Gewone vos

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Gewone vos
Verspreidingsgebied van de vos
Medewarkers van t Rieksinstituut veur Natuurbeheer doen in 1972 gedragsoenderzeuk bie vossen mit n zendertjen

De gewone vos, rooie vos of kortweg vos (Latien: Vulpes vulpes) is n lid van de hoendachtigen en is de meest veurkommende vossensoort. De vos is een van de grootste roofdieren die nog vrie in de Benelux veurkomt. De gewone vos beheurt tot t geslacht van echte vossen (Vulpes).

Uterlik[bewark | bronkode bewarken]

Schedel van n gewone vos

De vacht van n vos is over t algemeen roodbruun van kleur, mar kan oek beige tot helderrood wezen, of zilverkleurig tot zwart (veural in de bargen). Oek he'j der somtieds albinovossen tussen zitten. De oren bin an de achterkant zwart, net as de sokken (de oenderbenen). Sommige dieren hen n witte startpunt; n groot gedeelte van de vossen het in ieder geval wat wit haor roend t puntjen van de start. De bovenlip is wit, net as de bef. Op de wangen zit bie veul vossen n zwarte of brune traondruppel. Sommige dieren hen n staolgrieze keel en buuk, mit n witte ster op de borst. In de paortied het t wiefjen, de moervos, n raoze glans over de vacht an de oenderkant.

De vos het n slanke snuut en puntige oortjes die naor boven wiezen. De start is lang, dik en ruug. Hie het n schoerheugt van 35 tot 40 sentimeter en staot hoog op de poten. Hie het n kop-romplengte van 58 tot 90 sentimeter mit n start van 32 tot 48 sentimeter. Hie weegt zes tot tien, somtieds vuuftien kilogram. De mannetjes bin over t algemeen groter as de wiefjes.

Gedrag[bewark | bronkode bewarken]

Voedsel en aktiviteit[bewark | bronkode bewarken]

Vos mit prooi

Vossen jagen alleen, meestal snachts en tussen tweelichten, mar in oenverstoorde gebiejen jaagt hie liever overdag. De vos is n opportunist: hie eet zwat alles. Hie kan hard rennen, tot zestig kilometer per uur, allewel zes tot dartien kilometer per uur de normaole snelheid is.

Zien prooien bin meestal kleine en middelgrote prooidieren, zo as grote kevers, muzen en are knaagdieren, knienen, haozen, voegels en eiers, pieren en stekelvarkens. Oek vruchten en bezen (veural brummels) worren egeten, net as aos, moederkoek en vulles.

Dageliks moet n vos oengeveer vuufhoenderd gram an voedsel binnenkriegen. n Vos doodt somtieds meer as dat hie neudig het. Veural op plaotsen waor meerdere prooidieren op mekaar zitten en niet ontsnappen kunnen, kan hie n waore slachtpartie anrichten, bieveurbeeld in kiepehokken of kolonies van voegels die op de groend breujen zo as kopmeeuwen. Voedselresten worren begraven en laoter weer op-ezocht, mar de vos leit gien voedselveurraojen an. n Vos is meestal arg suksesvol in t terugvienen van begraven voedsel.

Sosiaal gedrag[bewark | bronkode bewarken]

De vos leeft meestal in n groep van zo'n zes dieren. n Dominante rekel (mannetjesvos) en n dominante moervos (wiefjesvos) worren begeleid deur meerdere moervossen, waorschienlik uut veurige warpen. Meestal bin alle wiefjes in n groep an mekaar verwant. Rekels worren, as ze volwassen bin, uut de groep verjaagd. De oendergeschikte moervossen bin helpers, ze helpen mit de opvoeding van de jongen. Somtieds planten in n groep meerdere moervossen zich voort. De warpen worren dan vaak samenevoegd tot n groep welpen, die bie alle moervossen zeugen maggen.

t Territorium kan tot 12 km² groot wezen, dit is ofhankelik van t voedselanbod, veilige nestplaotsen en zoksoort dingen meer. t Leefgebied (biotoop) wort ofebakend mit geursporen, veurnamelik zeik en stroent, die worren op dudelik zichtbaore en ruukbaore plaotsen an-ebrocht, mar veural op plaotsen die vaak gebruukt worren. Over t algemeen bakenen alleen de dominante moervossen t territorium of deur te zeiken. Een van de groendstoffen van de vossegeur is chemies herkend as 3-methyl-2-buteen-1-thiol.

De vos kan ten minste 28 verschillende gelujen maken, en hie kent oek n bult houdingen um mee te kommuniseren. Oenderdaonige vossen houwen bieveurbeeld de oren naor achter, de moend iets los mit op-etrökken lippen, en kwispelen bochtig mit der start. Agressieve vossen hen de oren opzied en houwen de moend wagenwied los.

