Tachtigjoarigen Oorlog
Van Wikipedie
Den Tachtigjoarigen Oorlog (in den ni-jsten geskiedskrieving ok wal Den Opstaand of den Nederlaandsen Opstaand eneumd) is den name veur nen opstaand van de 17 proveensies in Nederlaand teggen de Spoansen könning. Den oorlog duurde van 1568 tot 1648, mit et Twoalfjoarig bestaand in den joaren 1609-1621. Sommige leu zeet den Slag bi-j Oosterweel in 1567 as et beginne; mangsmoal wödt echter den Slag bi-j Heiligerlee in 1568 as "officieel" startpunte van den Tachtigjoarigen Oorlog ezeen.
Dizzen oorlog begon as opstaand van ene van den rieksten gebeeden van Europa teagen et machtigsten riek in Europa, et Spaonsen Riek under Filips II. In den anvang trokken den uut zeventeene gewesten bestoande Laege Laanden min of meer gezoamenliek op. Noa 1576 greujden den noordelieken en zudeleken Nederlaanden echter steeds meer uut mekaar, veural umdat den protestantsen reformatie in et noorden deeper wortel had eschotten en et machtscentrum van den Habsburgsen bestuurders in den Laege Laanden in Brussel lag. Tiedens den oorlog ontstoand in 1581 den noordeleken Republeek der Zeaven Vereanigden Nederlaanden, woar et calvinisme den tone anguf. In 1585 bezeagelden den valle van Antwaarp den scheiding van noord en zuud.
't Lukten Spanje in et beginne um de opstaand te underdrökken, moar in 1572 namen den opständelingen Den Briel ovver, en den opstaand begun opni-j. Rundumme 1590 keerden et ti-j van den oorlog veurgood in et veurdele van den Republeek. Den imperial overstretch van et Spoanse Riek, den bekwoame kriegsleiding van prinse Maurits en den greuj van den zeevoart van den Nederlaanden, veulal ten koste van et Spoanse koloniale riek, zörgden uutendelek veur den ovverwinning van den Republeek mit den Vrede van Münster.
Den Zuudeleken Nederlaanden (vandagededag België, Luxemburg en Noord-Frankriek) bleaven under et bewind van nen landvoogd dee deur den könning van Spanje beneumd wierd. Et Katholeeke geleuf blef doar den enige too-estoane godsdienste. De anholdeleken underdrökking deur de Spanjoarden zorgen doarveur dat nen grootn antal leu uut de financiële, intelectuele en culturele elite naor 't noorden trökken. Dit drög veural bi-j an et succes van de Nederlaandsen Republeek. In 1648 bunt doar nen antal zuudeleke dele verloarn egoane an Frankriek.
Den Republeek ontwekkelden zich tot nen wealdmacht, veural deur zien haandelsskeepn wealdwied. Den 17den eeuwe wödt ezene as den Golden Eeuwe veur den Republeek op stoathuusholdkundig, weatenskoppelek en kunstzinnig gebeed. Veur den calvinisten was et ok den tied woarin hun politeeken invlood groter dan ooit doarveur of doarnoa was en den nauwe baand mit et Huus van Oranje ontstoand.
[bewark] Anlöp
[bewark] Particularisme
In den 16den eeuwe waarn den Nederlaanden underdele van de Bourgondiesen Habsburgsen stoat. In den Bourgondiesen tied had den centroalisasie politeek al weerstand undervonden deur et stedeliek particularisme. Dit had veural in Vloanderen geleid tot opstaanden, zoas den Vloamsen Opstaand teggen Maximiliaan van 1482 tot 1492. Den vader van Maximiliaan, keizer Frederik III van et Heiligen Roomsen Riek, stuurden Duutse tröppen noar Gent en Brugge, moar hierdeur slotten Broabant en den Hooken zich an bi-j den Vloamingen. Jan III van Egmont dwong noe in juni 1489 Rotterdam tot ovvergave en in juli 1492 guf Gent zich ovver an Albrecht III van Saksen. Et Sticht Utrecht (nen betjen den proveensies Utrecht en Oaveriessel van noe) underwarp zich in 1528 en Grunnen en Drent in 1536 an Karel V van et Heiligen Roomsen Riek terwille van bescharming teggen invallen van den hertog van Gelre. Ten slotte lukten et Karel V noa aflöp van den Geldersen oorlogen in 1543 ok Gelre underdele te maakn van den Habsburgsen Nederlaanden. Ondanks de teggenstribbelingen lek et tot ene geheel smeaden van den Nederlaanden nen gooden aflöp te hebben en in 1548 wörd den sinds 1512 bestoanden Bourgondiesen Kreits um-evormd tot den Zeaventien Proveensien.
Noast laandshere - vanof 1549 Here der Nederlaanden - van den Zeventeen Proveensien was Karel V echter ok keizer van et Heiligen Roomsen Riek. In dee hoodoanigheid kwam hi-j deur zien euutbreidings politeek in stried mit Frans I van Frankriek. Dizzen Italiaansen Oorlogen zörgden veur ne toonemmenden belastingdrök op den rieke Nederlaanden, veural Vloanderen. In den tiedspanne 1552 - 1556 steg den rente in Antwarpen hierdeur bi-jveurbeeld tot 48,8%, wat de menseleken welvoart van den Nederlaanden undermienden. Deur dizzen drök van et riek kwam Gent daoarveur al in opstaand, moar in 1540 wist Karel V den Gentsen Opstand neer te sloan, woarnoa den veurrechten van den stad ontnommen wödden, wat veur den aandere steden nen voldoonde woarskuwing was.
Den Italiaansen Oorlogen wödden ok uutgevochten op et groandgebeed van den Nederlaanden. Den Geldersen oorlogen wödden mede hierdeur evoerd mit steun van den Fraansen. Dit zorgden doarveur dat den Hollaandse skeepn unveranderlek under ewoapend geleide mös wödden deur den soamenwarking tussen Karel van Gelre en den Frees Grooten Pier. Dizzen warkwizee van koapvoart wöd loater veurtezet deur den woatergeuzen. Doar volgden hierdeur echter ok rechtstreaksen oorlogen mit Frankriek. In den tiedspanne 1521 - 1525 vond den eersten krieg mit Frankriek plaetse, den zasden krieg vond plaetse tussen 1557 en 1559, evolgd deur et Verdrag van Cateau-Cambrésis.
Rundumme 1525 wöd Hollaand ok met-eslupt in den Deensen kriege deur den steun dee Karel V guf an zien neave Christiaan II.
