Vrogge Kristendom

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

't Vrogge Kristndom beduud de tied woar de geschiedenisse van 't kristendom begunnen (tradisioneel begunnen met d' eerste Pinkster) töt n' met de anstelling van 't Kristendom as heufdgodsdienst van 't Romeinse Riek, in 312 noa Kristus.

Dit artikelgie wörd appart enömmen umdat de leste halve eewe, deur de vunds van de Nag Hammadigeschriften en de Dode Zeerollen de veurige ewe, der slim wat wiezigings der deurekommen bint op de eerder ait an-enömmen geschiedenisse van 't Kristendom. 't Hef dus de leste halve ewe veur völle diskussies ezörgd in de Ni-j Testementiese wetenschap. Zi-j hebt met disse, evunden, buke better noa kunnen goa hoe as et ter allemaole op 't vrogsten begun an toe gungen, zölfs völle dinge bint bekend ewörden woarvan luu nie ewetten hebt dat 't gebeurd is of spöllen. Mar, 't blef ait 'n lastig gedoe, want völle hef te maken met 'n bepoalde uutgoanspunt van bekiek, en doar bint 't ter heel völle van.

Opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Evangelien[bewark | bronkode bewarken]

't Vrogge kristndom was aans dan veul luu dèènkt. Der was gien kristlikn biebel. In plaatse doarvan gaavn kristenen 'n bulte varsies van 't verhaal ('oaverleevrings') deur. Uutendelik wödn de Evangelien op-eschreevn. Mar pas 30 töt 60 joar noa dat Kristus uut de tied kommen. Völle geleerdn nempt noe an dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes allange uut de tied waarn toe-as heur evangelien eschreevn wödn. Al de viere evangelien bint anoniem eschreevn. De titels bint ter bi-j edoane deur latere bewarkers, nie deur de skrievers zölf. En 'n aander dreie oaver 't verhaal van 't vrogge geleuf is dat ter meer as viere evangelien waarn. Der waarn der zölfs meer as dartig. Evangelie betekkend 'goed ni-js'. Dus de vroage toe was: wie 's Jezus en wa's 't goede ni-js oaver hum? Veul luu hebt die vroage op 'n verskillnde wiezn bekekken. In de 200 joar noa dat Jezus uut de tied kommen deun letterlik tientalln varsies van zien lèèvn en bosschop in de rondte in.

Di's allemoale daanks de vunds van de Nag Hammadigeschriften en de Dode Zeerollen de veurige ewe. Woardeur der noe better ekekken en uut iene zet wödn kan; dat 't vrogge kristendom völle streumings en verhaaln ehad hef. Hier völg 'n opdeling van belangriekste vrogkristlike streumings (den bestoat ok weer uut meerdere streumings):

  • Vrogkristlikn-jeudn of Jeudsn-kristenen, zo-at ok de oergemeente te Jeruzalem jeuds-kristlik was. Töt de 4e/ 5e ewe hebt ter kristlikn-jeudse groepn bestoane, woarvan Ebionietn en Nazoreen de bekendstn bint.
  • n Proto-orthodoxie; 't Paulinisme, ofwel 't Kristendom ebasseerd op de theologie van Paulus, en later zolln uutbreeidn töt de orthodoxie.
  • n Gnostiek, Den wödn pas veur 'n groot deel oes bekend met de vunds van de Nag Hammadiegeschriftn op 'n oalde ruïne op Egypte. Disse gungn n kop of noadat 't orthodoxe Kistendom stoatsgodsdienst van 't Romeinse Riek wödn.

Eerste ewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristlikn jeudn[bewark | bronkode bewarken]

't Eerste begun van 't kristndom was 't gien appat geleuf. 't Was iene van de meerdere streumings binnen 't Jeudendom. 't Vrogste kristndom was nie van plaan umme zich van 't jeudndom of te doe. 't Veul binnen 't jeudse prakkedèènkn, tradisies en volk. Disse luu kwaam vake saam. En deun beveurbeeld 't etten van 'n jeudsn moaltied. Bi-j 't brekken van 't stoete en 't zoepn van de wien deun ze de noadruk op heur leermeister Jezua (Jezus' zien Hebreewsn name). Tiedns disse saamkompsn gungn ze leern en prakkedèènkn uut de Tora (de 5 buke van Mozes). Met name de uutleg en doe woar as Jezua der an gaavn. Disse streuming lengn veural de noadruk op de Messiaanse tied. 't Was eertieds völle gaanks dat ter binnen 't jeudndom oarig wat bekeerlings (uut aandere volker) waarn en kwaam. Dat was ok zo gaanks bi-j de Vrogkristlikn-jeudn. D'n apostols gungn völle aandere jeudn en bekeerlings met de Jezua-streuming wies maken. Deur Paulus kwaam der völle Grieken en aandere volkerluu in disse streuming terrechte. Hierdeur veraandern de Jeudse eard van 't kristndom. Nie-jeuden gungn de jeudse gebruekn en bekiek op de teksten aans of vot doe.

