Vrogge Kristendom

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

't Vrogge Kristndom beduud de tied woor de geschiedenisse van 't kristendom begunnen (traditioneel begunnen met 't eerste Pinkster) tut n' met de anstelling van 't Kristendom as heufdgodsdienst van 't Romeinse Riek, in 312 noa Kristus.

Dit artikelgie wörd appart enömmen umdat de leste halve eewe, deur de vunds van de Nag Hammadigeschriften en de Dode Zeerollen de veurige eewe, der slim wat wiezigings der deurekommen bint op de eerder ait an-enömmen geschiedenisse van 't Kristendom. 't Hef dus de leste halve eewe veur völle discussies ezörgd in de Ni-j Testementiese wetenschap. Zi-j hebt met disse, evunnen, boeken better noa kunnen goa hoe as 't ter allemaole op 't vrogsten begun an toe göngen, zölfs völle dinge bint bekend ewörden woorvan luu nie ewetten hebt dat 't gebeurd is of spöllen. Mar, 't blef aait 'n lastig gedoe, want völle hef te maken met 'n bepoolde uutgoanspunt van bekiek, en door bint 't ter hiel völle van.

Opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Evangelien[bewark | bronkode bewarken]

't Vrogge kristendom was aans dan völle luu deankt. Der was gien kristliken biebel. In plaatse doorvan gaven kristenen 'n bunde varsies van 't verhaal ('oaverlevverings') deur. Uuteandlik wörden de Evangelien opeschrevven. Mar pas 30 tut 60 joor noa dat Kristus uut de tied kommen. Völle geleerden nempt noe an dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes allaank uut de tied waren toe heur evangelie wörden eschrevven. Al de viere evangelien bint anoniem eschrevven. De titels bint ter bi-j edoane deur latere bewarkers, nie deur de schrievers zölf. En 'n aander dreie oaver 't verhaal van 't vrogge geleuf is dat ter meer as viere evangelien waren. Der waren der zölfs meer as dartig. Evangelie betekkend 'goed ni-js'. Dus de vroage toe was: wie is Jezus en wat is 't goeden ni-js oaver hum? Völle luu hebt die vroage op 'n verschillenden wiezen bekekken. In de 200 joor noa dat Jezus uut de tied kommen deun letterlik tientallen varsies van zien lèven en bosschop in de rondte in.

Di's allemoale daanks de vunds van de Nag Hammadigeschriften en de Dode Zeerollen de veurige eewe. Woor deur der noe better ekekken en uut iene zet wörden kan; dat 't vrogge kristendom völle streumings en verhalen had hef. Hier voolgt 'n opdeling van belangriekste vrogkristlike streumings (den bestoat weer uut meerdere streumings):

  • Vrogkristliken-jeuden of Jeudsen-kristenen, zo as ok de oergemiente te Jeruzalem jeuds-kristlik was. Tut de 4e/ 5e eewe hebt ter kristliken-jeudse groepen bestoane, woorvan Ebionietn en Nazoreen de bekendsten der van bint.
  • n Proto-orthodoxie; 't Paulinisme, ofwel 't Kristendom basseerd op de theologie van Paulus, en later zollen uutbreiden tut de orthodoxie.
  • n Gnostiek, Den wörden pas veur 'n groot deel oons bekend met de vunds van de Nag Hammadiegeschriften op 'n oale ruïne op Egypte. Disse göngen n kop of noadat 't orthodoxe Kistendom stoatsgodsdienst van 't Romeinse Riek wörden.

Eerste eewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristliken jeuden[bewark | bronkode bewarken]

't Eerste begun van 't kristendom was 't gien appart geleuf. 't Was iene van de meerdere streumings binnen 't Jeudendom. 't Vrogste kristendom was nie van plaan umme zich van 't jeudendom of te doe. 't Veul binnen 't jeudse prakkedeanken, tradities en volk. Disse luu kwaam vake saam. En deun beveurbeeld 't etten van 'n jeudsen moaltied. Bi-j 't brekken van 't stoete en 't zoepen van n wien deun ze n noadruk op eur leermeester Jezua (Jezus' zienen Hebreewsen name). Tiedens disse saamkomsten göngen ze leren en prakkedeanken uut de Tora. Met name de uutleg en doe woor as Jezua der an gaven. Disse streuming leggen veural n noadruk op de Messiaanse tied. 't Was eertieds völle gaanks dat ter binnen 't jeudendom oarig wat proselieten waren en kwaam. Dat was ok zo gaanks bi-j de Vrogkristliken-jeuden. N apostols göngen völle aandere jeuden en proselieten met de Jezua-streuming wies maken. Deur Paulus kwaam der völle Grieken en aandere volkerluu in disse streuming terrechte. Hier deur veraanderen n Jeudsen aard van 't kristendom. Nie-jeuden göngen de jeudse gebruken en bekiek op de teksten aans of vot doe.