[bewark] Religie
An et end van den 14den eeuwe kwam den Moderne Devotie op. Dit was nen spirituele beweaging binnen den middeleeuwsen karke dee den noadrök legden op den innerleken untwekkeling van ieder mense op zichzelf. Den beweaging ontstond deur ontevreadenheid ovver den misstaanden in den karke. Den Moderne Devotie zörgden veur nen veraandering in denken. Dit scheep ne voodingsboadem veur et biebels humanisme - in noavolging van den humanisten uut Italië - en den Reformasie. As reaksie op dne Reformasie ontstönd den Contrareformasie.
Et gedachtengood van den Reformasie verspreidden zich anvankelek eerst deur den meest verstedelekten dele van den Nederlaanden, woarunder Doornik en Valencijn, vanwoar et zich al rap verspreidden noar Antwarpen. In 1521 wöd Luther in dne karkeleken banne edoan, woarnoa hi-j noa den Rieksdag van Worms in den rieksbanne edoan wödden. In 1523 vönden den eersten verbrandingen in den Nederlaanden ploatse toon de augustiener munneken, Jan van Essen en Hendrik Voes, op den Groten Markte van Brussel terecht wödden esteld. Zi-j hadden in Antwarpen et woord van Luther verspreid.
Ok in Duutsland vonden noar anleiding van den Reformasie onreagelmoatigheden plaatse. Dit leidden zelfs tot den oprichting van et Schmalkaldisch Verbond in 1531, woarin Duutse protestantse vörsten ieverden veur den arkenning van den ni-jen Duutsen godsdeenst, et lutheranisme. Howal dit anvankelek esloagd lek, wist den keizer in 1541 landgrave Filips I van Hessen veur zich te winnen en loater ok hertogge Maurits van Saksen. Umdat den Schmalkaldische Bond noe verlamd was, beslot den keizer et religievroagstuk mit gewald op te lossen en vuurden in 1546 en 1547, verbonden mit den paus, Beieren en enkele protestantsen vörsten den Schmalkaldiesen Oorlog, dee den bond verloor. Evenwal wöd in 1555 de Godsdeenstvrede van Augsburg etekkend, dee uutging van den stelling cuius regio, eius religio (van wee et laand is, is ok den godsdeenst). Dit heeld in dat iedere rieksvörst beslisten welke godsdeenst in zien gebeed opelegd wöd en dat hi-j doarom ok den karkgooderen mocht beheern. Den godsdeenstvrede maakten veurgood en formeal nen end an den geleufseenheid in et Heiligen Roomsen Riek, woarvan feiteliek al enige tied geen sproake meer was.
Howal den krieg en den doaropvolgende vrede neet unmiddelek te maken had mit den Nederlaanden, wöd hierdeur wal heel duudelek dat et meugeliek was of te wieken van et rooms-katholieken geleuf.
In 1550 voardigden keizer Karel in den Nederlaanden et Bloodplakkaat uut. Hiermet wöd et drükken, skrievn, verspreiden en bezitten van kettersen beuke en ofbeeldingen, et bi-jwonnen van kettersen bi-jeenkomsten, et preaken van nen teagendroadsen religie en et huusvesten van ketters mot den doodstraf en inbeslagnaome van alle gooderen beantwoord. Ene darde van den vervolgden waren anabaptisten. Umdat zi-j zo stark an hun geleuf vastheelden, wachtten hun de brendstoapel.
Den lokoalen machthebbers, zoas den adel en den stadsbesturen, bleaven weliswoar ovverweagend katholieke, moar stoanden nen veul gemoatigder beleid veur um ungereageldheden mit den grootn protestantsen minderheid te veurkommen. Veural in den gewesten dee ver van Brussel, sinds 1531 et regeringscentrum, eleagen waren, wöd den anti-ketteri-jwetgeaving vri-jwal neet uutevoerd. Dit was bi-jveurbeeld et geval in Freesland, woar noa 1559 den wetgeaving zelfs helemoal neet meer wödden edoan. In Grunnen wödden et Bloodplakkaat van 1550 neet ens ofkondigd. Moar ok in Amsterdam wöd tussen 1553 en 1567 gene enkel doodvonnis uutevoerd. In Vloanderen echter wist den inquisiteur Pieter Titelmans völle ketters op te pakken om dizzen tot den doodstraffe te loaten vereurdelen.
In 1559 voardigden paus Paulus IV den Super universas uut woarin ne ni-jen biskoppeleken indealing van den Nederlaanden wöd beskreaven. Dit was ne bi-jzunder impopuleer planne, umdat zi-j verwochtten dat hiermet ok den al bekanden inquisitie vervangen zol wödden deur den Spaanse Inquisitie. Hierovver deden gruweleken verhoalen den runde, dee neet noodzoakelek doot berösten op et warkelek bestoan - den zogeneumde zwarten legende - moar woarvan den geuzen wal veurdeel hadden.
[bewark] Groandwettelek vroagstuk
Den geleufs teggenstellingen legden het groandwettelijk vroagstuk bloot; had den könning totale macht, of möst hi-j soamenwarken mit den hoogn adel en den Stoaten-Generaal. Den stadholders en den hoogn adel hadden under Karel V en zien zuster, laandvoogdes Maria van Hongari-je, veul van hun macht mötten inleaveren ten bate van ambteleken juristen. Npa et antreaden van Margaretha van Parma as landvoogdes richtten den hoogn adel, Oranje, Egmont en Horne, zich veural teggen heur roadgevver Granvelle. Op 23 juli 1561 skrevven Oranje en Egmont hun eersten breeve van verzet an Filips. Noadat doar ne joar later gene veraandering was op-etreaden, slotten zi-j zich anén in den Liga teggen Granvelle. In 1563 slot Horne zich an bi-j den tweeden breeve van verzet. In 1564 wisten zi-j Granvelle weg te warken, woarnoa hun invlood op den landvoogdes toonam. Hiernoa konden zi-j zich wier meer richten op den godsdeenstkwesties.
[bewark] Menseleken welvoart
Mit den menseleken welvoart waren doar in dee tied grootn vroagstukken. Den Spoansen staatsskuld was opeloppen van twee miljoon gulden in 1544 tot zeaven miljoon in 1556. In 1557 schortte Filips II den rentebetaolingen op. Dit was ene van den eersten van ne riege Spoanse stoatsbankrooten en had as gevolg dat den Zuud-Duutsen bankleu en Antwarpsen kleine spoarders bankroot waren.