Mar, töt op de 4e ewe hebt ter nog Jeudskristlike groepn bestoane. Kiek ok: Nazoreers en de Ebionieten.

Jezua was 'n Tora-trouwe jeude, zo-at 't in Matheus nog duudlik is:

Matteüs 5: 17 I-jluu mut nie dèènkn da'k ekommen binne umme de Tora en de Profeten vot te doe; Ik binne nie ekommen umme ze vot te doe, mar umme ze 'n volle betekkenisse te geevn. 18 Ik zegge oew: zolange as n hemel en d' earde bestoat, zal der nie íéne streppie of puntie uut de Tora vot edoane wödn, tötdat an alles 'n ende kump. 19 Dus, wie ok mar 't kleanste van de gebeudn vot döt, en aandere luu leert 'tzölfde te doe, zal ok 't kleanstn enuumd wödn op 't hemelse koninkriek. Mar wie zich an al de gebeudn höldt en aandere luu leert 'tzölfde te doe, den zol n grootn name hebbn op 't hemelse koninkriek.

Paulus[bewark | bronkode bewarken]

Veur de karke is Paulus belangriek ewest. In Haandelings van de Apostels he'j ower hum te leesn. Eerst hettn 'e nog Sjaoel. Doar-as 'e op 't begun 'n vervoolger was van d' aldereerste kristn-jeudn. Töt dat 'e op moal op Damascus an gungn um kristenen op te pakken. 'n Stemme uut n hemel vreug toe an hum wrumme as e Hum vervoolgn. Toe wödn 'e bekeerd. Woar noa at 'e edeupt is bi-j Ananias. Doar hef hi-j de name Paulus an-enömmen. Hiernoa wödn 'e 'n stark veurvechter van 't Kristlike geleuf. Buutn Palestina hef e völle nie-jeudn bekeerd. 'n Bulte gemeentn kwaam op zien name te stoan. In n Biebel bint in 't Ni-je Testement 'n fleenk antal brievn die an hum toe-eschreevn wörd. Hi-j wödn later dan ok de 13e Apostel enuumd.

Latere apologeetn en karkvaar's hebt veural op zien gedachten verdan etheologeert. Doar bint völle dogma's uut ontstoane. Disse streuming nuumt ze ok wel Paulinisme. Zo haarn 'e aandere ideen ower de Tora as d' aandere Apostels. Zo mossn 't Evangelie ok noar de nie-jeuden hen. Met Jakobus (leider gemeente Jeruzalem) hef 'e ok moal trammelaant ehad. Wrumme as Jakobus veurstaander waern veur 't behoold van de jeudse wettn en tradisies. Jakobus wolln de Tora ok bi-j de nie-jeuden, Paulus nie. 't Hef Paulus ewest wrumme as 't kristndom zich ofdeud van 't jeudendom. Paulus hef de Tora en de jeudse tradisies in-ewisselt veur geleuf en vergivving van zundn (deur 't kruus).

Thomas Evangelie[bewark | bronkode bewarken]

Bi-j de vunds van de Nag Hammadi-geschriften in 1945 was ok 't Thomas Evangelie anwezig. 't Thomas evangelie is 'n apokrief (niet in'n Biebel ween) geschrift. Denne hef nie töt 't canon van n Biebel toe treden meugt. Mar tegenworig wörd ezegt dat 't Thomas Evangelie 't eerste geschrift waren woar de wöörde van Jezus wörden op vast-ezet. Denne hef later - zo lek 't -, nöast Bron Q, edient as oerbronne veur de latere geschriften. Völle uutspraken bint drek en indrek terugge te vinden in de Ni-j Testementiese buke. Effen as ok aandere Gnostiesen.