Mar, tut op de 4e eewe hebt ter nog Jeudskristlike groepen bestoane. Kiek ok: Nazoreers en de Ebionieten.

Jezua was 'n Tora-getrouwen jeude:

Matteüs 5: 17 I-jluu mut nie deanken da'k ekommen binne umme de Tora en de Profeten vot te doe; Ik binne nie ekommen umme ze vot te doe, mar umme ze 'n volle betekkenisse te geven. 18 Ik zegge oew: zolange as n hemel en n aarde bestoat, zal der nie íéne streapie of puntie uut de Tora vot edoane wörden, tutdat an alles 'n eande kump. 19 Dus, wie ok mar 't kleanste van de gebeuden vot döt, en aandere luu leert etzölfde te doe, zal ok 't kleanste nuumd wörden op n hemelse köninkriek. Mar wie zich an al de gebeuden höldt en aandere luu leert 'tzölfde te doe, den zol n groten name hebben op n hemelse koninkriek.

Paulus[bewark | bronkode bewarken]

Veur de karke is Paulus belangriek ewest. In Haandelings van de Apostels he'j oaver hum te lezen. Eerst hieten e nog Sjaoel. Door e op 't begun 'n vervoolger waren van de aldereersten kristen-jeuden. Tut dat e op 'n moal op Damascus an gungen umme kristenen op te pakken. 'n Stemme uut n hemel vreug toe an hum worumme as e Hum vervoolgen. Toe wörden e bekeerd. Woor noa e deupt is bi-j Ananias. Door hef hi-j n name Paulus an-enömmen. Hiernoa wörden e 'n stark veurvechter van 't Kristlike geleuf. Buten Palestina hef e völle nie-jeuden bekeerd. 'n Bulte gemienten kwaam op zienen name te stoan. In de Biebel bint in 't Ni-je Testement 'n flink antal brieven die an hum toe-ezegt wörd. Hi-j wörden later dan ok de 13e Apostel enuumd.

Latere apologeten en karkva's hebt veural op zien gedachten verdan theologeert. Door bint völle dogma's uut ontstoane. Disse streuming nuumt ze ok wel Paulinisme. Zo haren e aandere ideen oaver de Tora as n aanderen Apostels. Zo mossen 't Evangelie ok noar de nie-jeuden hen. Met Jakobus (leider gemiente Jeruzalem) hef e ok 'n moal trammelaant ehad. Worumme as Jakobus veurstaander waren veur 't behold van de jeudse wetten en tradities. Jakobus wollen de Tora ok bi-j de nie-jeuden, Paulus nie. 't Hef Paulus ewest worumme as 't kristendom zich ofdeud van 't jeudendom. Paulus hef de Tora en n jeudse tradities uutewesselt veur geleuf en vergivving van zunden (deur 't kruus).

Thomas Evangelie[bewark | bronkode bewarken]

Bi-j de vunds van de Nag Hammadi-geschriften in 1945 was ok 't Thomas Evangelie anwezig. 't Thomas evangelie is 'n apokrief geschrift. Denne hef nie tut 't canon van n Biebel toe treden meugt. Mar tegensworig wörd ezegt dat 't Thomas Evangelie 't eerste geschrift waren woor de woorde van Jezus wörden op vastezet. Denne hef later - zo lek 't -, nöast Bron Q, edient as oerbronne veur de latere geschriften. Völle uutspraken bint drek en indrek terugge te vinden in de Ni-j Testementiese boeken. Effen as ok aandere Gnostiesen.

't Geschrift warre wi-j noe in haanden hebt is 'n ni-jere uutgave. Disse datteerd uut de 4e eewe. Mar deur n tekste hen is nog 'n oalere varsie te ziene. In 1900 haren ze al stukkies fragmenten evunden uut de 3e eewe. Ze goat ter van uut dat 't oorsprunklik eschrevven zollen ween um en noabi-j 40 noa Kristus. Tientallen joren veur de Biebelse evangelien. 'n Aandere these zeg weer dat Thomas juustum vanuut de Biebelse evangelien, en aandere bronnen, is opeschrevven. In plaatse van aansumme. Di's voolgs völ volk de leste tied 't annemmlikst. Dit umdat de Biebelse evangelien 'n duudlik Jeudsen aard hebt en Thomas 'n Gnostiesen aard.