Vloanderen en Artesië waarn in dizzen tied stark geïndustrialiseerd, woarbi-j de loakennieverheid op den veurgoand was. Dizzen was stark ofhankelek van de wol imvoer uut Engelaand en blokkade hiervan zorgden geliek veur ne grootn warkloosheid under koopleu en ambachtsleu. In den eeuwn doarveur had dit al mangsmoal veur opstaanden ezorgd en ok noe was doa weer ne handelskriege mit Engelaand, woardeur den Engelsen wolstoapel in 1563 uut Antwarpen was ehaald. Doarnoast veel deur den zwoaren winter in 1564 den oogste in Frankriek en den Nederlaanden teagen. Deur den Zeavenjoarigen Oorlog tussen Denemarken en Zweden wöd end april 1565 den Sont ok nog eens eslotten. Howal dizzen noa twee moanden wier oppend wöd under drök van Polen - dee op dat moment boandgenot van Denemarken was en den handel op Danzig versteurd zag - zörgden den mede deur spekulasies esteggen groanpries veur nen hongersnood. Dizzen wisselwarking van somberen welvoarts stimming, particularisme en geleufs onderdrükking zorgden veur grootn onlusten.
[bewark] Machtsoverdracht
Mit den Transaksie van Augsburg van 1548 had Karel V den uutbreiding van zien bezittingen in den Nederlaanden bezeageld deur den arkanning van den Zeaventeen Proveensien as Bourgondiesen Kreits binnen et Heiligen Roomsen Riek. In 1549 had hi-j mit den Pragmateeke Sanksie bepoald dat de Zaeventeen Proveensien steeds as éne geheel ovverarfd mös wöddden. In 1555 droog Karel den regering van den Nederlaanden ovver an zien zünne Filips II. De meeste vörsten bleaven an tot hun dood en meugelek veurzag hi-j et verzet teagen den unbekanden Filips. Karel leunden bi-j dizzen plechtigheid op den scholder van Willem van Oranje.
Was et under et gezag van Karel allenig in 1554 in Antwarpen tot onlusten ekommen, under zien zünne zol nen ende kommen an den op-ebouwden eenheid.
[bewark] Begin van den opstaand
[bewark] Wunderjoar of hongerjoar
[bewark] Smeekskrifte der edelleu
Noadat Filips II den unverkorten tenuutvoerlegging van den ketterplakkaete beval an Margaretha in den breeve uut et bos van Segovia, verbönd den laegeren adel zich in 1565 in et Eedverbond der Edelleu. Dizzen edelleu boden in 1566 - et wunderjoar of hongerjoar - op 5 april den landvoogdes ne smeekskrift an om tot verzachting van den vervolgingen te kommen. Bi-j dee geleagenheid zol Karel van Berlaymont teggen Margaretha N'ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux (Wees neet angstig mien vrouwe, et bunt moar bedeloars) ezegd hebben, woarna den edelleu dit ovvernamen as erenoam en geuzenpenningen en bedelnappen gingen droagen. Den baronne van Montigny, dee in 1562 al as weurdvoerder noar Spanje was ewest, brecht den tieding, noe mit den markies van Bargen op Zoom, noar den könning. Beiden overleaden doar in gevangenschop, Montigny zeer woarschienlek deur wörging.
Gedurenden dee tied dee neudig was um mit Filips in Spanje te proatn ovver et smeekskrift, schortten Margaretha van Parma de vervolgingen tiedelek op, wat deur den lokoale bestuurders ruumer wierd edocht dan zi-j bedoold had. Noar anleiding hiervan keerden evlögten protestanten trög, woarnoa zi-j tussen mei en augustus begonnen mit hoagenpreaken. Vanof 10 augustus tot oktober vonden den Beeldenstorm ploats, woarbi-j protestanten den katholeeken karken binnendrongen en den beelden en ofbeeldingen van rooms-katholeeke heiligen verneelden. Op 20 augustus bereikte dizzen Antwarpen en twee doagen later Mechelen. Den schutteri-jen in veul steden weigerden op den eigen bürgers te skeetn, wat zörgden veur nen machtsvroagstuk veur den stadsbesturen, woarnoa Margaretha op 23 augustus den calvinistische eredeensten weer toostond noadat et Eedverbond der Edelleu had too-ezegd zichzelf op te heffen. Egmont wist in zien Vloanderen den röst te trög te kriegen, net as Oranje in Antwarpen. Op 3 oktober besprokken Oranje, Lodewiek van Nassau, Egmont en Horne in Dendermonde of zi-j den woapens op zolden nemmen teggen de nlandvoogdes, moar Egmont weigerden zowiet te goan, woarop Oranje ofzag van wieteren handeling. Hendrik van Brederode wilden wal zowiet goan en verstarkten zien bolwark Vianen, intussen slotten den calvinistiesen den poorten van hun bolwarken Doornik en Valencijn - woar völle Hugenoten noar waren evlögt vanwaege den Hugenotenoorlogen in Fraankriek - veur den regeringströppen.
[bewark] Eersten vijandelekheden
Op 27 december 1566 wöddden Vloamsen calvinisten en geuzen uutemoord in Wattrelos. In januari 1567 wöd Doornik deur regeringströppen beleagerd en verovverd. Oranje, Horne en Brederode weigerden den eed van trouwe of te leggen dee Margaretha van alle Nederlaandsen edelleu eisten. Op 13 meert verloorn den geuzen under leiding van Jan van Marnix den Slag bi-j Oosterweel, woarbi-j Willem van Oranje, dee toon nog gouverneur van Antwarpen was, verbood help te beeden an den geuzen en den stadspoorten slot. Burgemeister Antoon Van Stralen wist ne dag later den opreur in Antwarpen te bedoaren. Op 24 maart veel Valencien en lek de opstaand veurbi-j. Op 15 april vertrok Willem van Oranje uut Breda noar zien geboorteplaetse, et Duutse Dillenburg, vanwoar hi-j later zelfs Alva zien deensten anbod. Dit wöd anvankelek opgevat as verroad en dizzen trögholdend wean bezörgden him de name den Zwieger, wat noe meer "Huicheloar" zol wean.
[bewark] Alva
Filips II beslot dat den harden liene evolgd möst wödden - ok um te veurkommen dat et veurbeeld evolgd zol wödden in den Spoanse gebeeden in Italië - en op 29 november 1566 stelde hi-j den hartog van Alva an as laandvoogde van den Nederlaanden um den opstaand under den doeme te holden. Den bi-jnoam van Alva was den iezeren hartog; nen name dee hi-j eer andeed ezeen zien gewalddoadig optreaden.
[bewark] Alva's eersten optreaden
Toon Alva in augustus 1567 in Brussel ankwam, was doar deur den verdroagzoamen politeek nen gooden woarschienlekheid dat den opstaand zol bedoaren. In ploats den opstaand te underdrökken, was den leagering van teendoezend vrömde tröppen in den Vloamse en Broabantse steden deur Alva dan ok eerder ne uutdaging. Hi-j voerden dreks den dree opdrechten van Filips uut, naomelek den opstaandelingen straffen, erveur zörgen dat allenig et katholeeken geleuf in den Nederlaanden beleden zol wödden en centroalisasie van et bestuur invuuren. In den praktiek kwam dit neer op ne bestraffing van den Beeldenstormers, et instellen van ni-je biskoppe in bepoalden bisdommen en et deurvuuren van den besluuten van et Concilie van Trente.
