Achterhooksen taalwiezer
Op dissen Achterhooksen taalwiezer stoat de grammatika, enkele veurbeelden van uutspraken, informatie en spellen.
Onderwarpen |
[bewark] Informatie
Ét Achterhooks dialekt besteet eigenlek neet. Krek as in de meeste Nedersaksiese kontreien hef zowat elke plaatse zien eigen dialekt. Oaver et algemeen wodt de Achterhookse en Liemerse dialekten bi-j mekare neumd. Helemoale good is dat neet, zeker umdat de dialekten uut de Liemers meer oaverenkumste vertoont met de Nederfrankiese dialekten uut Broabant, de Betuwe, Noord-Limburg en et Kleverland. In dissen taalwiezer wördt dan ok allene et dialekt beschreven, wat esprokkene wördt in den "geografiesen" Achterhook, dat wil zeggen de streek dee begrensd wördt deur den Iessel, Olde Iessel, de Duutse en Oaveriesselse grenze.
Binnen de Achterhookse dialekte bunt moeilek scheidings an te geven. Bi-jveurbeeld: in et noordoostelek deel neumt ze et Nederlandse huis: hoes en in et zuudwesten huus. Moar in datzelfde zuudwesten wördt ne muis wal weer ok moes eneumd.
[bewark] Uutspraak
| Schriefwieze | Uutsproak | Veurbeeld |
| i-j | een korte i zoas in vis met een j | ni-jsberichten |
| oa | de tweede o van t Nederlandse en Franse controle | goan |
| ö | klunk zoals in löss, Duuts Köln, Frans œuf (soms wat langer) | Stökkum |
| äö | wördt dudelek langer uut-esprokken as de ö, as in Freule | gräölen |
| -nen | nn | wennen wenn |
| -nden | nn | Landen (lann) |
| -ven/-men/-pen/-ben | 'm (' steet veur een korte steut of glottisslag) | lopen (loo'm) |
| -ken | 'ng (' is weer de steut) | maken (maa'ng) |
-
Der besteet ok ne ziede "Klankleer van t Nedersaksies" met meer informaatsie oaver dit onderwarp
[bewark] Spelling
Der bestoat gin vaste spellingregels veur t Achterhooks. Oaver et algemeen wöd t WALD (Woordenboek Achterhoekse en Liemerse Dialecten) an-eholden.
[bewark] Uutgangspunten
- Zovölle meugelek schrieven zoas t uut-esprokken wöd.
- Grammatikaal mot t wal kloppen
- Leenwoorden wodt niet veranderd. Een space-shuttle wöd dus gin spees-sjöttel. Dit geldt veur leenwoorden uut elke vrömde tale.
[bewark] Woorden, dee-t endegt op -en
Disse woorden wodt, alhoewal ze anders uut-esprokken wodt, wal volledeg eschreven.
| Nederlands | Achterhooks | Uutsproak |
|---|---|---|
| kijken | kieken | kiekng |
| praten | proaten | proatn |
| voeren | voren | vooan |
| lopen | lopen | loopm |
| kletsen | kletsen | kletsn |
[bewark] Open lettergrepen
Krek as in et Nederlands wodt open lettergrepen met énen klinker eschreven. Dus neet loopen, moar lopen.
[bewark] Oa of ao?
Doar bunt in den Achterhook de meningen oaver verdeeld. De ao en oa bunt dus beiden meugelek, moar et Staring Instituut schrif de ao veur, dat hef doarum de veurkeur.
[bewark] Trema en umlaut
Beiden wordt in et Achterhooks ebroekt. De trema wördt in alle woorden ebroekt woar e in et Nederlands ok steet. Bi-jveurbeeld: officiële hef wal een trema, officieel neet. De umlaut kump allene veur op de ö en de äö, op alle andere klinkers kump in et Achterhooks gin umlaut.