Kiekt ok: Evangelie van Tomas

Tweede eewe[bewark | bronkode bewarken]

N apostels en Apostoliesen Va's[bewark | bronkode bewarken]

Jeruzalem waren 't centrum van 't kristendom ewörden, met Jakobus an 't heufd van de gemiente. Jakobus wörden op 't joor 61 estienigd - voolgs Flavius Josefus. 't Duurden nie lange of n Apostels haren wiedverspreid gemienten estich. De miesten van eur bint as martelaar ummekommen. Zo as 'n evangelie schriever 't Jezus ok op de de tonge leg.

De verwoesting van Jeruzalem deur de Romeinen op 't joor 70 hef as 'n slim belangrieke gebeurtenisse spölt veur 't kristendom. Noe was Jeruzalem nie meer 't centrum. Noe wörden Rome dat zo zachies an. Noe waren ok de mieste ooggetugen van Jezus zien leven uut de tied ekommen. Deur dat de geleuvigen vastigheid mossen hebben wörden de oaverlevverings opeschrevven. Viere van disse tientallen boeken bint in 't canon van n Biebel openömmen. Ok noe gruiden Rome, Caesarea en Antiochië uut tut belangrieke orthodox-kristlike centrums. In Rome begunnen zich de Apostoliese succesie te ontwikkelen. Ter van uutgoande dat Sjimon Petrus n eersten bisschop waren van Rome; en al zienen opvoolgers op zien traditie beheuren. De luu wat disse plaatse haren wörden later paus enuumd.

Noa n Apostels en aandere oogetugen kwaam de tied veur euren opvoolgers. Denne wörd n Apostoliesen va's enuumt. Van völle van die luu wörd ezeg dat ze n Apostels nog ekend hebt. Antal brieven, verhaandelings, fragmenten en apologien van eur bint bewoord eblevven. Van Clemens wörden 'n tweetal brieven bekend. Ok 't onderwies van n Twaalf Apostels, de Didache, was 'n belangriek schriftlike bronne.

De tied van n Apostoliesen va's beslöt van 90 tut n' met 160 noa Kristus.

Kiekt ok: Apostoliese Vaars

N apostoliese geleufsbeliedenis[bewark | bronkode bewarken]

Ondaanks n name is disse geleufsbeliedenis nie ofkomstig van n apostels. De juuste datering bi'w nie zeker van. Woorschienlik vindt dissen zienen oorsprung in d' eerste of tweede eewe noa Kristus. Iene van de vrogst bekende anzetten veur 't Apostolicum is terugge te vinden in de geschriften van Ireneüs van Lyon. In iene van zienen teksten, daterend uut 't joor 170 schref e de geleufsartikels as voolgt:

    Wi-j geleuft:
    in íéne almachtigen God en Va, den n hemel en aarde scheup, en de zee en al wat doorin is;
    en in íéne Kristus Jezus, de Zeune van God, oonzen Heer;
    den vleis ewörden is uut de maagd veur oons behold;
    en in Zien lieden onder Pontius Pilatus;
    en in Zien dood en opstaanding;
    en in Zien lieflike op n hemel an goan;
    en in Zien teruggekomst uut n hemel in de macht van n Va umme alle dinge onder iene Heufd te doen en oaver allen 'n rechtvoardig oordeel uut te sprekken;
    en in n Heiligen Geest;
    en dat Kristus zal kommen uut n hemel umme alle vleis levendig te maken, en n heidenen en onrechtvoardigen te verwiezen noar 't eewige vuur;
    en umme an de rechtvoardigen en heiligen onstarflikheid d' eewige heerlikheid te gèven.

