Vrogge Kristendom

Uut Wikipedie, de vrye encyklopedy
Gao naor: navigasie, zeuk

Et Vrogge Kristendom bedüüd de tyd wår de geskydenisse van et kristendom begünnen (tradisyoneel begünt med de eerste Pinkster) töt een med de anstelling van et Kristendom as höövdgodsdynst van et Romeynse Ryk, in 312 nå Kristüs.

Dit artikelgy wörd apart enömmen ümdat de leste halve ewe, döor de vünds van de Nag Hammadigeskrivten en de Dode Seerollen de vörige ewe, der slim wat wysigings der döörekommen bint op de eerder ayt an-enömmen geskydenisse van et kristendom. Et hevt düs de leste halve ewe vöör völe disküssys esörgd in de Ny Testementiske wetenskop. Sy hebt met disse, evünden, büke better nå künnen gån hu as et der allemåle op et vrögste begün an tu günk, sölfs völe dinge bint bekend ewörden wårvan lüde nyt ewetten hebt dat et geböörd is ov spölen. Mar, et blevt ayt een lastig geduu, want völe hevt te maken med een bepålde üütgånspünte van bekyk, en dår bint et der heel völe van.

Opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Evangelien[bewark | bronkode bewarken]

Et vrogge kristendom was anders dan vööl lüde denkt. Der was gyn kristeliken bybel. In plaatse dårvan gaven kristenen een bülte varsys van et verhaal ('oaverleverings') döör. Üütendelik wördn de Evangelyn op-eskreven. Mar pas 30 töt 60 jår nå at Kristüs üüt de tyd kommen. Völe geleerden nempt nuu an dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes allange üüt de tyd waren tu-as eer evangelyn eskreven wörden. Al de vyre evangelyn bint anonym eskreven. De titels bint der by edån döör latere bewarkers, nyt döör de skryvers sölf. En een nye dreye oaver et verhaal van et vrögge gelööv is dat der méér as vyre evangelyn waren. Der waren der sölfs meer as dartig. Evangely betekkend 'guud nys'. Düs de vråge tu de tyd was: wy is Jesüs en wat is et gude nys oaver hüm? Völle lüde hebt dy vråge op verskillende wyses bekekken. In de 200 jår nå at Jesüs üüt de tyd kommen döden letterlik tyntallen varsys van syn leaven en bosskop in de rondte in.

Dit is allemåle danks de vünds van de Nag Hammadigeskrivten en de Dode Seerollen de vörige ewe. Wårdöör der nu better ekekken en üütyne set wörden kan; dat et vrogge kristendom völle strömings en verhalen ehad had. Hier völgt een opdeling van belangrykste vrogkristlike strömings (den beståt ok weer üüt meerdere strömings):

  • Vrogkristelike-jöden ov Jöödse-kristenen, so-as ok de uurgemeente de Jerüsalem jööds-kristelik was. Töt de 4e/ 5e ewe hebt der kristelike-jöödse grupen bestån, wårvan Ebyonyten en Nazoreen de bekendsten bint.
  • De Proto-ortodoksy; et Paulinisme, ovwal et Kristendom ebasseerd op de teology van Paulüs, en later sollen üütbreeyden töt de ortodoksy.
  • De Gnostyk, Den wörden pas vöör een groot deel uus bekend met de vünds van de Nag Hammadiegeskrivten op een olde rüïne in Egypte. Disse güngen den kop ov nådat et ortodokse Kistendom ståtsgodsdynst van et Romeynse Ryk wörden.

Eerste ewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristelike jöden[bewark | bronkode bewarken]

Et eerste begün van et kristendom was et gyn ampart gelööv. Et was yne van de meerdere strömings binnen et jödendom. Et vrogste kristendom hadde nyt et plan ümme sich van et jödendom ov te duun. Et vööl binnen et jeudse prakkedenken, tradisys en volk. Disse lüde kwamen vake by-yne. En döden byvöörbeeld et etten van een jöödse måltyd. By et brekken van de stute en et supen van de wyn döden sy de nådrük op eer leermeyster Jesyua (Jesüs Hebreewse name). Tydens disse samenkömsten güngen sy leren en prakkedenken üüt de Tora (de 5 buken van Moses). Med name de üütleg en duun wår as Jesyua der an gaven. Disse stroming legden vööral de nådrük op de Messyaanse tyd. Dy volgens eer binnenkört sol kommen. Et was eertyds völe ganks dat der binnen et jödendom årdig wat bekeerlingen (üüt andere volker) waren en kwamen. Dat was ok so ganks by de vrogkristelike-jöden. De apostolen güngen völe andere jöden en bekeerlingen med de Jesyua-stroming wys maken. Döör Paulüs kwamen der völe Gryken en andere volkerlüde in disse stroming terrechte. Hyrdöör veranderden de jöödse ård van et vrogge kristendom. Nyt-jöden güngen de jöödse gebrüken en bekyk op de teksten anders ov vort duun.