[bewark]
De letter ø is ooit deur de boerenrockgroep Normaal oet-evonden in de woordn høken en nølen, moar is gin letter in de Achterhookse spelling. De Achterhookse spellingswieze veur høken is häöken, veur nølen is dat näölen. De letter ø wördt wal ebroekt in de Scandinaviese talen.
[bewark] Grammatica
[bewark] Veurnaamwoorden
[bewark] Nominatief
De nominatief is et onderwarp in de zinne: veurbeeld "ik fietse noar hoes", dan is de nominatief het woord "ik". De oetgangen met leu bunt olderwets an et worden, de verschillen tussen hi-j/hee/hie, zi-j/zee/zie enzowieter bunt meer plaatsgebonden (umsgeveer van oost noar west).
| Achterhooks | ik | i(e)-j | hi-j/hee/hie | zi-j/zee/zie | wi-j(leu)/wie(leu) | i-j(leu)/jullie | zi-j(leu)/zee/zie |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nederlands | ik | jij | hij | zij | wij | jullie | zij |
NB in et Wenters (Winterswieks) kump ok "dow" = jij enkelvold veur, "i-j" = jullie, u, jij
[bewark] Genitief (2e naamval)
Et woord genitief betekent alleen moar dat iets van ow is. Dus bi-jveurbeeld: de fietse is van mi-j, dan is de genitief et woord miene in "miene fietse"
| Achterhooks | mien | ow/oew | zien | eur | ons | ow | eur |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nederlands | mijn | jouw | zijn | haar | ons | jullie | hun |
NB: in et Wenters (Winterswieks) ok "dien" = jouw, enkelvold, "uns" = ons en "aer" = haar, hun
As et woord wat er achter steet mannelek is, kump der meestieds een N achter: mienen auto, own auto en zo wieter As et vrouwelek is, kump der een E achter: Miene vrouwe, ziene vrouwe En at et onziedeg is, blif et zo: mien kind, ow kind
[bewark] Datief (3e naamval)
| Achterhooks | mi-j | ow/oew | um | eur | ons | owleu/oewleu | eurleu* |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nederlands | mij | jou | hem | haar | ons | jullie | hen |
NB: in 't Wenters (Winterswieks) ok "di-j" = jou, "aer" = haar en "uns" = ons
- In plaatse van eurluu wordt, krek as in et Nederlands vake et foutieve hun ebroekt.
[bewark] Akkusatief (4e naamval)
| Achterhooks | mi-j | ow/oew | um | eur | ons | owluu/oewluu | zi-jluu/zi-j |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nederlands | mij | jou | hem | haar | ons | jullie | hun |
NB: in 't Wenters (Winterswieks) ok "di-j" = jou, "aer" = haar, "uns" = ons
[bewark] Anwiezend
Kortbi-j
| Achterhooks (m) | Nederlands | Achterhooks (v) | Nederlands | Achterhooks (o) | Nederlands |
|---|---|---|---|---|---|
| dissen | deze | disse | deze | dit | dit |
Wieter vot
| Achterhooks (m) | Nederlands | Achterhooks (v) | Nederlands | Achterhooks (o) | Nederlands |
|---|---|---|---|---|---|
| den (dèn) | die | dee | die | dat | dat |
Dissen vorm wörd ok vake in bi-jzinnen ebroekt: De kaerl, den.. De vrouwe, dee.. Et kind, dat ..