't Geschrift warre wi-j noe in haanden hebt is 'n ni-jere uutgave. Disse datteerd uut de 4e eewe. Mar deur de tekste hen is nog 'n oalere varsie te ziene. In 1900 haren ze al stukkies fragmenten evunden uut de 3e ewe. Ze goat ter van uut dat 't oorsprunklik eschreven zollen ween um en noabi-j 40 noa Kristus. Tientallen joaren veur de Biebelse evangelien. 'n Aandere these zeg weer dat Thomas juustum vanuut de Biebelse evangelien, en aandere bronnen, is opeschreven. In plaatse van aansumme. Di's voalgs völ volk de leste tied 't annemmlikst. Dit umdat de Biebelse evangelien 'n duudlik Jeudsen aard hebt en Thomas 'n Gnostiesen aard.

Kiekt ok: Evangelie van Tomas

Tweede ewe[bewark | bronkode bewarken]

N apostels en Apostoliesen Va's[bewark | bronkode bewarken]

Jeruzalem waren 't centrum van 't kristendom ewörden, met Jakobus an 't heufd van de gemeente. Jakobus wörden op 't joar 61 estienigd - voolgs Flavius Josefus. 't Duurden nie lange of n Apostels haren wiedverspreid gemeenten esticht. De miesten van heur bint as martelaar ummekommen. Zo as 'n evangelie schriever 't Jezus ok löt veurspellen.

De verwoesting van Jeruzalem deur de Romeinen op 't joar 70 hef as 'n slim belangrieke gebeurtenisse spölt veur 't kristendom. Noe was Jeruzalem nie meer 't centrum. Noe wörden Rome dat zo zuuties an. Noe waren ok de mieste ooggetugen van Jezus' leven uut de tied ekommen. Deur dat de geleuvigen vastigheid mossen hebben wörden de overlevverings opeschreven. Viere van disse tientallen buke bint in 't canon van n Biebel openömmen. Ok noe gruien Rome, Caesarea en Antiochië uut töt belangrieke orthodox-kristlike centrums. In Rome begunnen zich de Apostoliese succesie te ontwikkelen. Ter van uutgoande dat Sjimon Petrus n eersten bisschop van Rome was; en al zienen opvoolgers op zien traditie heuren. De luu wat disse plaatse haren wörden later paus enuumd.

Noa n Apostels en aandere oogetugen kwaam de tied veur heuren opvoolgers. Denne wörd n Apostoliesen va's enuumt. Van völle van die luu wörd ezeg dat ze n Apostels nog ekend hebt. Antal brieven, verhaandelings, fragmenten en apologien van heur bint bewoord ebleven. Van Clemens wörden 'n tweetal brieven bekend. Ok 't onderwies van n Twaalf Apostels, de Didache, was 'n belangriek schriftlike bronne.

De tied van n Apostoliesen va's beslöt van 90 töt n' met 160 noa Kristus.

Kiekt ok: Apostoliese Vaars

N apostoliese geleufsbeliedenis[bewark | bronkode bewarken]

Ondaanks n name is disse geleufsbeliedenis nie ofkomstig van n apostels. De juuste datering bi'w nie zeker van. Woarschienlik vindt dissen zien oorsprung in d' eerste of tweede ewe noa Kristus. Iene van de vrogst bekende anzetten veur 't Apostolicum is terugge te vinden in de geschriften van Ireneüs van Lyon. In iene van zien teksten, daterend uut 't joor 170 schref 'e de geleufsartikels as voolgt:

    Wi-j geleuft:
    in íéne almachtigen God en Va, den n hemel en aarde scheup, en de zee en al wat doarin is;
    en in íéne Kristus Jezus, n Zeune van God, oonzen Heer;
    den vleis ewörden is uut de maagd veur oons behold;
    en in Zien lieden onder Pontius Pilatus;
    en in Zien dood en opstaanding;
    en in Zien lieflike op n hemel an goan;
    en in Zien teruggekomst uut n hemel in de macht van n Va umme alle dinge onder iene Heufd te doen en over allen 'n rechtvoardig oordeel uut te sprekken;
    en in n Heiligen Geist;
    en dat Kristus zal kommen uut n hemel umme alle vleis levendig te maken, en n heidenen en onrechtvoardigen te verwiezen noar 't ewige vuur;
    en umme an de rechtvoardigen en heiligen onstarflikheid d' ewige heerlikheid te gèven.