Hi-j neudigden den edelleu van den opstaandige gebeeden uut veur ne gesprek. De meeste edelleu deurzagen dat et nen list was. Op 9 september wöd den op de vlög eslagen Antoon Van Stralen opepakt en later ter dood vereurdeeld. Nen dag later wödden Egmont en Horne gevengen enommen toon zi-j as weinigen wal op kwamen dagen bi-j Alva. Later wödden beiden op beschuldiging van hoogverroad deur den Raod van Bereurten ter dood vereurdeeld. Noadat op 1 juni den eersten achtteene edelleu wödden ontheufd op den Grootn Markte van Brussel, volgden Horne en Egmont op 5 juni 1568, woardeur nen grootn onrüst under den bevolking ging ontstoan.
[bewark] Oranje woagt nen invalle
In 1568 probierden Willem van Oranje, stadholder van Hollaand, Zeelaand en Utrecht, Alva te verdrieven uut Brussel. Et ging hier noadrökkelek um nen opstaand teggen Alva en neet teggen den könning. Et vers uut et Wilhelmus, dat umstreaks dizzen tied eskreven wierd, herinnert doaran: Den köning van Hispanje heb ik altied geëerd. Oranje en zien bondgenoten deden dat joar dree verskillenden invallen. In april wöd den Slag bi-j Dalheim deur Joost de Soete verloorn. Moar den Slag bi-j Heiligerlee op 23 mei 1568 was den eersten ovverwinning van den tröppen van Willem van Oranje (angevuurd deur Lodewiek van Nassau) op dee van Alva.
Doar was echter nog weinig steun veur Oranje; gene enkelen stad verkos zich an te sluuten bi-j den opstaand. Boavendeen leet Alva op 5 juni den edelleu Egmont en Horne ontheufden um et volk schrik an te jaegen, woarnoa hi-j noar et noorden trok en Lodewiek van Nassau versloog in den Slag bi-j Jemmingen. Noa dizzen ni-jen nederloag deed Willem van Oranje in oktober zelf nog ne inval, moar faalden um slag te leaveren mit Alva op et Lanakerveld, en bi-j Geldenaken wierd Oranje uutendelijk verpletterend versloagen. Dit beëndigden veurlopig zien meujte um den Nederlaanden te bevriedn, terwijl Alva den orde wier olden stoat trögbreg.
[bewark] Alva's moatregelen en den Geuzenplünderingen
Behalve den Road van Bereurten vuurden Alva ook ne zwoare belasting in: den Teenden Penning. Dit guf nen bi-jkommend ungenoogen. Den Woatergeuzen, dee tied nen stel zeerovers mit ne koaperbreef van Willem van Oranje, maakten doar hendig gebruuk van. Bi-j gebrek an nen eigen zeemacht zag Willem in den Geuzen 'n ni-jen meugelekheid den tröppen van Alva te versloan en guf den Geuzen et rechte zien oranjen-wit-bleu vlagge te vuuren. Koaperi-je was in dee tied ne gebruukeleken anvulling veur den zeevoarende machte van veul vörsten.
Den woatergeuzen zorgden veur den beveurroading van tröppen tiedens den Slag bi-j Heiligerlee en koapten Hollaandsen skeepn. Doarop gaven Alva en Bossu opdrecht um skeepn veur te bereiden um teggen den geuzen ten striede te trekken. Tiedens den eersten zeeslag van den opstaand dee doarop volgden, behoalden den starkeren geuzenvlotte nen ovverwinning op den Hollaandse heufdofdeling van viceadmiraal Francois van Boshuizen in den Zeeslag op den Eems. Umdat den bevelhebber van den woatergeuzen, Louis de Bergues, breur van Dolhain, teggen ofsproaken in ok onpartiedige skeepn blef ovvervallen, beneumden Willem van Oranje in augustus 1570 Lumbres uut Artesië as admiraal, den eersten van den gehele geuzenvlotte. Lumbres had verbinding mit Elizabeth I van Engeland. Den geuzen mochten ok gebruuk maken van Engelsen haavns. Lumbres was neet ne zeeman, moar mös mit zien diplomateeke goaven den geuzen tot nen eenheid maken. Ondanks plannen veur ne grootsen anval kwamen zi-j neet wieter dan den verovvering van Tessel under leiding van Lancelot van Brederode, breur van Hendrik van Brederode.
In et veurjoar van 1571 plunderden den geuzen Monnickendam, Schellingwolde en umgaeving. As reaksie hierop wöd ne dele van de Spoansen soldoaten in Utrecht noar Hollaand brecht en op 21 mei leet Alva elf skeepn uutvoaren under Boshuzen, dee ne moand later den geuzen versloog bi-j Emden. De heufdmachte van den geuzen in et Kanoal vlög doarop noar Dover.
Veur den tweeden keer waren doar plannen veur ne grootn anval mit soamenwarking van Karel IX van Frankriek, den Hugenoten en Elizabeth I, dee neet wödden anvangen, umdat veul kapiteins meer veurdeal zagen in den koapersvoart. Lumbres trok zich doarumme trög en wöd opgevolgd deur Willem van der Marck, bekand as Lumey.
[bewark] Den Geuzenopstaand en Oranje's tweeden invalle
Intussentied wol Elizabeth den verholdingen mit Spanje verbeateren en verdref den geuzen uit den Engelsen haavns. Ene van deen gevolgen was den veraovering van den stad Den Briel op 1 april 1572, deur dem woatergeuzen under anvoering van Lumey en Bloys van Treslong deur den Noordpoorte. Et wödt wal ezeen as et beginne van den opstaand in den Nederlaanden, moar veur Alva was et verlees van Vlissingen op 6 april arger. Op 14 april deed Willem van Oranje ne oproop an den inwonners van den Nederlaanden um in verzet te kommen teggen et bestuur van den hartog van Alva.(verwiezing)dutchrevolt, Willem van Oranje roopt op tot verzet Hi-j had intussen zien breur Lodewiek an-esteld tot leider van den geuzen. Den bedooling was dat den geuzen wat steedn verovverden en dat geliekertied 'n ni-j invalsleager den Nederlaanden binnenveel. End mei 1572 veelen de steden Valencien en Bargen in Henegouwen in hende van den Geuzen. Ne moand loater, juni 1572, slot Enkhuzen zich an bi-j den opstaandelingen. Loater volgden den meeste steedn in Hollaand en Zeelaand. Middelburg, Goes en Amsterdam bleaven trouw an Alva. Brugge wierd deur den Geuzen wal an-evallen, moar zi-j sloagden doar moar neet in den Vloamsen stad te verovveren. Boavendeen zörgden den Bartholomeüsnachte op 24 augustus in Paries dat zi-j veurlopig neet meer op Fraansen steun hoofden te rekkenen.