[bewark] Vergeliekingen
De vergeliekende trap : et woord 'as' wörd ebroekt, in plaatse van 'dan' in et Nederlands, en ok de persoonsvorm is neet den eersten: NL: Jan is groter dan ik [ACT]: Jan is groter as mi-j
[bewark] Zwakke warkwoorden
Zwakke warkwoorden bunt warkwoorden, woarvan de verleedn tied, en de volteujde tied denzelfden klinker hebt as de teggenswoardege tied.
| Teggenswoordege tied | Verleedn tied | Volteujde tied |
|---|---|---|
| Ik STAM (+ e) | Ik STAM + en | Ik heb e-STAM + t |
| I-j STAM + t | I-j STAM + en | I-j hebt e-STAM + t |
| Hi-j STAM (+ t) | Hi-j STAM + en | Hi-j hef e-STAM + t |
| Wi-j STAM + t | Wi-j STAM + en | Wi-j hebt e-STAM + t |
| I-jleu STAM + t | I-jleu STAM + en | I-jleu hebt e-STAM + t |
| Zi-jleu STAM + t | Zi-jleu STAM + en | Zi-jleu hebt e-STAM + t |
Veurbeeld:
| Teggenswoordege tied | Verleedn tied | Volteujde tied |
|---|---|---|
| Ik warke | Ik warken | Ik heb ewarkt |
| I-j warkt | I-j warken | I-j hebt ewarkt |
| Hi-j warkt | Hi-j warken | Hi-j hef e-warkt |
| Wi-j warkt | Wi-j warken | Wi-j hebt ewarkt |
| I-jleu warkt | I-jleu warken | I-jleu hebt ewarkt |
| Zi-jleu warktt | Zi-jleu warken | Zi-jleu hebt ewarkt |
NB: in 't Wenters (Winterswieks) met "dow" -ste : dow heste, dow warkste; Mv: -et: wi-j warket, i-j warket, zee warket
[bewark] Starke warkwoorden
Starke warkwoorden bunt warkwoorden, woarvan n klinker in de verleedn tied of t volteujd deelwoord anders is as in de teggenswoordege tied. Opvalln'd is dat den eersten en daarden persoon (ik en hee), in de verleedn tied neet meer vervoogd wodt met -en, moar met STAM, woarschienlek umdat 't wal duudelek is dat t verleedn tied is deur nen anderen klinker. In de teggenswoordege tied wöd bi-j den daarden persoon (hee, zee, t), vake een umlaut ebroekt, as den klinker in t warkwoord doarveur geschikt is.
Um 't verbuugn te können, mo-j dus de klinker van de verleedn tied en volteujde tied wetten.
Veur ne lieste van warkwoordn, zeet: Achterhookse_warkwoorden
| Teggenswoordege tied | Verleedn tied | Volteujde tied |
|---|---|---|
| Ik STAM (+ e) | Ik STAM' | Ik heb e-STAM' + en |
| I-j STAM + t | I-j STAM' + (en) | I-j hebt e-STAM' + en |
| Hi-j STAM (+ t) (vake met umlaut, mangs völt de end t dan vort) | Hi-j STAM' | Hi-j hef e-STAM' + en |
| Wi-j STAM + t | Wi-j STAM' + en | Wi-j hebt e-STAM' + en |
| I-jleu STAM + t | I-jleu STAM' + en | I-jleu hebt e-STAM' + en |
| Zi-jleu STAM + t | Zi-jleu STAM' + en | Zi-jleu hebt e-STAM' + en |
Veurbeeld:
[bewark] Sloapen
| Teggenswoardege tied | Verleden tied | Volteujde tied |
|---|---|---|
| Ik sloape | Ik sleep | Ik heb esloapen |
| I-j sloapt | I-j slepen | I-j hebt esloapen |
| Hi-j slöp | Hi-j sleep | Hi- hef esloapen |
| Wi-j sloapt | Wi-j slepen | Wi-j hebt esloapen |
| I-jleu sloapt | I-jleu slepen | I-jleu hebt esloapen |
| Zi-j sloapt | Zi-j slepen | Zi-j hebt esloapen |
[bewark] Weerkerende warkwoorden
[bewark] Zich wassen
| Tegenswoordege tied | Verleden tied | Voltooide tied |
|---|---|---|
| Ik was mi-j | Ik waste mi-j | Ik heb mi-j ewassen |
| I-j wast ow/oew | I-j waste ow/oew | I-j hebt ow/oew ewassen |
| Hi-j wast zich | Hi-j waste zich | Hi- hef zich ewassen |
| Wi-j wast ons | Wi-j wassen ons | Wi-j hebt ons ewassen |
| I-jluu wast ow/oew | I-jluu wassen ow/oew | I-jluu hebt ow/oew ewassen |
| Zi-j wast zich | Zi-j wassen zich | Zi-j hebt zich ewassen |
Et woord mi-j wordt ok vake bi-j een niet weerkerend warkwoord ebruukt. Dit kan neet in t Nederlands vertaald wodden.