Mar, töt op de 4e ewe hebt der nog jöödskristelike grupen beståne. Kyk ok: Nasoreers en de Ebyonyten.

Jesyua was en Tora-tröwwe jöde, so-as et in Matheus noch düdelik styt:

Matteüs 5: 17 Ylüde müt nyt denken dat ik ekommen binne ümme de Tora en de Profeten vört te duun; Ik binne nyt ekommen ümme se vört te duun, mar ümme se de volle betekkenisse te geaven. 18 Ik seg u: solange as den hemel en de eerde beståt, sal der nyt yne streppy ov pünty üüt de Tora vört edåne wörden, tötdat an alles een ende kümp. 19 Düs, wy ok mar et kleanste van de geböden vört döt, en andere lüde leert etsölvde te duun, sal ok et kleansten enüümd wörden in et hemelse koninkryk. Mar wy sich an al de geböden höldt en andere lüde leert etsölvde te duun, den sol een grote name hebben in et hemelse koninkryk.

Paulüs[bewark | bronkode bewarken]

Vöör de karke is Paulüs belangryk ewest. In Handelingens van de Apostolen heb y oaver hüm te lesen. Eerst heetten he nog Syaul. Dår-as he in et begun een vervolger van de eerste kristen-jöden was. Töt dat he op een mål op Damaskus an günk ümme kristenen op te pakken. Hüm een stemme üüt den hemel vröög 'wårümme as hy Hüm [Jesüs] vervolgen'. Tu wörden he bekeerd. Wårnå de edööpt is by Ananyas. Dår hevt he de name Paulüs an-enömmen. Hyrnå wörden he jüüste een stark vöörvechter van et kristelik gelööv. Büten Palestina hevt he völe nyt-jöden bekeerd. Een bülte gemeenten kwamen op syn name te stån. In den Bybel bint in et Nye Testement een vlink antal bryven dy an hüm an-ewessen wörd. Hy wörden later dan ok de 13e Apostel enüümd. Nah jå, dat dööd he van sichsölve.

Latere apologeten en karkvaders hebt vööral op syn gedachten verdan teologeert. Dår bint völe dogma's üüt ontstån. Disse stroming nüümd se ok wal Paulinisme. so hadde he andere ydeen over de Tora as de andere Apostolen. So mossen et Evangely ok når de nyt-jöden ('heydenen') hen. Med Jakobüs (leyder gemeente Jerüsalem) hevt he ok een mål trammelant ehad. Wårümme as Jakobüs vöörstander was vöör et behold van de jöödse wetten en tradisys. Jakobüs wold de Tora ok by de nyt-jöden, Paulüs wear nyt. Et hevt Paulüs ewest wårümme as et kristendom sich ovdööd van et jödendom. Paulüs hevt de Tora en de jöödse tradisys in-ewesselt vöör gelööv en vergeaving van onse sünden, danks de krüüsdood van Jesüs.

Tomas Evangely[bewark | bronkode bewarken]

By de vünds van de Nag Hammadi-geskrivten in 1945 was ok et Tomas Evangely derby. Et Tomas evangely is een apokryv geskrivt. Denne hevt nyt töt et kanon van den Bybel tu treden möögt. Mar tegenwoordig wörd esegd, döör geleerden, dat et Tomas Evangely jüüste et eerste geskrivt was wår de woorden van Jesüs opeskreven wörden. Denne hevt later -so lekt et-, nöäst Bron Q, edynt as uurbronne vöör de latere geskrivten. Völe üütspråken bint, feytelik ov an-epast, terügge te vinden in de Ny Testementiske buken. Eaven as ok andere Gnostisken.