Gnostiek[bewark | bronkode bewarken]

Sommige vroggen kristenen wörden noe gnostieken enuumd. De gnostieken waren mystieke luu. Ze mienden dat ze 'n soort drekte toegaank töt God haren. 'Gnostieken' kump van 't Griekse 'gnosis', wat kennis betekkend. Maar di's gien gewone kennis uut boeken. 't Is benul, ingeving. 't Is 't geleuven da'j 'n bettie van 't godachtigen op oew hebt. Iej weet dat n God wa'j beliedt dezölfden is as dat bettie godachtige op oewzölf. En völle gnostieken waren kristenen. Gnostieken schrevven de meesten teksten uut de Nag Hammadikollektie. Eur verhalen bint abstrakter en filosofieser as n biebelsen. Völle gnostieken wollen niks weten van n God van Tenach ('t Olde Testement) en beweerden dat dissen n kwoaden god was, den d' aarde maakt haren en de meansen hier op vaste zetten; Jezus is n leermeester in de Gnostiek wukke 't licht eziene hef, en leert hoe as de weerld in mekare zit en hoe luu weer terugge könt noar eur veurigen vörme, lös van 't aardsen. Deur Nag Hammadi is 't noe duudlik dat 'n wiede streuming was, en wiedverspreaid. 't Hef zien oorspronk al oarig vrog: Iene van n eersten was 't Thomas Evangelie, wukken ok al oarig gnosties van kerakter is.

Um en noabi-j 130 tut n' met 160 noa Kristus hef 't Gnostiek, tiedens Valentinus' leven, zien heugtepunt ehad, en göngen n kop of rond de tied dat 't Orthodoxe Kristendom n stoatsgodsdienst wörden van 't Romeinse Riek (312 n.Chr.).

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, um en noabi-j 100 - 175) was 'n dichter, theoloog en groot gnosties leraar en opzetter van de sekte van de valentinianen. Hi-j wörden um en noabi-j 't jaor 100 op Benèden-Egypte geboren. Hi-j wörden kristen en krègen zien wetenschapliken opleiding in Alexandrië, woornoa e noar Rome gungen, woor as e van 135 töt 160 of 165 in warken was. Rond 140 was e krap-an bisschop van Rome ewörden - de funktie die later n name paus krègen -, mar uutaendlik wörden Pius de martelaar bisschop, in plaatse van hum. Later is Valentinus nog noar Cyprus an-egaone. Zien leer haren he met-ekrègen deur de Stoa en 't platonisme van zien tied. Voolgs Tertullianus, die 't nie zo met Valentinus iens waren, was hi-j 'n knieftig keerltie en kon e goed proaten: et ingenio et eloquio poterat. Zien schoele gungen in tween en krègen 'n oostliken kaante, woor as Theodotus bi-j beheuren, en 'n westliken met onder aandere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus keus de mythos boven de ratio. Dat gebeuren op grond van 'n dreumerig gebeuren. Hi-j haren 'n visioen van 'n pasgeboren kind. Hi-j vreug dat kind: 'Wie bi'j?'. 't Kind terugge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was, zo as Paulus toe e op Damascus an gongen, n eewigen Kristus veurekommen. Zo as 't beschrevven stiet in zien Evangelie van de Waorheid.

Derde eewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Met keizer Decius (250 n.Chr.) mossen alle burgers van 't Romeinse Riek eur loyaliteit beteunen an de keizer en de stoatsgoden. Enkele aegenwiezen wörden emartelt en edood. De grui van de Karke blèven gewoon verdan goan.

De Karke vunden 'n machtige verdediger met Tertullianus (160-220), 'n heidensen jurist en advocaat den op 195 töt 't kristendom oavergongen. In 't Apologeticum verdedigen Tertullianus n kristenen. Tertullianus stelt dat 't bloed van de martelaren 't zoad van de Karke is. Origenes schrevven n eersten kristlike dogmatiek.

Der ontstun in disse eewe drie belangrijke centra van 't kristlike geleuf:

  • Vanuut Klein-Azië ontstoat In Zuud-Europa n biebelspraktiese schoele. Irenaeus van Lyon en zienen leerling Hippolytus van Rome predikten tègen de opkommende gnostiek - de vleiswörden van 't Woord: In Jezus is God maense ewörden.
  • Op Alexandrië ontstoat 'n kristlik-wiesgerige theologie en de allegoriesen leeswieze van n Biebel. De zuden van Alexandrië, in Wadi Natroen, settelen zich n eersten heremieten.
  • Op Carthago stoat de teengnstelling tussen zunde en genaa centraal. Hier is Tertullianus n belangrieksten leermeester van de Karke. Cyprianus, n leerling van Tertullianus, gevenden krachtigen geestlike leiding. Met hum kwaam n bisschopsambt töt ontwikkeling.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.