- Achterhooks: I-j goat mi-j doar niet heer
- Nederlands: Jij gaat daar niet heen
- Letterleke betekenis: Ik wil niet hebben, dat je daar heen gaat
In feite kan mi-j veur elk warkwoord eplaatst worden um dit uut te drukken.
[bewark] Hulpwarkwoorden
Net zoas in de meeste andere Nedersaksiese dialekten (en et Nederlands) kan in et Achterhooks et hulpwarkwoord veur en achter et heufdwarkwoord eplaatst, moar der is gin echte veurkeur veur achterstelling zoas wal in et Grunnings of Drents besteet.
- Zeg moar da'w neet zult kommen, of Zeg moar da'w neet kommen zult.
- Zeg maar dat we niet zullen komen.
[bewark] Lidwoorden
Anders as in et Nederlands bunt der in den Achterhook dri-j bepalende lidwoorden.
- mannelek: de(n)
- vrouwelek: de
- onziedeg: et
Veurbeeld: Den kaerl, de vrouwe en et kind.
Et lidwoord den wöd ok vake ebruukt as der een zelfstandeg naamwoord op volgt, dat begunt met nen klinker, bi-jveurbeeld: Den Iessel
De kaerl kump ok vake veur (veurbeeld: Normaal: de boer, dat is de kaerl), as der noadruk op steet, wöd et den kaerl, a'j nen bepoalden kaerl wilt anwiesen. Et verschilt ok per dialect: in et oosten wordt mannelek den konsekwenter gebroekt as in et westen/
Et onbepoald lidwoord is krek as in et Nederlands een (uutesprokken as un). En ok ditte wordt noa de geslachten vervoogd: mannelek enen/nen, vrouwelek ene/ne, onziedeg een/'n: nen kaerl, ne vrouwe, een kind.
[bewark] Verkleinwoorden en meervold
De klinkers in verkleinweurde en in et meervold verandert vake, moar neet altied. (Krek as in et Duuts kriegt völle weurde een umlaut. De uutgang van verkleinwoorden is meestal met -ken (moar beveurbeeld noa -t of -d kump in de meeste dialekten -jen). Meervold -kes.
De meervoldsvormen hebt als meugeleke oetgangen: mannelek/onziedeg vake -e, vrouwelek vake -en/-n, wieters -s en -er (eier, kinder, kalver).
Veurbeelden.
| Normale vorm | (Nederlands) | Verkleinwoord | Meervold |
|---|---|---|---|
| dook | doek | deuksken | deuke |
| bloom | bloem | bleumken | bleume |
| hond | hond | hundjen of (Wenters) hundeken | hunde |
| man | man | menneken | mansleu |
| moes | muis | muusken | muuze |
| deure | deur | deurken | deuren |
| peerd | paard | peerdje of (Wenters) paerdeken | peerde |
| kind | kind | kindje of (Wenters) kindeken | kinder |
| hook | haak | höäkske | höäke |
| ko | koe | beeste | |
| gedien | gordijn | gedienken/gedientjen | gediene/gedienen |
Et meervold van woorden dee-t endegt op -oad: -öä
| Normale vorm | (Nederlands) | Meervold |
|---|---|---|
| kammeroad | kameraad | kammeröä |
| droad | draad | dröä |
| De taalwiezers en t woordenbook |  |
||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
