Oldsassisk

Uut Wikipedia, de vrye encyklopedy
(döärstüürd vanaf "Oldsaksisch")
Nå navigaty springen Nå söken springen
Qsicon Under Construction.png
Wark in üütvoring
An dit artikel wördt de kummende tyd druk ewarked. As jy et artikel verbeateren künnen, do dat dan gerüst!


Oldsassisk
Gebeed wår et oldsassisk espröäken wördde (in et geal)
Gebeed wår et oldsassisk espröäken wördde (in et geal)
Språke Oldsassisk
Andere namen Sahsisk, sahsisc
Gebeed Noordoustneaderland, Noordwestdüütskland en Süüddänemarken (Noordsleeswyk)
Språkindeyling Indo-Europees
Periode 8. eyw tot de 12. eyw. Et untwikkelde sik an et ende van de 12. eyw tot et middelsassisk.
Oldere form Primitiv sassisk
Skrivt Et latynske alfabet
ISO 639-3/DIS osx

Oldsassisk was een germaanske språke en de vrogst edokumenteerde form van et (neader)sassisk, dat vandage de dag espröäken wördt in et noordousten van Neaderland, Noorddüütskland, Süüddänemarken, in de Amerikas en deylen van Ousteuropa). Et is een westgermaanske språke, dat nauw verwand is an de anglo-freeske språken (bestånde üüt under andere et engelsk en et freesk).[1] Et is vanaf de 8. eyw tot de 12. eyw edokumenteerd, wårnå et sik stådigan untwikkelde tot et middelsassisk. Et wördde espröäken döär de sassen, een germaanske stamme dee in et Sassenland leavde, in et teagenswoordige Noordwestdüütskland, vöärnamelik in de küstgebeden, en in Noordoustneaderland. Et hevt samen mid de anglo-freeske språken (oldfreesk, oldengelsk) deyls meadedån an enkele ingveoonske klankversküvingen wat et underskeidt van de neaderfrankiske en herminoonske språken, so as et neaderlandsk, luxembörgsk en et düütsk.

De grammatika van et oldsassisk wördde vulleadig eflekteerd mid vyv naamvallen (nominativ, akkusativ, genitiv, dativ, en instrumentalis), dree getallen (enkelvold, meyrvold, en tweyvold (dualis)) en dree geslachten (mannelik, vrouwelik en unsydig). De tweyvoldformen kwammen allinnig in de eyrste en tweyde persoon vöär.

In historisk upsicht wördden et oldsassisk en et oldneaderlandsk eseen as afsünderlike dialekten van een eynheidsspråke in plaatse van twey amparte språken, höyvdsakelik ümdat der tüsken et hüdige Neaderland en Düütskland een dialektkontinuum löyp. Howel beide språken eenselvde oorsprung en soortgelyke skryvstylen hadden, vertöynt et oldsassisk een eynigsins ereduceerde morfology vergeleaken mid et oldneaderlandsk, dat enkele grammatikale underskeiden verwaard hevt dee et oldsassisk verlöyren hevt. Der binnen ouk een antal verskillen in fonologiske untwikkeling, oldsassisk wördde eklassificeerd as een ingveoonske språke, terwyl et oldneaderlandsk een istveoonske språke was.

Karakteristiken[bewark | bronkode bewarken]

Verwandskap mid andere westgermaanske språken[bewark | bronkode bewarken]

In de middeleywen was der een dialektkontinuum tüsken et oldneaderlandsk en et oldsassisk, een kontinuum dat eyrst vry kort eleaden underbröäken is döär de gelyktydige verspreiding van de standardspråken binnen de beide landen, en döär et verdwyning van lokale dialekten. Howel se enkele kenmarken deylen, binnen der een antal verskillen dee et oldsassisk, oldengelsk en et oldneaderlandsk van mekare underskeidt. Een vöärbeald dårvan is et gebrüük van de -a as meyrvoldsform van naamwoorden mid een a-stamme, terwyl et oldsassisk en et oldengelsk -as of -os hadden. Et likt der lykewels up dat et middelneaderlandsk de oldsassiske üütgangen van woorden mid een a-stamme oaverenöämen hevt üüt de middelsassiske dialekten, ümdat et nyneaderlandsk by party woorden ouk meyrvoldsformen up -s hevt. Een ander verskil is et so eheytden "eynheidsmeyrvold": oldsassisk, lykas et oldfreesk en oldengelsk, hevt eyn warkwoordform vöär alle dree de personen in et meyrvold, terwyl et oldneaderlandsk dree amparte formen had (wat teruggebröcht is tot tweye in et middelneaderlandsk).

