Karel Diederik Schönfeld Wichers

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Etalazie-artikel
Koarel van n Notoaris

Karel Diederik Schönfeld Wichers (Naarden, 1901 - Riesn, 1993), better bekeand met zinnen skeeldnaamn Koarel/Karel van n Notoaris was nen bekeandn skriewer in Riesn en doar boetn. Hee leawdn ofgezeunderd in n hukn boetn Riesn in t bos, kort bie t Tweede Heed. Hierduur is dr mear weainig oawer um bekeand.

Koarel skreef in 1959 n wöardebeukn van t Riessens, en later van t hele Tweante, beaide Tweants-Neerlaands as Neerlaands-Tweants. Hee was doarmet n eerstn den't n volledig wöardebook van t Tweants maakn.

Leawn[bewark | bronkode bewarken]

Schönfeld-Wichers har in Amsterdam eleard vuur advokoat (Meaister in de Rechtn), en vuur notoaris in n Haag. Toch keus hee vuur n vrie leawn. Hee treuk hee zik terugge in n bos, woer at he zelf ne boomhutte har ebouwd. Det gebreuk he as zin wonhoes. Later har zin breur Herman n huusken in t zelfde bos, woer at Koarel intrök toew at Herman noar Grönningn verhuuzn.

Met zinne Kueklkoare (Standaard Skriefwieze: Keukelkoare) treuk he regelmoatig met kunnigheaid duur Europa (o.a. met Harm oet Riessen). Hee verdeenn dan zin geeld duur seizoenswoark te doon, zo as bievuurbeeld druwe plukn bie de wienboern in Fraankriek. Disse reaizn beskreef hee in zinnen beundel Raejsbreewe oet de Kueklkoare.

Ne aandere reaize voordn um in 1955 noar Sicilië, woeroawer hee in 1985 t book Noar 't Vuerspiejige Aejlaand skreef. Hee har dus feailik een van de eerste campers van Nederlaand.

De Keukelkoare is op ekocht duur n stel Riesnders dee at t deenk oplapn weelt, en dee at dr öare slephutnverenige noar eneumd hebt.[1]

Bekeandheaid[bewark | bronkode bewarken]

De meeste bekeandheaid kreeg hee duur zin wöardebook van t Riesns van vuur 1959, woervuur hee zinne eegne skriefwieze bedachtn. Dee skriefwieze was slim foneties, mear toch vuur t gewone volk beheurlik makkelik te leazn. Saamnetrökne wöarde en wöarde dee at noa ekuierd wördn vanoet t Hollaands leut hee vort. Hiermet was hee n eerstn den at zik bezig heuld met t behoold van t (Riesns) Tweants. t Wöardebeukn was neet helemoal volledig, mear t har dan ook n kort kunnig wordn met t Riesns as doel.

Schönfeld-Wichers was n onmeundig sekuur man. Noa völle opmoarkingn en anwiezingn van aandere Riesnders skreef hee in 1970 nog n bievoogsel bie t wöardebeukn. Det gavn hee oet in de Driemaandelijkse bladen van t Neersassies Instituut van de Rieksuniversiteit in Grönningn. In t bievoogsel warn nog völle mear wöarde en oetdrukkingn steundn. t Beukn was al joarn oetverkocht, mear ter geleagnheaid van t 45-jöarig bestoan van Stichting Oudheidkamer Riessen in 1996, wördn dr nog verskeaidene van edrukt. Mer hierin wör t bievoogsel neet op enömn.

In 1979 köm hee met t oetgebreaide Woordenboek Nederlands Twents woerin zin nieje bievoogsel van 1970 wal verwoarket was. Nöast oawerzettings van wöarde gaf he ook oetgebreaide kultuurbeskriewings, woerin at zinnen stoarkn geveulsbaand met t Riesns noar vuurtn köm. Doarumme is t nit echt n akademies bookwoark te neumen, mear gef wal onmeundige völle informasie oawer Riesn en Tweante in t vrooe 20ste joarhoonderd. Dit wöardebook is al joarnlange oetverkocht.

Umdet he van kleains of an Riesns eheurd har, kleunkn aandere variaantn van t Tweants um doarig in de oorn. Hee meandn det aandere soortn Tweants ne "verkörte oetvoering" van t Riesns warn. Doaroawer skrif he:

Nuvola apps ksig.png "...Maar bij de bovenbedoelde verkorting gaat het om iets heel anders, namelijk het weglaten van "e"-s die juist wél betekenis hebben in het woord. Het zijn, grammatikaal geordend, de volgende:
  1. De "e" als voorvoegsel van het verleden deelwoord en die dit in veel gevallen onderscheidt van de onbepaalde wijs of van vormen van tegenwoordige of verleden tijd, bv.: egoan - goan; ezeen - zeen; [...]
  2. De "-e" aan het eind van vrouwelijke naamwoorden, passende bij het lidwoord "de" er vóór, of "ne" ofwel een bijvoeglijk naamwoord. Behalve dat het aardig klinkt, wordt de eindmedeklinker erdoor verduidelijkt, die anders bij vlug of binnensmonds praten moeilijk verstaanbaar kan worden, bv: zonne leeve vrouwe; wolle; henne, komme.