Gnostiek[bewark | bronkode bewarken]

Sommige vrogge kristenen wörden noe gnostieken enuumd. De gnostieken waren mystieke luu. Ze meenden dat ze 'n soort drekte toegaank töt God haren. 'Gnostieken' kump van 't Griekse 'gnosis', wat 'kennis' of 'wetten' betekkend. Maar di's gien gewone kennis uut buke. 't Is benul, ingeving. 't Is 't geleuven da'j 'n bettie van 't godachtigen op oew hebt. Iej weet dat n God wa'j beliedt dezölfden is as dat bettie godachtige op oewzölf. En völle gnostieken waren kristenen. Gnostieken schreven de meesten teksten uut de Nag Hammadikollektie. Heur verhalen bint abstrakter en filosofieser as n biebelsen. Völle gnostieken wollen niks wetten van n God van Tenach ('t Oale Testement) en beweerden dat dissen n kwoaden god was, den d' aarde maakt haren en de meansen hier op vaste zetten; Jezus is n leermeister in de Gnostiek wukke 't licht eziene hef, en leert hoe as de weerld in mekare zit en hoe luu weer terugge könt noar heur veurigen vörme, lös van 't aardsen. Deur Nag Hammadi is 't noe duudlik dat 'n wiede streuming was, en wiedverspreaid. 't Hef zien oorsprunk al oarig vrog: Iene van n eersten was 't Thomas Evangelie, wukken ok al oarig gnosties van kerakter is.

Um en noabi-j 130 töt n' met 160 noa Kristus hef 't Gnostiek, tiedens Valentinus' leven, zien heugtepunt ehad, en gungen n kop of rond de tied dat 't Orthodoxe Kristendom n stoatsgodsdienst wörden van 't Romeinse Riek (312 n.Chr.).

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, um en noabi-j 100 - 175) was 'n dichter, theoloog en groot gnosties leraar en opzetter van de sekte van de valentinianen. Hi-j wörden um en noabi-j 't jaor 100 op Benèden-Egypte geboren. Hi-j wörden kristen en krègen zien wetenschapliken opleiding in Alexandrië, woarnoa 'e noar Rome gungen, woar as 'e van 135 töt 160 of 165 in warken was. Rond 140 was 'e krap-an bisschop van Rome ewörden - de funktie die later n name paus krègen -, mar uuteandelik wörden Pius de martelaar bisschop, in plaatse van hum. Later is Valentinus nog noar Cyprus an-egaone. Zien leer haren 'e met-ekrègen deur de Stoa en 't platonisme van zien tied. Voalgs Tertullianus, die 't nie zo met Valentinus iens was, was hi-j 'n knieftig keerltie en kon 'e goed proaten: et ingenio et eloquio poterat. Zien schoele gungen in twee'n en krègen 'n oostliken kaante, woar as Theodotus bi-j heuren, en 'n westliken met onder aandere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus keus de mythos (geistelik) boaven de ratio (verstaandelik). Dat gebeuren op grond van 'n dreumerig gebeuren. Hi-j haren 'n visioen van 'n pasgeboren kind. Hi-j vreug dat kind: 'Wie bi'j?'. 't Kind terugge: 'Ik binne de Logos ('t Woord)'. An Valentinus was, zo as Paulus toe 'e op Damascus an gongen, n eewigen Kristus veurekommen. Zo as 't beschreven stiet in zien Evangelie van de Waorheid.

Derde ewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Met keizer Decius (250 n.Chr.) mossen alle burgers van 't Romeinse Riek eur loyaliteit beteunen an de keizer en de stoatsgoden. Eankele eagenwiezen wörden emartelt en edood. De grui van de Karke blèven gewoon verdan goan.

De Karke vunden 'n machtige verdediger met Tertullianus (160-220), 'n heidensen jurist en advocaat den op 195 töt 't kristendom overgongen. In 't Apologeticum verdedigen Tertullianus n kristenen. Tertullianus stelt dat 't bloed van de martelaren 't zoad van de Karke is. Origenes schrevven n eersten kristlike dogmatiek.

Der ontstun in disse eewe drie belangrijke centra van 't kristlike geleuf:

  • Vanuut Klein-Azië ontstoat In Zuud-Europa n biebelspraktiese schoele. Irenaeus van Lyon en zienen leerling Hippolytus van Rome predikten tègen de opkommende gnostiek - de vleiswörden van 't Woord: In Jezus is God maense ewörden.
  • Op Alexandrië ontstoat 'n kristlik-wiesgerige theologie en de allegoriesen leeswieze van n Biebel. De zuden van Alexandrië, in Wadi Natroen, settelen zich n eersten heremieten.
  • Op Carthago stoat de teengnstelling tussen zunde en genaa centraal. Hier is Tertullianus n belangrieksten leermeester van de Karke. Cyprianus, n leerling van Tertullianus, gevenden krachtigen geestlike leiding. Met hum kwaam n bisschopsambt töt ontwikkeling.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.