Et geskrivt wattet wy nu in handen hebt is en nyere üütgave. Disse kümp van de 4e ewe. Mar döör de tekste hen is nog een oaldere varsy te syn. In 1900 haren se al stökkys fragmenten evünden van de 3e ewe. Sy gåt der vanüüt dat et orsprünkelik ümstreks 40 nå Kristüs eskreven sol weasen. Tyntallen jåren vöör at de Bybelse evangelyn eskreven wörden. Een andere teorye segt wear dat Thomas jüüstem vanüüt de Bybelse evangelyn, en andere bronnen, is opeskreven. In plaatse van andersümme. Dit is voalgens völe lüde de leste tyd et annemmelikst. Dit ümdat de Bybelse evangelyn een düdelik jöödse ård hebt en Tomas een düdelike Gnostiske ård.

Kykt ok: Tomas evangely

Tweede ewe[bewark | bronkode bewarken]

Apostels en Apostoliske vaders[bewark | bronkode bewarken]

Jerüsalem was et middelpünte van et kristendom ewörden, med Jakobüs an et höövd van de gemeente. Jakobüs wörden in et jår 61 estynigd - voalgens Flavius Josefus. Et duurden nyt lange ov de Apostelen haren wydverspreyd gemeenten esticht. De meesten van eer bint as martelaar ümmekommen. So as een evangely skryver et Jesüs ok lööt vöörkyken.

De verwöösting van Jerüsalem döör de Romeynen in et jår 70 hevt as een slim belangryke geböörtenisse espöölt vöör et kristendom. Nu was Jerüsalem nyt meer et middelpünte. Nu wörden Rome dat so sütys an. In disse tyd waren ok de meeste ooggetügen van Jesüs' leaven üütestörven. Ümdat dat de gelövigen vastigheyd mossen hebben wörden de oaverleveringen opeskreven. Vyre van disse tyntallen buken bint in den bybel openömmen. Ok nu gröyen Rome, Caesarea en Antiochy üüt töt belangryke ortodoks-kristelike middelpünten. In Rome begünnen sich de Apostoliske sukcesy te ontwikkelen. Wår de lüde dervan üütgünk dat Petrüs de eerste bisskop van Rome was; en al syn opvoalgers in syn tradisy hören. De lüde wat disse plaatse kregen wörden later paus enüümd.

Nå de Apostelen en de andere oogetügen kwamp de tyd vöör eere opvoalgers. Denne wörden de Apostoliske vaders enüümd. Van völe van dy lüde wörd ezegd dat sy de Apostelen nog ekend hebt. Antal bryven, verhandelingen, fragmenten en apologyn van eer bint bewård ebleven. Van Clemens wörden een tweetal bryven bekend. Ok et onderwys van de Twaalf Apostels, de Didache, was een belangryke skrivtelike bronne.

De tyd van de Apostoliske vaders beslöt van 90 töt en med 160 nå Kristüs.

Kykt ok: Apostoliske vaders

Apostoliske gelöövsbelydenisse[bewark | bronkode bewarken]

Ondanks de name is disse gelöövsbelydenisse nyt ovkümstig van de apostels. De jüüste datering binnet wy nyt seker van. Wårskynlik hevt dissen syn oorsprünk in de eerste ov tweede ewe nå Kristüs. Yne van de vrögst bekende ansetten vöör et Apostolicum is terugge te vinden in de geskrivten van Ireneüs van Lyon. In yne van syn teksten, üüt et jår 170 skreven he de gelöövssartikels so neer:

    Wy gelöövt:
    in yne almachtigen God en Vader, den de hemel en eerde skööp, en de see en al wat dårin is;
    en in yne Kristüs Jesüs, de Söne van God, onsen Heer;
    den vleys ewörden is üüt de maachden vöör ons behold;
    en in Syn lyden onder Pontius Pilatus;
    en in Syn dood en opstanding;
    en in Syn lyvelike op de hemel an gån;
    en in Syn teroggekomst üüt den hemel in de macht van den Vader ümme alle dinge onder yne Höövd te duun en over allen een rechtvårdig oordeel üüt te sprekken;
    en in de Heyligen Geest;
    en dat Kristüs sal kommen üüt de hemel ümme alle vleys levendig te maken, en de heydenen en onrechtvårdigen te verwysen når et ewige vüür;
    en ümme an de rechtvårdigen en heyligen onstarvelikheyd en de ewige heerlikheyd te geven.