Et oldsassisk is wårskynlik in de 5. eyw untstån üüt ingveoonske dialekten van de westgermaanske takke van et oorgermaansk. Et oldsassisk, ouk al wördt et eseen as een ingveoonske språke, is neet een süver ingveoonsk dialekt so as et oldfreesk en oldengelsk, disse twey språken hebben enkele andere ingveoonske karakteristiken gemeyn dee et oldsassisk neet had. Dit, plus et groute antal westgermaanske kenmarken van et oldsassisk, leidde derto dat party språkkündigen ten unrechte dervan üütgüngen dat oldneaderlandsk en oldsassisk variatys up deselvde språke waren, en dat oldsassisk een istveoonske språke was.[2]

Verwandskap mid et middelsassisk[bewark | bronkode bewarken]

Oldsassisk untwikkelde sik in de loup van de 11. en 12. eyw tot et middelsassisk, wår rund et jår 1150 een groute versküving plaatsvünd en oavergüng van et skryven in et latyn nå et et sassisk, wårdöär de untwikkeling van de språke in dee periode evolgd kan wörden.

Et meyst upvallende verskil tüsken et middelsassisk en et oldsassisk is een fonetisk kenmark dat bekend steyt as klinkerredukty, dit vünd ouk plaatse in de meyste andere westgermaanske språken en in enkele skandinaviske dialekten so as et däänsk, wårby alle unbeklemtoonde klinkers tot sjwa ereduceerd wördden. So wördde oldsassiske woorden as gisprekan (espröäken) of dagō (dagen – gen. meyrvold) gesprēken en dāge.

Fonology[bewark | bronkode bewarken]

Vrogge untwikkelingen[bewark | bronkode bewarken]

Et oldsassisk hevt neet deylenöämen an de tweyde germaanske klankversküving, en hevt düs de plosive meadeklinkers p, t, k behölden dee in et oldhougdüütsk versköyven binnen nå verskillende frikativen en affrikaten. De germaanske tweyklanken ai, au untwikkelde sik konsekwent tot de lange klinkers ē, ō, terwyl se in et oldhougdüütsk verskynen as ei, ou of ē, ō, afhangelike van de dårup volgende meadeklinker.

Et oldsassisk hevt, samen mid van de andere westgermaanske språken behalven et freesk, konsekwent de germaanske -j- behölden nå een meadeklinker, bv. hēliand "heiland", (oldhoogdüütsk: heilant, oldengelsk: hǣlend, gotisk: háiljands). Ümlüüd is by de korte a vry inkonsekwent, bv. hebbean of habbian "hebben" (oldengelsk: habban). Dit kenmark is oaveredröägen up et middelsassisk, wår bv. et eigenskapswoord (byvooglik naamwoord) krank (seek, slim) de vergroutende formen krenker en kranker hevt. Los van de e, wördde de ümlüüd up skrivt neet emarkeerd.

Meadeklinkers[bewark | bronkode bewarken]

De tabel hyrunder givt de oldsassiske meadeklinkers weader. De fonemen tüsken parentesen (haakjes) stån vöär allofonen en binnen geen losstånde fonemen.

Oldsassiske meadeklinkerfonemen
Labiaal Dentaal/
Alveoläär
Palataal Veläär Glottaal
Nasaal m n
Plosiv stemlous p t k
stemhebbend b d ɣ (x)
Frikativ sibilant s̺ (z)
nonsibilant f (v) θ (ð) h
Approksimant l j w
Rotisk r

Anteykeningen:

  • De stemlouse frikativen /f/, /θ/, en /s/ hebben dårnåst in intervokale posity stemhebbende allofonen ([v], [ð], en [z]). Disse verandering wördt up skrivt allinnig by [v] weaderegeaven (wördt eskreaven as ƀ of u). De andere twey allofonen bleaven gelyk.
  • Frikativen wördden an et woordende stemlous (endklankverskarping). In een latere periode van et oldsassisk, wördden ouk plosiven an et woordende stemlous.
  • De meyste meadeklinkers konden unheavig weasen an geminaty. Dat was vöäral et geval by /v/ dat /bb/ upleaverde, en by /ɣ/ dat wårskynlik /ɡɡ/ wördde. By /h/ leidde et tot /xx/.
  • De germaanske *h is behölden as [x] in disse positys, en geyt düs samen mid de stemlouse /ɣ/.

Klinkers[bewark | bronkode bewarken]

Oldsassiske eynklanken
Vöärklinker Achterklinker
ungerunded erunded
kort lang kort lang kort lang
Eslöäten ɪ (ʏ) () ʊ
Bynå-eslöäten (e) (øː)
Halv-oapen ɛ ɛː (œ) (œː) ɔ ɔː
Bynå-oapen (æ) (æː)
Oapen ɑ ɑː

Anteykening:

  • Lange klinkers kwammen selden in unbeklemtoonde lettergreapen vöär en waren vöäral et resultaat van achtervoogsels of samenstellingen.