Deurdat Den Briel, Vlissingen en Enkhuzen zich bi-j den opstaand hadden an-eslotten, hadden den verzetsleu den beheersing ovver den handelsweage. Ne ander gevolg was dat den woatergeuzen neet meer hoofden rund te zwarven. Doarinteggen veelen zi-j noe under den magistraten van dizze steedn, dee zörgden veur den bekostigen van den opstaand. Op den Eersten Vri-je Stoatenvergoadering van den Stoaten van Hollaand - woarop Willem van Oranje wöd bevestigd as stadholder - wierd beslotten alle Koaperbreeven in te trekken. Ok probierden zi-j zich te ontdoon van den leu dee deur ungehoorzaamheid van veurskiften en bevelen dee den opstaand schaa deden toodoon deur hun gedreg. Op grootn schoal wödden noamelek katholeeke leu en geesteleken vermoord en kloosters eplunderd, dit alles tot woode van Willem van Oranje. Uutendelek leet hi-j Lumey ontsloan veur zien andeele in den moord op den Martelaren van Gorcum. Ne gevolg van den organisierden gewaldpleaging was dat doar van ne volksopstaand al snel gene sproake meer was en katholeken steeds meer trögkeerden noar et Spoansgezinden kamp. Dit alles zörgden erveur dat in 1573 den woatergeuzen neet meer as éne gröppe bestoanden.
In nen vergoadering van de Stoaten van Hollaand wierd nogmaals vastesteld dat Willem van Oranje stadholder van den könning was. Nog altied was den opstaand allenig gericht teggen Alva en neet teggen et könninkleke gezag. Ne zwoager van Willem van Oranje verovverden ondertussen grootn dele van Gelderlaand, woaronder Zutfent en Deaventer. Ok Freeslaand voogden zich gehele achter Oranje. Loater dat joar volgden nog den innoame van steedn as Mechelen, Dendermonde en Leuven.
[bewark] Alva geet vort
Deur Alva wierd et verzet beskrevven as een opstaand, neet as ne krieg. In 1572 berichtte Lodewiek van Nassau an zien breur Willem dat den hartog van Alva zeer verboasd is ... dat dee steedn zo in opstaand komt (les villes se revoltent ainsi). In breeve, kronieken en dagbeuke uut dee tied wödt esprokken ovver verzet, verlatinghe, ofzwering van den laandshere, enzowieter.
Noa den zas joar durende harden liene van Alva, blek dizze nen teggenovver gestelden uutwarking te hebben. Den opstaand was neet neeresloagen, moar den underdrökking had wal ezörgd veur nen greujende onvrede under anvankelek nog gemoatigde underdoanen. In 1573 wierd Alva dan ok trög-ehaald near Spanje. Hi-j wierd op 17 oktober op-evolgd deur den gemoatigden Requesens.
[bewark] Uutgoande invlood
Neet allenig den toostaand in den Nederlaanden was van belang. Spanje stoand ok in et Middellaandse Zeegebeed under drök. Nen olde kameroad van Willem van Oranje uut Antwarpen, den jüdde Josef Nasi, was roadgeaver ewödden van den sultan in Istaanboel. (bronne: Mehmet Bulut. Ottoman-Dutch Economic Relations in the Early Modern Period 1571-1699, Uitgeverij Verloren, Hilversum 2001) Toon in 1566 den Beeldenstorm Antwarpen bereikte, stuurde Süleyman I in oktober ne breef an den vergoadering te Antwarpen, woarin hi-j den opstaandelingen geld en kriegshelp anbod. Kort doarnoa stierf hi-j. Den Turksen vlaggen van den Woatergeuzen en hun geuzenpenningen mit den tekste 'Leever Turks dan Paaps', dee zi-j ok vanof et joar 1566 droogen mit nen Turksen halven moan, wiezen noar den ovverenkomst. In 1568 stuurden Willem van Oranje ne verteggenwoordiging noar den ni-jen sultan, Selim II, um den soamenwarking veurt te zetten. Den Turken hadden op dee tied echter al hun krachten neudig teggen Ivan de Verschrekkeleken in den Russies-Turksen Krieg dee duurden tot 1570. In dat joar wist Nasi mit den help van Lala Kara Mustafa Pasha Selim te beweagen Cypres te verovveren, teggen den wille van grootvizier Mehmet Sokollu in, den machtigsten kearl an et hof. In 1573 vertrokken de Venetianen van Cypres, ondanks den neaderloag in den slag bi-j Lepanto teggen den Heiligen Liga bestoand uut Spanje, Venesië, den Karkeleken Stoat, Genua, Savooj en den Maltëzer Orde. In 1574 herooverden den Ottomanen Tunis op den Spanjoarden. Den Ottomaanse drök hinderden Spanje om zich völle te richten op het neersloan van dne opstaand in de Nederlaanden.
[bewark] Mookerheide, Leidens ontzet, vredesovverleg
Vri-jwel dreks noa hun neaderloag bi-j Alkmaar umrengden den Spanjoarden Leiden. Tiedens dat beleg verovverden den leagers van den prinse Middelburg (9 februari 1574). Ok wöd wederom ne vloot ovverwinning op den Spanjoarden behoald, ditmoal op den Oosterschelde (zee Slag bi-j Vlissingen). Den leagers van den prinse konden echter niks doon um Leiden te bevrieden. Lodewiek van Nassau probierden mit geld van zien breur Jan en den Fraansen 'n Duuts invalsleager op de bene te bringen. Et Spoanse leager rundum Leiden gaf tiedelek den umrenging op, om et ni-je leager teggen te holden. Op 14 april 1574 vond op den Mookerheide ne slag plaatse tussen et leager van Lodewiek van Nassau en et Spoanse leager. Lodewiek van Nassau en zien breur Hendrik van Nassau sneuvelden.
Den verslnagenheid ovver den neaderloag op den Mookerheide en et sneuvelen van twee van Willems breurs was groot. Den Spanjoarden gingen wieter mit et beleg van Leiden. Den Leidenoaren weigerden zich ovver te geaven, woarnoa opni-j beslotten wierd den dieken deur te steaken. Noa twee moanden, op 3 oktober 1574 stoand et woater rundum Leiden zo hooge dat den Spanjoarden hun beleg mösten opgeaven. Den Geuzen wödden op platte schuuten ovver et verzoppen laand as ovverwinnoars binnen ehoald, doarbi-j herring en witbreud uutdelend an den uutgehongerde leu. Tot op den dag van vandage wödt et Leidens Ontzet geveerd in den stad. In Leiden wöd deur Willem van Oranje kort doarnoa, op 8 februari 1575, den universiteit esticht, dee ovverigens wal was opedroagen an Filips II. Dizzen was immers nog neet ofgezworen as staatsheufd; den opstaand ging as groandeurzoak slechts ovver herstel van eschoanden zelfstaandigen rechten van den proveensies. Tiedens den beleagering maakte preaker Adriaen Taling bezwoar teggen den spreuk op den noodmunt, haec libertatis ergo (dit is um den vri-jheid). Hi-j vroog zich of woarumme doar gene haec religionis ergo (dit is um et geleuf) op stoand. Duudelek blek dat doar onenigheid was ovver et dool van den opstaand.