[...]"[2]

Umdet t Riesns disse klaankn wál hef en det volgens um zo heurdn, meann he det t Riesns t zuuwerste Tweants was. t Is dudelik det he ne geveulsbaand met t Riesns har.

Wat Riesnders probeert al joarnlaank n standbeeld vuur um in Riesn te kriegn, mear doar wil de gemeente neet an. As kleain protest steet doarumme zinne foto in de nieje oetgave van t wöardebeukn.

Skriefwieze[bewark | bronkode bewarken]

Koarel bedachtn zinne eegne skriefwieze, umdet den vuur t (Riesns) Tweants neet besteund. In zin Woordenboek Rijssens Dialect gaf he in t Voorwoord met elken ofzeunderliken klaank an woerumme of hee dr vuur ekeuzn har um t op dee wieze te doon:

Nuvola apps ksig.png "Bij de spelling heb ik mij een tweeledig doel gesteld, namelijk de woorden goed weergeven, zoals ze werkelijk uitgesproken worden en een eenvoudig geheel van regels te volgen, met vermijding van tekens, die niet beslist nodig waren. (...)

1. Een in het Rijssens veel voorkomende klank is die van het Engelse "but" of het Duitse "Köpfe" als ze kort, en van het Franse "soeur" of het Engelse "world" als ze lang is. Door dialectschrijvers wordt voor de korte meestal het Duitse teken "ö" gebruikt, Maar verschillende overwegingen hebben mij er toe gebracht dat niet te doen.
Deze klank is namelijk geen variatie van de "o", maar van de "u"; tussen haar en "u" van bv. "put" bestaat een soortgelijke betrekking als tussen de "o" van "los" en die van "dof". Daarom gaf ik de voorkeur aan het teken: "ù". De lange klank kan dan volgens de algemene regel (achtervoeging van een "e") weergegeven worden door "ùe", terwijl men bij het Duitse teken dan zou moeten komen tot "öe", dat onduidelijk is en aan de "oe" of aan "ooee" doet denken. Ook is bij het schrijven [en] het zetten van een ' eenvoudiger dan van ".
(t stukn is n betjen an epast um t makkeliker te könn leazn)

Koarel skreef dus bv. wöarde as wùere. Um leazers te loatn wenn an zinnen stiel, skreef hee achterin n kort verhaal volledig in dee spelling.

Nuvola apps ksig.png Paragraaf 1:
Teegn de tied dat uern keal dr zoowat wier kon wean oet t venne, lear Gediene zik in n blootn hemdrok, n boontn dook umme en t kaapjen op, ouwr de oondrduure. Dat zo'j ook vuur de wille doon op zonnen moojn zomroawnd; dan is dr leawndigaejd genog achtr de groote eekne bueme langs de Hoar. Ze keek de kaante van n Lechnboarg op, mer nog ginnen keal. wal kùm doar Mans met peard en huejwaage tusken de bueme duur en hùel skuuns op t hoes an dat an dezelde kaante lear as t ùere. (...)
De Weawr. Vuurbeeld van waandversierige met Koarel zinne skriefwieze.

n Aander kenmoark is det he n stommen -e vake vortleut in zinne skriefwieze, bievuurbeeld in de wöarde oondrduure (oonderdure), zomroawnd (zommeroawnd) en achtr (achter) in boawnstoand stukn.

Umdet Koarel n eerstn was den as skriewerieje in t Riesns oetgavn, en t Riesns toertieds nog de volledige ummegaankssproake was, nöm iederene zinne skriefwieze vlot oawer. Zelfs in "offisjele" naamns: De slephutnverenige De Kueklkoare, n postzeagelverzameldersgroep n Poszeagl, de meeste skeeldnaamns en gewelversieriges.

Mooi um te weetn[bewark | bronkode bewarken]

  • Alle joarn in meart wörd in de Riesnse gemeenteroad de Koarel van n Notoaris Wisselbeker vergeewn an roadsleu dee't tiedns de roadsvergaderige t meuiste plat doot.

Skriefwoark[bewark | bronkode bewarken]

  • Woordenboek Rijssens dialect (1959)
  • Woordenboek Nederlands Twents (1979)
  • Woordenboek Twents Nederlands (1983)
  • Noar 't Vuerspiejige Aejlaand (1985)
  • Raejsbreewe oet de Kueklkoare (1989)

Bekiekt ook[bewark | bronkode bewarken]

Bronnen / wellen:
  1. F.G.W. Löwik (2003), De Twentse Beweging : strijd voor modersproake en eigenheid. Grönningn: Rieksuniversiteit Grönningn. 'Wie is wie?' (pdf)
  2. Schönfeld Wichers, Mr. K.D. Woordenboek Nederlands Twents. Hengelo: Uitgeverij Broekhuis. p.13