Nigeria

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Nigeria op de kaarte van Afrika

Nigeria, offisjeel de Federale Reppubliek Nigeria is ne federale groondwettelike republiek met 36 stoatn en et federale heuwdgebeed Abuja. Et laand lig in West-Afrika en hef greanzen met Benin in et westn, Tsjaad en Kameroen in et oostn en Niger in et noordn. Op et zuudn greanst et an den Guinesen Golf in den Atlantiesen Oseaan.

Op de stea wat non Nigeria is, warn vroger verskeaidene keuninkriekn. Et hudige Nigeria keump oet de Britse kolonisasie van disse strekke, an et eande van et 19de töt begin 20ste joarhoonderd. Nigeria wör saamn evoogd oet et Noordelike en Zudelike Nigeriaanse Beskoarmd Gebeed. De Britn zorgn vuur administratieve en wettelike instellingn, mer beheuldn de oolde stamnverbaandn. In 1960 köm Nigeria oonder eegn besteur, mer al noa eankele joarn onsteund doar nen börgeroorlog. Seend den tied hef Nigeria aait wesseld tusken demokraties ekeuzene börgerregearingn en militaire diktatuurn. In 2011 wördn de eerste redelik earlike en vrieje verkiezingn eheuldn.

Nigeria wörd vake n "Afrikaansen Reus" eneumd, vanweage de völle leu wat dr wont en redelik stabielen ekonomie. Dr wont 174 miljoen leu. Doarmet is et et drokste Afrikaanse laand en zeuwndedrokste laand van de wearld. Dr wont mear as 500 verskilnde volker. De grötste doarvan zeent de Hausa, Igbo en de Yoruba. Ongevear de helfte van de inwonners is Kristelik. Dee wont in et zuudn en middeln van et laand. Iets meender as de aandere helfte zeent Mohammedaann, dee as heuwdzakelik in et noordn en zuudwestn wont. De rest van de inwonners doot an tradisjonele en inheemse geleuwe, zo as et Igbo- en et Yorubageleuf.

Nigeria wörd vake zeen as nen regionaaln macht in Afrika. De Nigeriaanse ekonomie was in 2014 de grötste in Afrika. Met mear as $500 miljard gung Nigeria Zuud-Afrika vuurbie en wör et de 26ste grötste ekonomie van de wearld. Dr wörd emeand det Nigeria teegn 2050 bie de 20 grötste ekonomiejn van de wearld heurt.

Naam[bewark | bronkode bewarken]

Dr wörd emeand det n naam "Nigeria" vuur esteeld is duur de Britse journaliste Flora Shaw. n Naam verwis noar de rivier de Niger, den as duur et laand streumt.

Geskiedenisse[bewark | bronkode bewarken]

Ooldheid[bewark | bronkode bewarken]

De euldste terrakotta-figuurn dee as in et laand eveundn zeent, komt van et Nok-volk. De Kano en Katsina oet et noordn hebt ne geskreewne geskiedenisse dee terugge geet töt roond et joar 999. Verskeaidene Hausa-keuninkriekn en et riek Kanem-Bornu verdeenn good an haandel tusken Noord- en West-Afrika.

n Keuninklikn ivoorn Bini-mombak, ene van Nigeria's belangriekste kultuurskatn

In et noordwestn leaidn de Fulani oonder Usman dan Fodani et Fulani-riek tusken et 19de joarhoonderd töt an de kolonisasie van 1903, doo as et laand verdeeld wör in verskeaidene Europese kolonies. De Yoruba-keuninkriekn Ife en Oyo in et zuudwestn van Nigeria wördn et belangriekst in et 12de en et 14de joarhoonderd. Geleufsverhaaln oet et Yoruba zegnt det in Ile-Ife et meanske ontstoan is en det et de euldste beskawing van de wearld is. De euldste teekns van inwonning komt oet et neegnde joarhoonderd. In Ife wördn van terrakotta en broons figuurkes emaakt. Et riek van de Oyo leup in de beste deage van West-Nigeria töt an Togo. Et keuninkriek Benin lea in et zuudwestn van Nigeria. De macht van det Benin was et stöarkst tusken et 15de en 19de joarhoonderd. Ze hadn invlood töt an de stad Eko (dit is nen naam oet et Edo, dee later veraanderd wör noar Lagos duur de Portugeezn).