Tweyklanken[bewark | bronkode bewarken]

Oldsassiske tweyklanken
Vöärklinker
Verbreydend io  (ia  ie)
Höygde-harmonisk iu

Anteykeningen:

  • De versmallende tweyklanken /ei/ en /ou/ kummen in party teksten vöär (vöäral in Genesis), wårskynlik under invlööd van et neaderfrankisk of et hougdüütsk, wår et de oldsassiske untwikkelingen /ɛː/ en /ɔː/ vervangt (dee untstån binnen üüt de oorgermaanske /ai/ en /au/).
  • Ho et by de verbreydende tweyklanken krekt in mekare stikt is wat undüdelik in een antal teksten. Woorden dee mid io eskreaven wördden in de Heliand, de üütvorigste skrivtelike bron van et oldsassisk, hadden in de meyste andere teksten vake de wisselform mid ia of selvs ie, vöäral in latere teksten. De tweyklank güng üütendelik in sowat alle middelsassiske dialekten samen mid /eː/.
  • Der waren ouk 'lange' tweyklanken, so as /oːu/, /aːu/ en /eːu/. Se wördden lykewels behandeld as twey upeynvolgende lettergreapen van een lange klinker evolgd döär een korte klinker, neet as een süvere tweyklank.

Grammatika[bewark | bronkode bewarken]

Morfology[bewark | bronkode bewarken]

Et oldsassisk was een flekterende språke, ryk an morfologiske diversiteit. Et hevt een bült verskillende naamvallen üüt et oorgermaansk behölden, namelik: de nominativ, genitiv, dativ en akkusativ (achtereynvolgens: de eyrste, tweyde, darde en veerde naamval), en (as oaverblyvsel in de oldste teksten) de instrumentalis (de achtste naamval).

Et oldsassisk had ouk dree getallen (enkelvold, tweyvold, en meyrvold) en dree geslachten (mannelik, vrouwelik en unsydig). Et tweyvoldformen kwammen allinnig in de eyrste en tweyde persoon vöär en verweasen nå gruppen van tweye.

Naamwoorden[bewark | bronkode bewarken]

Oldsassiske (selvstandige) naamwoorden wördden volgens höär klasse up verskillende maneren eflekteerd. Hyrunder vind jy een oaversicht van de üütgangen vöär dag, een mannelik naamwoord mid een a-stamme:

dag m.
Naamval Enkelvold Meyrvold
Nominativ dag dagos
Genitiv dages, -as dago
Dativ dage, -a dagum, -un
Akkusativ dag dagos

An et ende van de oldsassiske periode begünnen de verskillen tüsken de naamwoordklassen te verdwynen, en üütgangen van de eyne wördden vake up de andere verbüging oaveredröägen, en vice versa. Dit was een ümvattend proces, wat dervöär sörgde dat de meystvöärkummende naamwoordklassen de minder vöärkummende vervüngen. As gevolg dårvan bleyven allinnig de vöärmålige klassen van de swakke n-stamme en de starke a-stamme in et middelsassisk ehandhaavd. Disse twey naamwoordklassen wördden an woorden to-evoogd dee neet allinnig historisk by et woord höyrde, mär volgde ouk de wortel van een woord.

Warkwoorden[bewark | bronkode bewarken]

De wyse van warkwoordvervoging in et oldsassisk kan ümskreaven wörden as een tüskenform van et oldengelsk en et oldneaderlandsk an de eyne kante, en et oldhougdüütsk an de andere kante. Anders as in et oldhougdüütsk en oldneaderlandsk, mär vergelykbår mid et oldengelsk, hevt et neet de dree verskillende warkwoordüütgangen in et meyrvold bewaard, se hadden allemåle -ad (ouk wel -iad of -iod volgens de verskillende warkwoordverbügingsklassen). Et oldsassisk had lykas et oldneaderlandsk, mär twey klassen van swakke warkwoorden, mid mär een pår oaverblyvsels van warkwoorden üüt de darde swakke klasse (namelik, in veer warkwoorden: libbian, seggian, huggian en hebbian).