Den Spoanse bevelhebber Don Requesens probierde men vredesverdrag te sluuten. Um den meningen günstig te stimmen, gingen den Teenden Penning en den Road van Bereurten vort. Ok wierd den opstaandelingen algemene kwietschelding van straffe beleufd, moar umdat hierop wier dreehonderd uutzonderingen wöddden emaakt, was dit vermeudelek geen ernstig anbod. Op 3 mei 1575 vönden in Breda underhaandelingen anvang. Hier blek echter hoo stark den opstaand den eigenschop van nen godsdeenstoorlog had ekreggen; den underhaandelingen leepen kapot op godsdeenstigen eisen. Zo eisten den Spanjoarden dat den protestanten et laand zolden verloaten en eisten de opstaandelingen dat alle biskoppen vort zollen goan.
Noa et mislukken van den underhaandelingen wierd den stried in alle heavigheid veurtgezet. Oldewoater en Schoonhoven wödden deur den Spanjoarden verovverd. In et noajoar van dat joar veel ok Zierikzee. Den stad Woerden wöd deur den Spanjoarden beleagerd, moar deur et doorstekken van den dieken wödden den Spanjoarden, noa elf moanden, verdreaven.
[bewark] Algemenen opstaand
[bewark] Vredesofluuting van Gent
Deur et verlees van den steedn lek den toostaand veur den opstaandelingen hopeloos. Moar vri-j unverwacht keerden de kansen. Op 1 september 1575 wierd Spanje veur den tweede keer bankroot verkloard: hierdeur möst doar bezuunigd wödden op den soldi-j van dne tröppen. Boavendeen ovverled Requesens unverwocht op 1 meert 1576 zunder nen opvolger te hebben angeweazen. Deur den achterstalligen soldi-j en et ontbraeken van nen leider, begonnen Spoanse tröppen deenst te weigeren. Zierikzee en Aalst wödden deur plunderende tröppen leuggeroofd; Mechelen en Brussel wödden bedreigd. Den Stoaten van Henegouwen en Broabant riepen beginne september den Stoaten-Generaal bi-jen en knupten onderhaandelingen an mit den opstaandige gewesten Hollaand en Zeelaand. In Gent wödden end oktober ofsporaken emaakt tussen den opstaandige en den könningsgetrouwe gewesten ovver et verdrieven van den muutende Spoanse tröppen. Den godsdeenstige meaningsverskillen hoopten zi-j loater op te lössen.
Op 4 november trokken Spoanse tröppen moordend en plunderend Antwarpen binnen. Achtdoezend Antwarpenoaren vonden den dood en doezenden gebouwen gingen in vlammen op in de Spoansen Furie. Noa dizzen zoveulste plundering wierd den Vredesofluuting van Gent dreks undertekkend en op 8 november 1576 ofgekundigd. Den Nederlaanders leken zich wier vereanigd te hebben in hun verzet. Op 9 november wödden den Spanjoarden verdreaven uut Gent, in 1577 namen den inwonners van Utrecht den stad zelf in hende en kort doarnoa deden den Antwarpenoaren hetzelfde.
[bewark] Unie van Brussel
Filips II zond zien halfbreur Don Juan - nen bastardzünne van Karel V, dee in 1571 tiedens den Slag bi-j Lepanto den Turksen vlote had versloagen - noar den Nederlaanden. De Stoaten-Generaal probierden mit him tot nen Vredesofluutinge te kommen. Op 7 januari 1577 wierd den Unie van Brussel eslotten tussen de gewesten dee den Vredesofluuting erkenden (alle Nederlaanden behalve Luxemburg). Zi-j stelden den eisen van den Vredesofluuting samen in et Eeuwigen Edict, en legden dizzen veur an den ni-jen landvoogd Don Juan. Dizzen beslot op 12 februari et edict te tekkenen vanweage den ernst van den toostaand en erkende hiermet den Vredesofluuting van Gent. Den Stoaten-Generaal erkenden op hun beurte nogmoals den könning en beloofden zich stark te maakn veur et behold van et rooms-katholeeke geleuf in de proveensies. Don Juan zol landvoogd wödden en den Spoansen tröppen zollen zich (teagen betaling) trögtrekken. Op 6 april tekkende ok Filips II den ovverenkomst, moar neet uut ovvertuuging. In feite betekende et edict nen waopenstilstaand van enkele moanden.
Den Spoanse tröppen begonnen zich end april 1577 trög te trekken. Moar noa enkele moanden, op 24 juli, nam Don Juan den Citadel van Namen in, wat nen breuk mit et edict was. Et begon doar dus noar uut te zeen dat doar gene vreedzoamen oplossing zol kommen en op 31 augustus beval Filips II boavendeen dat den Spoanse tröppen rög mösten keren noar den Nederlaanden.
Willem van Oranje leet zich op 24 september 1577 as nen ovverwinnoar binnenhalen in Brussel, um de leu zien steun te betuugen teggen den Spanjoarden. Dit was nen vri-j radikoalen doad, moar de leu steunde him en bood him zelfs den titel 'Ruwaard van Broabant' an, dee vrögger wierd egeaven an men plaetsevervanger van den hartog, as dizzen neet in stoat blek (good) te regeren.
Den Stoaten-Generaal mösten rap vergoaderen ovver wat te doon teggen et ni-jen offensief van Don Juan, moar dat was neet makkelek; men was onderling veural verdeald ovver godsdeenstige kwesties, en et vörmen van éne gezoamenlek leager ging uuterst meujzoam. Op 28 oktober vond doar boavendeen nen stoatsgreep van radicoale calvinisten plaetse in Gent, dee begonnen an gewelddoadige bekeringen under de leu, wat katholeeken en gemoatigden protestanten afschrok en et Willem van Oranje nog meujeleker maakten eenheid te smeden.
In januari 1578 kwam Alexander Farnese, zünne van Margaretha van Parma en den lateren hartog van Parma, mit ni-jen tröppen Don Juan understeunen. Op 31 januari behoalden Farnese nen verpletterende ovverwinning op et Stoatse leager in den Slag bi-j Gembloers, ten zuidoosten van Brussel. Noa den slag wierd Leuven in enommen. Hierdeur wödden de Stoaten-Generaal nog wieter verdeald tussen veur- en teagenstaanders van den opstaand.
