Tessel
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
|
|||||||
 |
|||||||
| Perveensie |  Noord-Holland |
||||||
| Heufdplak | Den Burg | ||||||
| Oppervlak - Laand - Waeter |
585,96 km² 169,82 km² 416,14 km² |
||||||
| Antal inwoners Inwoners per km² |
13.718 (1 juli 2006) 80,8 inw./km² |
||||||
| Belangrieke verkeersaoders | N501, TESO-veerdienst | ||||||
| Netnummer | 0222 | ||||||
| Postkodes | 1790-1797 | ||||||
| Officiële webstee | www.texel.nl | ||||||
Het eiland Tessel (Westfries: Tessel) is 't grootsten van den Nederlaandse Waddenaailaanden en gemeente in den Nederlaandse proveensie Noord-Hollaand samen mit 't onbewoonde Noorderhoaks. Den bewonners neump ze Tesselaars.
Onderwarpen |
[bewark] Algemeen
Et eilaand ligt sinds olde tieden in Texla. D'n oppervlaakte is 585,96 km² woarvan 't grootsten dele (416,14 km²) binnen- en buutenwater, 't laandoppervlaak is moar rundnum de 170 km². Tessel is rundum 20 km lange en de gemiddelden breedte 8 km. D'n eersten inwonners van Tessel bunt doar meugelek vanof den Midden-Steentied (8000-4500 v. Chr); archeologen hebt doorveur anwiezingen evonden. In 1415 hef Tessel (et hele eilaand) stadsrechten kreggen en is doordeur (an oppervlaakte) den grootsten stad van Nederlaand.
[bewark] Plaetse in de gemeente
- 't Horntje
- Den Cocksdarp
- Den Koog
- Den Waal
- Den Burg
- Den Hoorn
- Oost(tessel)
- Oosterend (Tessel)
- Oldenschild
- Zuud-Eierlaand
[bewark] Tessel en Eierlaand
Et eilaand Tessel bestond vrögger uut twee eilaanden: 't zudeleke Texel en et noordeleker eleagen Eierlaand. In 1630 wierd den Zaanddiek an-elegd woordeur dee twee Waddeneilaanden ene wierden. In 1835 richtte den uut Antwerpen kommende Nicolas Joseph De Cock samen mit enkele aandere heern een noamlozen vennootschap op dee de kwelder tussen Eierlaand en Tessel zol drögleggen veur boern gebruuk. In den ni-j angelegden polder Eierlaand wierd in 1836 ok een darp gesticht dat eerst Nie-jdarp eneumpt wierd, moar dat later noar him veneumd wierd: De Cocksdorp.
[bewark] Scheepsvoarte
In den tied van de VOC (17den en 18den eeuwe) vertrokken de scheepn uut Amsterdam, Enkhuzen en Hoorn vanof d'n rederi-je van Tessel noar de Oriënt. Dit breg toon veul wark op 't eilaand. Zo waren doar bi-jveurbeeld veul loodsen neudig om de scheepn veilig deur et Moddergat lengs den zuudpunte te leiden. Dat wierd later ovver-enommen deur den walvisvoarte. Ok den visseri-j was een belangrieke bronne bestoan. Den haavn van Oldenschild was hiervan et centrum. Noe hef Oldenschild een vlote van rundum 30 Noordzeekotters veur garnalenvisseri-je op den Waddenzee. Doarnaast hef et darp een ni-jen jachthaavn.
[bewark] Dialect
Een dele van d'n Tesselaars spreakt een eigen dialect. Dit dialect, et Tessels, wödt veural in de 'buutendarpen' esprokken moar bi-jnoa neet meer in Den Burg en Den Koog. Et Tessels liek veul op 't Wierings, 't dialect van 't veurmalige eilaand Wieringen, beiden bunt een soort West-Frees. Ok mit Zeeuws en Westvlaams bunt doar opvallende geliekenissen. Et Tessels is dan ok een apart kustdialect, daj as Ingvaeoons künt zeen.
Et dialect is beholdend: de Nederlaandse ij en ui klinkt nog as ie en uu, zoas in et Nedersaksisch. Zo wont (weune) Tesselaars in een huus en wöd dat huus teggen de zee bescharmd deur een diek. Andere kanmarken van et Tessels bunt 't wegloaten van ge- bi-j voltooide deelwoorden (dat hei'k deen - dat heb ik gedoan) en et uutspreaken van sk- veur "sch-" hef estoan (skéép = schoap).
Den grammatica van et Tessels hef veul gemeen met dee van 't Frees. Volgens sommigen kump et Tessels dan ok van 't Oldfrees of. Mangsmoal wödt et dialect as een ovvergangsdialect tussen Frees en Hollaands ezeen. Net as bi-j et Frees bunt soamenstellingen van et type hee het staan bleve, woarbi-j bleve een voltooid deelwoord is, en neet, zoas in et Holaands, een infinitief (hi-j is blieven stoan).
Of et Tessels in den tookomst beholden zol blieven is neet zeker. Et Tessels wödt joar noa joar minder esprokken. Et begunt erop te lieken dat ze in Tessel meer noar den algemene omgangssproake van Noord-Holland goat proatn. Et dialect wödt dan vervangen deur regiolect.
[bewark] Uutgoande verwiezingen
[bewark] Galleri-je
 Stroate in Den Burg |
 karkjen in Den Koog |
|
|
|
|---|---|
|
Aalsmeer | Alkmaar | Amstelvene | Amsterdam | Andiek | Anna Paulowna | Beemster | Bargen | Beverwiek | Blaricum | Bloomendaal | Bussum | Castricum | Den Helder | Diemen | Drechterlaand | Edam-Volendam | Enkhuzen | Groft-De Riep | Haarlem | Haarlemmerleede en Spaornwolde | Haarlemmermeer | Hoarenkarspel | Heemskarke | Heemstede | Heerhugoweerd | Heiloo | Hilversum | Hoorn | Huzen | Koggenlaand | Laandsmeer | Langediek | Loaren | Medemblik | Muden | Naarden | Niedarp | Oostzaan | Opmeer | Older-Amstel | Purmerend | Schagen | Scharmer | Stede Brook | Tessel | Uutgeest | Uuthoorn | Velsen | Woaterlaand | Weesp | Warvershoof | Wieringen | Wieringermeer | Wiedemeren | Wormerlaand | Zaanstad | Zaandvoort | Zeevang | Ziepe |
|
|
|
 |
|
|---|---|---|
|
||
