted. Voalgens Tertullianus, dy et nyt so med Valentinus yns was, was hy en knyvtig kearlty en kon he mooy pråten: et ingenio et eloquio poterat. Syn skule gönk in tweeën en kregen een oostelike kante, wår Theodotus by hören, en een westelike med under andere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus köös de mythos boaven de ratio. Dat geböörden op grond van een sweverig gebören. Hy had een visyuun ehad van een pas-eboren kind. Hy vröög dat kind: 'Wy bin y?'. Et kind terogge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was hüm, so as Paulus tuur he op Damascus an göngen, de ewigen Kristüs vöör-ekommen. So as et beskreven stet in syn Evangely van de Wårheyd.

Derde ewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Met keizer Decius (250 n.Chr.) mossen alle burgers van 't Romeinse Riek eur loyaliteit beteunen an de keizer en de stoatsgoden. Eankele eagenwiezen wörden emartelt en edood. De grui van de Karke blèven gewoon verdan goan.

De Karke vunden 'n machtige verdediger met Tertullianus (160-220), 'n heidensen jurist en advocaat den op 195 töt 't kristendom overgongen. In 't Apologeticum verdedigen Tertullianus n kristenen. Tertullianus stelt dat 't bloed van de martelaren 't zoad van de Karke is. Origenes schrevven n eersten kristlike dogmatiek.

Der untstun in disse eewe drie belangrijke centra van 't kristlike geleuf:

  • Vanuut Klein-Azië untstoat In Zuud-Europa n biebelspraktiese schoele. Irenaeus van Lyon en zienen leerling Hippolytus van Rome predikten tègen de opkommende gnostiek - de vleiswörden van 't Woord: In Jezus is God maense ewörden.
  • Op Alexandrië untstoat 'n kristlik-wiesgerige theologie en de allegoriesen leeswieze van n Biebel. De zuden van Alexandrië, in Wadi Natroen, settelen zich n eersten heremieten.
  • Op Carthago stoat de teengnstelling tussen zunde en genaa centraal. Hier is Tertullianus n belangrieksten leermeester van de Karke. Cyprianus, n leerling van Tertullianus, gevenden krachtigen geestlike leiding. Met hum kwaam n bisschopsambt töt untwikkeling.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.