Hol[bewark | bronkode bewarken]

Vossen leven in n hol. t Hol is zelf egraven of deur n knien of n das. De deursnee van de puup (gang naor t hol) is oengeveer 20 sm. t Komt veur dat vossen zelfs der hol delen mit knienen en dassen. n Zelfegraven hol zit meestal in n zandbank, oender n um-evullen boom, tussen boomwortels of oender rotsen, en het vaak twee tot vier ingangen. n Groot hol, mit meerdere ingangen, wort n burcht eneumd. Meestal gebruken alleen drachtige wiefjes t hol. Buten t voortplantingsseizoen vie'j de vos overdag meestal op beschutte plaotsen.

Voortplanting[bewark | bronkode bewarken]

Vossen bin vaak monogaam. De paortied is swienters, as de wiefjes mar een tot zes dagen vruchtbaor bin en de mannetjes op der vruchtbaorst bin. De jongen worren nao n draagtied van 51 tot 56 dagen sleintes (tussen meert en mei) geboren. t Hol wort somtieds edeeld deur drachtige wiefjes.

n Warp telt meestal 4 tot 6 welpen. Warpen van 5 tot 8 jongen kommen oek veur, bie uutzoendering zelfs 10. Dit antal is ofhankelik van t voedselanbod. In gebiejen mit veul vossen bin de warpen kleiner. Veul jacht leit tot meer en grotere warpen. Bie de geboorte bin de jongen bliend en doof en wegen oengeveer 100 gram. Ze hen bie de geboorte n doenkere fluwelen vacht, stompe snuutjes en kleine oortjes. De eerste twee tot drie weken bin de jongen helemaol ofhankelik van der moer. De vaor en de helpers brengen de eerste dagen voedsel veur de moer; naodat de jongen espeund bin, helpt oek de moer mee.

Welp

Nao elf tot veertien dagen doen ze de ogen los. De eerste maond bin de ogen blauw van kleur, mar laoter worren ze bruun. As de pups vier weken oud bin, greuien de neus en oren gauw, en komt der n rossige glans over de vacht. Ze eten roend disse tied der eerste vaste voedsel. Nao zes weken worren de welpen espeund en nao zeuven tot acht weken hen ze t volledige melkgebit.

Nao zes maonden bin jonge vossen op t oog niet meer te oenderscheien van volwassen dieren. Tegen de haarst bin de jongen volwassen en nao tien maonden bin ze geslachtsriep.

Bedreiging en levensverwachting[bewark | bronkode bewarken]

In t wild wort de vos zo'n tien jaor oud, mar de meeste vossen worren niet ouwer as drie jaor. Jacht is de belangriekste doodsoorzaak. Oek worren veul vossen verkeersslachtoffer. Belangrieke ziekten waoran vossen liejen bin schurft en hoendsdolheid. Veerder bin ze oek drager van vlooien, teken, n reeks parasieten waorvan de vosselientwurm de belangriekste is (tot 4 verschillende soorten per vos). De vos het gien last van de lientwurms.

Verspreiding en leefgebied[bewark | bronkode bewarken]

De vos het tegenswoordig t grootste verspreidingsgebied van alle roofdieren (vrogger was dat de wolf). Hie komt veur over prakties t gehele noordelik halfroend, van de poolsirkel tot Noord-Afrika, Noord-Amerika en t Aziatiese steppegebied. De soort leeft alleen niet in te hete weusten, kouwe toendra's en op eilanden as Iesland. Hie is oek uutezet in Australië, de Falklandeilanden en op t eiland Man, waor die waorschienlik weer uutestörven is.

De vos kan zich goed anpassen, en komt in zwat elke habitat veur: weusten, toendra's, moerassen, gebargten, dunen en landbouwgebiejen. Oender andere in Engeland komt de vos oek veur in stejelike gebiejen, veural in butenwieken, waor huzen grote tunen hen, en in stadsparken. In Engeland wort der op disse plekken illegaal op de vos ejeugen. De favoriete habitat is bos mit open gebiejen en struwelen.

De vos as exoot in Australië[bewark | bronkode bewarken]

Vos

De vos is in Australië uutezet veur de jacht. Hie geldt daor noen as de exoot (uutheemse soort) die de meeste ekologiese schao anricht, meer nog as de kat en t knien. Iezig veul Australiese diersoorten bin deur toedoen van de vos uutestörven.

Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eschreven in t West-Veluwse dialekt van Putten, in de Algemene Nedersaksiese Schriefwieze.