Stadholder
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Stadholder was den titel van den belangriekste functionaris binnen den Republeek der Zeaven Vereanigden Nederlaanden. Ok funktionarissen van den vröggeren Bourgondiesen Nederlaanden droegen dizzen titel. Et weurd stadholder betekkent "ploatsvervanger" (Duuts: Statthalter), net as et uut et Fraans kommenden weurd luutenaant (lieutenant, 'lieu' = pleatse, 'tenant' = holdend). Et bunt allemoal letterleken vertoalingen van et Latiense locum tenens.
[bewark] Rolle van den stadholder
Eurspronkelek was den stadholder nen edelkearl dee naomens den laandsheer bi-j deen ofweazigheid in éne of meerdere gewesten tiedelek et gezag uutvoerden. Eerst kwam dit allenig bi-j uutzundering veur, moar et Bourgondiesen Huus verkreg in den 15den eeuwe de meeste Nederlaanden en had weagens den uutgebreidheid van zien bezittingen behoofte an vaste plaetse vervängers. Stadholders zaten in den Road van Stoate, konden den gewesteleken stoaten bi-j mekaar roopen en zaten et rechtscollege veur.
In den Middeleeuwn was doar nog geen sproake van nen eenduudigen toak umskrieving. Dit veraanderden in den tied van keizer Karel V. Soamen mit laandvoogdes Maria van Hongari-je kwam Karel mit nen duudelek pakket van toaken, veural bedoold um den invlood van den stadholder kort te holden.
[bewark] Stadholders in den Nederlaanden
Stadholders spölt nen veurnamen rolle bi-j den opstaand in den Leage Laanden. Deur et Plakkoat van Verlatinghe in den Tachtigjoarigen Oorlog was den toak van stadholder oaverbodig ewödden, angezeen doar gene erkende laandhere meer was en er dus geen sproake meer kon wean van ploatsbekleden. Toch wierd beslotten den toak van stadholder in ere te holden — ok as leageranvuurder. Frieslaand had (deurgoans saomen mit Drenthe en Grunnen) nen eigen stadholder. Den reden hierveur was dat zi-j den belangrieksten anvuurders van den opstaand, zoas Willem van Oranje, nen heufdtoake in den uutvoerende machte wilden geaven, zunder zie zelf tot laandhere te loaten uutgreujen. Willem was al in 1572 deur den Stoaten van Hollaand eigenmachtig tot stadholder beneumd.
Uutgoand van et bevoogd gezag was den stadholder noe niks meer dan nen ambtenoar en dus blef den völle machte, uutvoerend en wetgeavend, in hende van den Stoaten van iederen proveensie. In den praktiek nam den stadholder mangsmoal grote persoonleken machte tot zich too. Op gewestelek vlak droog hi-j mangs leedn van den vroodschoppen van steedn veur en wist zo zien eigen volgelingen in de meest belanrieksten besluutmakende underdelen te beneumen. In Zeelaand was hi-j de nEersten Nobele en doarmet lid van den Stoaten van dee proveensie. Op generaliteitsvlak (generaliteit: gebeeden dee tot 1796 neet bi-j den Republeek der Vereanigde Nederlaanden heurden, moar as wingewesten wödden bestuurd deur den Stoaten-Generoal) was edoar mangsmoal nen stadholder dee den heugsten kriegs ftoaken uutoefenden: dee van kapitein-generoal van et leager en admiroal-generoal van den vlotte. Den stadholders vuuren neet met op den vlotte, moar waarn wal bevelhebber van et leager woarin zie ok den officieren mochten beneumen. In 1618 pleegden Maurits van Oranje nen kriegs stoatsgreep, den Wetsverzetting, en leet roadpensionoaris Johan van Oldenbarnevelt noa nen schien rechtzoake ter dood bringen. In 1650 probierden Willem II ok mit gewald wier den machte te griepen. Nen oavervalle mit et leager deur him op Amsterdam edoan, mislukten.
Noa den unverwachten dood van stadholder Willem II in 1650 kenden den Republeek der Zeaven Vereanigde Nederlaanden (mit uutzundering van dee gewesten dee under den Freesen stadholders veelen) as reaksie hierop et Eersten Stadholderlozen Tiedpark Dit duurden veurt tot 1672, toon in et Rampjoar wier behoofte ontstoand an nen starken leider.
In 1702 (den toak van stadholder was inmiddels arfelek verkloard in den menneleken liene) oaverlead Willem III kinderloos. Umdat doar gene opvolger in onmiddeleken liene was, ging den Republeek (wier mit uutzundering van den gewesten dee under den Freesen stadholder veelen) et Tweeden Stadholderlozen Tiedpark in. An et Tweeden Stadholderlozen Tiedpark kwam nen ende toon, noadat nen Fraansen invalle nen noodtoostaand vereurzoakt had en steeds meer gewesten den Freesen stadholder ok als den van hun beneumden. Eerst vanof 1747 had den Republeek éne stadholder, Willem IV, dee doarveur van Leeuwarden noar Den Haag verhuusden. In 1747 wöd et stadholderschap ok arfelek verkloard in den vrouweleken liene. Dee toostand lek veul op den monarchie, howal den veurstelling oaverend wöd eholden dat et laand nog nen republeek was. Dit breg verzet en an et Tiedpark der Stadholders kwam nen ende mit den invalle van Frankriek in 1795 en den vörming van den Bataofsen Republeek.