Gnostyk[bewark | bronkode bewarken]

Een koppel vrogge kristenen wörd nu de gnostyken enüümd. De gnostyken waren mystyke lüde. Sy menden dat se een soort drekte tugank töt God hadden. 'Gnostyk' kümp van et Grykse 'gnosis', wat 'kennis' of 'weten' betekkend. Mar dit is gyn gewone kennis üüt buken. Et is benül, ingewing. Et is et gelöven dat y een betty van et godachtigen op u hebt. Sy dachten te weten dat de God wat eer beleden desölvden is as dat betty godachtige op uwsölve. En völle gnostyken waren kristenen. Gnostyken skreven de meeste teksten üüt de Nag Hammadi geskrivten. Eer verhalen bint abstrakter en filosofisker as de bybelse verhalen. Völle gnostyken wolden niks van de God van et Olde Testament weten en beweerden dat dissen de kwåden god was. Den hevt de Eerde emaakt en had de mensen hyr op vaste eset. Jesüs is de leermeyster in de Gnostyk den et licht esyn hevt, en leert hu as de weerld in mekare sit en hu lüde weer terogge künt når eer geestelike vörme, lös van et bedarvelike eerdsen. Döör de vündst van de Nag Hammadi geskrivten is et nu düdelik dat et een wyde stroming was, en wydverspreyd. Et hevt syn oorsprünk al årdig vrög: yne van de eerste was et Thomas Evangelie, wülken ok al årdig gnostisk van ård is.

Ümme en nåby 130 töt en med 160 noa Kristüs hevt et Gnostyk, tydens Valentinus' leven, syne höögtepünte ehad, en güngen den kop ov rond de tyd dat et Ortodokse Kristendom de ståtsgodsdynst van et Romeynse Riek (312 n.Chr.) wörden.

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, ümme en nåby 100 - 175) was een dichter, teoloog en groot gnostisk leraar en opsetter van de sekte van de valentinyanen. Hy wörden ümme en nåby et jår 100 in Beneden-Egypte eboren. Hy wörden kristen en kregen syn wetenskoppelike opleyding in Alexandry, wårnå he når Rome gönk, wår as he van 135 töt 160 ov 165 in warken was. Rond 140 was he krap-an bisskop van Rome ewörden - de fünksy dy later de name paus kregen -, mar üütendelik wörden Pius de martelaar bisskop, in plaatse van hüm. Later is Valentinus nog når Cyprus hen-egåne. Syn lere hadden he med-kregen döör de Stoa en et platonisme van syn ted. Voalgens Tertullianus, dy et nyt so med Valentinus yns was, was hy en knyvtig kearlty en kon he mooy pråten: et ingenio et eloquio poterat. Syn skule gönk in tweeën en kregen een oostelike kante, wår Theodotus by hören, en een westelike med onder andere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus köös de mythos boaven de ratio. Dat geböörden op grond van een sweverig gebören. Hy had een visyuun ehad van een pas-eboren kind. Hy vröög dat kind: 'Wy bin y?'. Et kind terogge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was hüm, so as Paulus tuur he op Damascus an göngen, de ewigen Kristüs vöör-ekommen. So as et beskreven stet in syn Evangely van de Wårheyd.

Derde ewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Met keizer Decius (250 n.Chr.) mossen alle burgers van 't Romeinse Riek eur loyaliteit beteunen an de keizer en de stoatsgoden. Eankele eagenwiezen wörden emartelt en edood. De grui van de Karke blèven gewoon verdan goan.

De Karke vunden 'n machtige verdediger met Tertullianus (160-220), 'n heidensen jurist en advocaat den op 195 töt 't kristendom overgongen. In 't Apologeticum verdedigen Tertullianus n kristenen. Tertullianus stelt dat 't bloed van de martelaren 't zoad van de Karke is. Origenes schrevven n eersten kristlike dogmatiek.

Der ontstun in disse eewe drie belangrijke centra van 't kristlike geleuf:

  • Vanuut Klein-Azië ontstoat In Zuud-Europa n biebelspraktiese schoele. Irenaeus van Lyon en zienen leerling Hippolytus van Rome predikten tègen de opkommende gnostiek - de vleiswörden van 't Woord: In Jezus is God maense ewörden.
  • Op Alexandrië ontstoat 'n kristlik-wiesgerige theologie en de allegoriesen leeswieze van n Biebel. De zuden van Alexandrië, in Wadi Natroen, settelen zich n eersten heremieten.
  • Op Carthago stoat de teengnstelling tussen zunde en genaa centraal. Hier is Tertullianus n belangrieksten leermeester van de Karke. Cyprianus, n leerling van Tertullianus, gevenden krachtigen geestlike leiding. Met hum kwaam n bisschopsambt töt ontwikkeling.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.