Don Juan skref an Filips II dat Oranje feitelek den machte had in den Nederlaanden. Den gewesten erkenden him neet meer as landvoogd, moar stelden in zien plaetse den eertshartog Matthias van Oostenrijk, neave van Filips II, an. Dit was teggen den zin van Filips II, veur wie Don Juan nog gewoon landvoogd was. Matthias van Oostenriek was nog arg jung en politieek onervaren, zodat hi-j in den uutvoering weinig in te brengen had teggen Willem van Oranje. In den volksmund wierd hi-j spottend den griffier van den prinse eneumd. Den Spoanse tröppen bedreigden Brussel en den Stoaten-Generaal beslotten zich trög te trekken noar Antwarpen. Op 1 oktober 1578 ovverleed Don Juan in zien leagerkampe noabi-j Namen op 33-joarige leaftied an tyfus, noadat hi-j Farnese angewezzen had as zien opvolger.
[bewark] Unie van Atrecht en Unie van Utrecht
Et dool van den Vredesofluuting Gent was et vereanigen van den Nederlaanden in den stried teggen Spanje. Echter, al vri-j rap begonnen de meaningsverskillen op te speulen. Behalve den godsdeenstige stried, speulden ok met dat ieder gewest veural veur zien eigen belangen opkwam. Zo wierd den toogangswegge noar den Antwarpsen haavn deur Zeelaand en Hollaand eblokkeerd: allenig teggen betoaling wödden skeepn deurgeloaten.
Den zudeleke gewesten Artesië en Henegouwen en de Fraanstoalige Vloamsen stad Dowaai sloten op 6 januari 1579 den Unie van Atrecht, woarin zi-j zich weer under et gezag van den könning schearden. In den Unie van Atrecht wierd wal afesprokken dat de buutenlaandsen tröppen zich trög mös trekken. In et traktaat van Atrecht van 17 mei 1579 erkenden deezelfden gewesten Farnese as landvoogd. Dizzen begon et 'Project van Reconciliatie', woarbi-j hi-j onderzocht of den gewesten zich warkelek wilden ovvergeaven, en nog enkele zaken uut den praktiek. Dit rundden hi-j of op 4 oktober woarmet den Waals-Picardische gewesten wier under Spoans gezag waren.
Op 23 januari 1579 tekkenden Gelderlaand, Hollaand, Zeelaand, Utrecht en den Ommelaanden nen eigen verdrag, den Unie van Utrecht. In den doaropvolgende moanden slotten ok den aandere noordeleken proveensies en veul steedn in Broabant en Vloanderen zich doarbi-j an. Gent, Brussel en Antwarpen wödden bestuurd deur calvinistiesen "republieeken". Willem van Oranje was anvankelek teggen dizzen Unie, umdat et in feite nen ofsplitsing was en hi-j nog altied geleufden in nen vereanigd Nederlaand. Feitelek veelen ok den Stoaten-Generaal uuteen in nen noordeleken ("Utrechtse") en nen zudeleken ("Atrechtse") vergoadering. Op 3 mei 1579 undertekkenden Willem echter nen steunverkloaring an den Unie van Utrecht. Dizzen wödt ezeen as den oprichting van den Vereanigden Proveensien, dee ovverigens pas noa den Vrede van Münster op 15 mei 1648 internasionaal wierd erkand.
[bewark] Propaganda
De behaandeling van den Indianen in den Nie-jen Weald had in Spanje zelf al veur uuting van ofkeuring gezörgd. In den Nederlaanden wierd dit ebruukt um den opstaand te rechtvoardigen. In 1552 kwam Brevíssima relación de la destrucción de las Indias uut van Bartolomé de las Casas. In 1578 wierd dit ontdekt in den Nederlaanden en nog dat joar vertoald. Et speulde nen belangrieke rolle in et verstarken van den negatieve beeldvörming van den Spanjoarden, ok deurdat et was eskreaven deur nen Spoans geesteleken. In Den spiegel der Spaensche tijrannije, gheschied in West-Indien, nen uutgave uut 1620, bunt gravures van Theodoor de Bry toogevoogd dee et beeld verstarkten.
[bewark] Vredesovverleg in Köln
Op uutneudiging van keizer Rudolf II begonnen in mei 1579 vredesbespreakingen in Keulen. Den Spanjoarden eisten dat den protestanten zich trög trokken uut den Nederlaanden en dat den politeeken situatie van veur 1559 wierd hersteld. Van den kante van den könning verwochtten zi-j neet dat den opstaandelingen hierop in zollen goan, moar hoopten zi-j hen op et slagveld te dwingen. Parma verovverden intussen in juni 1579 Moastricht, en den stadholder van Grunnen, Freesland en Drenthe, den graaf van Rennenberg, slot zich in 1580 wier an bi-j den könning. Hiermet gingen Coevern, Grunnen, Grol en et toch al weerspannigen katholeeken Oldnzel verloarn. Allenig in Freesland konden de opstaandelingen hun stellingen beholden. Toon Rennenbarg in 1581 ovverlead, wierd hi-j vervangen deur den Spanjoard Francisco Verdugo.
Gesteund deur dizzen kriegs uutkomsten beslot Filips II zich te richten op den krieg teggen Portugal. Hi-j leet Willem van Oranje op 15 juni 1580 voggelvri-j verkloaren: hiermet raakten Willem van Oranje voorgood vervrümd van den Spaansen trone. Op 13 december bood Oranje doarop zien Apologie an de Stoaten-Generaal an, woarin hi-j zich veur et eerst openbaor ofzet teggen Filips II in plaetse van teggen deens laandvoogd.
Deur et uutblieven van steun van Spanje en deurdat den hartog van Parma deb buutenlaandsen tröppen trögtrok zoas afesprokken, stokten den veldtocht van den hartog. In twee joar tied wierd allenig Doornik verovverd, op 29 november 1581.
[bewark] Parma's Neagen Joaren
[bewark] Hartog van Anjou en Acte van Verlatinghe
Willem van Oranje zocht al in 1573 ne buutenlaandse soamenwarking. Engelaand, mit as stoatsheufd den protestantsen Elizabeth I lek veur de hand te liggen. Moar Elizabeth eerzelden um zich in nen krieg mit Spanje te storten en de underhandelaars keerden mit leuge hende trög.