Disse tabel givt een oaversicht van alle söäven oldsassiske starke warkwoordklassen en de dree swakke warkwoordklassen:

Starke warkwoorden Swakke warkwoorden
Vervoging Vöärnaamwoord 'ryden' 'vlegen' 'helpen' 'breaken' 'spreaken' 'varen' '(be)heyrsken' '(ver)domen/
oordeylen'
'verklåren' 'seagen/
seggen'
Infinitiv rīdan fliogan helpan brekan sprekan faran waldan dōmian mahlon seggian
Antöynende wyse
teagenswoordige tyd
ik rīdu fliugu hilpu briku spriku faru waldu dōmiu mahlo(n) seggiu
thū rīdis fliugis hilpis brikis sprikis feris weldis dōmis mahlos sages
hē/it/siu rīdid fliugid hilpid brikid sprikid ferid weldid dōmid mahlod saged
wī/gī/sia rīdad fliogad helpad brekad sprekad farad waldad dōmiad mahliod seggiad
Antöynende wyse
verleaden tyd
ik rēd flōg halp brak sprak fōr wēld dōmda mahloda sagda
thū ridi flugi hulpi brāki sprāki fōri wēldi dōmdes mahlodes sagdes
hē/it/siu rēd flōg halp brak sprak fōr wēld dōmda mahloda sagda
wī/gī/sia ridun flugun hulpun brākun sprākun fōrun wēldun dōmdun mahlodun sagdun
Anvogende wyse
teagenswoordige tyd
ik rīde flioge helpe breke spreke fare walde dōmie mahlo seggie
thū rīdes flioges helpes brekes sprekes fares waldes dōmies mahlos seggies
hē/it/siu rīde flioge helpe breke spreke fare walde dōmie mahlo seggie
wī/gī/sia rīden fliogen helpen breken spreken faren walden dōmien mahlion seggien
Anvogende wyse
verleaden tyd
ik ridi flugi hulpi brāki sprāki fōri wēldi dōmdi mahlodi sagdi
thū ridis flugis hulpis brākis sprākis fōris wēldis dōmdis mahlodis sagdis
hē/it/siu ridi flugi hulpi brāki sprāki fōri wēldi dōmdi mahlodi sagdi
wī/gī/sia ridin flugin hulpin brākin sprākin fōrin wēldin dōmdin mahlodin sagdin
Gebedende wyse Enkelvold rīd fliog help brek sprek far wald dōmi mahlo sage
Meyrvold rīdad fliogad helpad brekad sprekad farad waldad dōmiad mahliod seggiad
Unvultooid deylwoord rīdandi fliogandi helpandi brekandi sprekandi farandi waldandi dōmiandi mahlondi seggiandi
Vultooid deylwoord (gi)ridan (gi)flogan (gi)holpan (gi)brokan (gi)sprekan (gi)faran (gi)waldan (gi)dōmid (gi)mahlod (gi)sagd

Anteykening:

  • De darde swakke warkwoordklasse besteyt üüt mär veer warkwoorden (namelik libbian, seggian, huggian en hebbian); et is een oaverblyvsel van een oldere en groutere klasse dee in et oldhougdüütsk behölden is.

Vöärbealdtekste[bewark | bronkode bewarken]

Fragment üüt de Heliand, wårin up een episke wyse de beginvarsen üüt et tweyde kapittel van et Evangely nå Lukas nåverteld wördt:

Thô ward fon Rûmuburg rîkes mannes
bar alla thesa irminthiod Octaviânas
ban endi bodskepi obar thea is brêdon giwald
cuman fon them kêsure cuningo gihuilicun,
hêmsitteandiun sô wîdo sô is heritogon
obar al that landskepi liudio giweldun.
Hiet man that alla thea elilendiun man iro ôdil sôhtin,
helidos iro handmahal angegen iro hêrron bodon,
quâmi te them cnôsla gihue, thanan he cunneas was,
giboran fon them burgiun. That gibod ward gilêstid
obar thesa wîdon werold.

Do richtde de rykshear vanüüt Romebörg,
Octavianus, an alle volken
een ban en boudskap, breyd verspreided
döär de keiser verkundigd an de koaningen in syn ryk:
inheymske vorsten, hartogen dee oaveral
in wyde windstreaken et bewind voorden.
Wee argens anders verbleyv, most syn arvgood söken,
in syn gebeed verskynen vöär de bouden van syn hear.
Ydereyne güng nå de streak wår syn volk vandån kwam,
nå de börg wår hee geboaren was. Nå et gebod lüüsterden se
in de wyde wearld.

Referensys[bewark | bronkode bewarken]

  1. Oldsassiske språke in de Encyclopædia Britannica
  2. Helfenstein, Jacob (1901). of the Teutonic&f=false A Comparative Grammar of the Teutonic Languages. Stanford University Library. ISBN 1440056625.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreaven in et westveluwsk, in de Nysassiske Skryvwyse.