In 1580 hadden den opstaandelingen meer geluk: den hartog van Anjou, breur van den Fraansen könning, zol den opstaand mit 10.000 man steunen, al was hi-j katholeek. Anjou eiste wal dat den noordeleken gewesten veur altied den Spaansea könning zollen afzweren, en op 22 juli (volgens aandere bronnen 26 juli) 1581 wierd den Acte van Verlatinghe angenommen. Op 10 februari 1582 kwam Anjou an in Vlissingen en op 19 februari weird hi-j ingehuldigd as hartog van Broabant. Den hartog was neet geleefd under de leu en toon in 1582 nen mislukte moordanslag op Willem van Oranje wierd epleegd, dachten völle ok dat hi-j hierachter zat.
Op 4 juli wierd Oudenaarde verovverd deur den hartog van Parma. Pas toon in den harfst van 1582 den 10.000 man verstarking kwam (veurnamelek Zwitsersen huurlingen) keerden den kansen in den stried. Uut frustrasie ovver zien ondergeschikten toostaand ten opzichte van Willem van Oranje, beslot den hartog van Anjou tot nen anval op Antwarpen en aandere Broabantse steedn om doar zien gezag te vestigen. Op 17 januari 1583 raakten hi-j binnen den Antwearpsen stadsmure moar stoetten op heavig verzet van de leu, woarnoa den Fraansen op den vlög sloogn. Den Fraansen politeek van Willem van Oranje had hiermet veur altied afgedoan. Ondanks nen verzooningspoging verleet den Anjou in juni 1583 de Nederlaanden.
Den hartog van Parma kreg deur dizen ontwekkelingen opni-j ruumte, en hi-j verovverden in rappen snelheid steedn an den Vloamsen kuste. De grootn Vloamse steden Brugge, Gent en Ieper wödden in-eslotten en verovverd en in september 1583 veel ok Zutphen.
[bewark] Oranje vermoord
Op 10 juni ovverlead den hartog van Anjou. Veur den Stoaten-Generaal en Willem van Oranje was dit nen reden om opni-j mit Fraankriek te onderhaandelen ovver steun in den stried. Fraankriek ging doar echter neet op in, en den moord op Willem van Oranje op 10 juli 1584 deur Balthasar Gerards maakten veur altied nen end an den gesprekken. Boavendeen verloor den opstaand mit zien dood heur leider. Maurits van Oranje, zien 16-joarigen oldsten in Nederlaand verblievende zünne, was wal zien beoogden opvolger as stadholder, moar speulde in et begin nog nauweleks nen rolle.
[bewark] Val van Antwerpen
Dee moanden lek et ende van den opstaand noabi-j. Het leager van den hartog van Parma begon nen ni-jene opmars in Broabant. Op 27 augustus 1585 veel Antwarpen, noa nen beleg van ruum veerteen moanden, wier in Spoanse hende. Eerder dat joar hadden Parma's tröppen ok al Brussel en Mechelen inenonmen. Parma had bi-j et beleg van Antwerpen den toovoerweage noar Antwarpen éne veur éne ofeslotten, mit as technisch hoogtepunt nen 730 meter langen brugge van sckeepn dwars ovver den Schelde. Op 27 augustus op et kastele van Beveren tekkende den protestantsen burgemeister Marnix van Sint-Aldegonde den ovvergave van den uutgehongerden stad.
Den val van Antwarpen was den kriegs bezeageling van den scheuring van den Nederlaanden in nen noordelek en nen zudelek dele, dee al politeek vörm had ekreggen in den Unie van Utrecht en den Unie van Atrecht. Et betekkende ok den deur Willem van Oranje ongewilden scheiding van den Nederlaandse naties; den Vloamingen (behalve den Zeeuws-Vloamingen), den zudeleken Broabanders en den inwonners van Opper-Gelre en Limburg zollen tot 1815 escheiden blieven. Grootn dele van de leu, vearal (protestantsen) koopleu en intellectuelen vertrokken noar et Noorden, woar zi-j en hun noakommelingen in grootn moate bi-jdroogn an den zogeneumde "Golden Eeuwe" van den Noordeleke Nederlaanden.
[bewark] Engelsen steun
Op 14 augustus 1585 weigerde den Engelsen könningin Elizabeth den zelfstaandigheid ovver den Nederlaanden te anveerden, umdat den verholdingen mit Spanje toch al slechte genög waarn, moar zi-j beloofden wal den grave van Leicester mit nen tröppenmacht van 6000 man noar den Nederlaanden te sturen. Leicester kwam in december 1585 in Vlissingen an. Eaven veurdeen, in november 1585, was Willem van Oranjes tweeden zünne, prinse Maurits, op 18-joarigen leaftied beneumd tot stadholder van Hollaand en Zeelaand. Op 4 februari 1586 leet Leicester zich uutroopen tot landvoogd en kapitein-generaal van den Nederlaanden, moar Elizabeth gelastte him die titel op te geaven umdat zi-j den al an de gang ziende Spoans-Engelsen Oorlog (1585-1604) neet wieter uut de haand wilde loaten löpen. Vanof februari 1586 regelden Johan van Oldenbarnevelt, laandsadvocaat van Hollaand, den interne zoaken binnen den Unie van Utrecht; grave Leicester beheeld den leiding ovver den kriegshandelingen. Moar den Engelsen kriegs ondersteuning was halfslachtig: twee Engelse officieren, Stanley en York, gaven Deventer en den schanse veur Zutphen ovver an dne Spanjoarden. Ok Sluus veel in Spoanse hende, al kon prinse Maurits, mit zien eersten kriegsdoad, Axel op 17 juli 1586 op den Spanjoarden verovveren. Leicester blek echter op laste van könningin Elizabeth op nen vrede mit Spanje an te stuurn. In december 1587 wierd hi-j edwongen vort te goan.
Maurits en Van Oldenbarnevelt beslotten noa den rampzoalige mislukking mit den Fraansen en Engelsen help gene pogingen meer te undernemmen om nen unafhankeleken vürst veur den Nederlaanden te vinden. In den Justificatie of Deductie wierd bepoald dat den politieeke machte bi-j den Stoaten-Generaal zol komnen te liggen. Doarmet waren zunder formeel besluut den Vereanigde Proveensien geboarn. Et was nen ni-j verschiensel dat nen laand bestuurd wierd zunder könning.
Mede as gedrag op dizzen halfslachtigen Engelsee inmenging beslot Filips II neettemin nen invalsvlotte te stuurn, um endelek den volgens him neet arkanden könningin Elizabeth van den trone te stoten en doarnoa veur altied mit den opstaandelingen in den Nederlaanden of te rekkenen. Howal admiraal hartog van Medina Sidonia gene zeevoarts ervoaring had, wierd den vloot vanweage heur umvang as onovverwinnelek ezeen. Den kriegsvlotte, armada invencible (gewaopende unovverwinneleken) of kortwegge Armada eneumd, was 130 skeepn en 30.000 man (woarvan 20.000 soldoaten) groot. Doar mösten veur den invalle ok tröppen van Parma uut Vloanderen wödden opgehaal