In et 10de joarhoonderd begun et Nri-keuninkriek van et Igbo-volk. Det bleef bestoan töt 1911, doo as de Britn et innömn. Et was ene van de euldste keuninkriekn in Nigeria. Nri wör besteurd duur de Eze Nri, wat n soort paus-keunink vuur de Igbo was. De stad Nri wörd ezeen as de beginplek van de Igbokultuur. De steadn Nri en Aguleri, woer't de Igbo-skeppingsverhaaln ontstoan zeent, lignt in et gebeed van de Uneuri-stam.

De leu deedn verskeaidene joarhoonderden lange haandeln met haandelsleu oet Noord-Afrika. In et 16de joarhoonderd begunn Spaanse en Portugese verkenners as eerste Europeaann met Nigeriaann te haandeln. Det deedn ze vanoet de haawnsteedn Lagos en Calabar. Eerst wördn dr allene godern verhaandeld, mer rap woln ze n deel van de al bestoande Afrikaanse slaawnhaandel metkriegn.

Van oorsproonk wördn gevangene leu in oorloogn slaawn emaakt duur öare oawerwinners. Meestal mosn ze met noar de oawerwinners laand. Doar mosn ze dan woarkn en wördn ze heanig an assimileerd in de aandere kultuur. Doo't de Europeaann met gungn doon, nömn ze de slaawn meestal met noar de Nieje Wearld, woer't ze as woarkkrachtn in ezat wördn. Pas doar wördn Afrikaanse leu heanig an ne klasse op zikzelf, vuural in de Verenigde Stoaten. Heanig an wör de vroage noar slaawnkrachtn grötter as de vroage noar godern. Oeteandelik wördn letterlik hele Nigeriaanse volksstamn met evoord noar Amerika en et Karibies gebeed.

Koloniaal verleedn[bewark | bronkode bewarken]

De stad Benin in et 17e joarhoonderd, met nen optocht vuur de Oba van Benin. Disse ofbeelding steund in "Beskriewing van Afrika", n Europees book, oet egeewn in Amsterdam in 1668.

Al rap deedn Groot-Brittanje en Fraankriek met an de slaawnhaandel. De koloniale tied van Nigeria wörd ereknd vanof 1800. In 1807 skafn Groot-Brittanje en de Verenigde Stoatn internasjonale slaawnhaandel of, umdet dr in et thoeslaand doar steeds mear teegn op esprökn wör. Noa de Napoleontiese Oorloogn richtn Groot-Brittanje et West-Afrikaanse Eskader op um de internasjonale slaawnhaandel teegn te goan. Det eskader oonderskepn slaawnskepe van aandere laandn. Mangs wördn bevriede slaawn met enömn noar Sierra Leone, ne aandere Engelse kolonie, um te vuurkomn at de vrieje leu in Nigeria wier evöngn wördn.

In 1885 erkeann völle aandere Europese laandn de Britse oawerheersing in West-Afrika. Et joar doarop stichtn Brittanje de Royal Niger Company met as bedriefsleaider Sir George Taubman Goldie. Op disse wieze heuldn de Britn et laand roond de Niger-rivier in bezit, want ze hadn teegnstaand van n Duutsen stoatsman Bismarck. In 1900 gung et bedrief oawer n kop en et laand köm oonder Brits stoatsbehear. Op n eerstn januwoari 1901 wör Nigeria Beskoarmd Gebeed en deel van et Britse riek, wat dootieds n belangrieksten wearldmacht was. De verskeaidene onofhaankelike keuninkriekn op de groond van et nondeagse Nigeria vöchtn hard teegn et Britse riek. Noa wier nen oorlog vereuwern et Britse riek Benin in 1897. Tiedns n Engels-Aroaansen oorlog tusken 1901 en 1902 wördn de aandere teegnstaanders dale höwn. De oonderdrukking of totale verwoosting van disse stoatn zorgen at Brittanje et hele Niger-laand oonder behear kreeg.

In 1914 deed Brittanje alle strekn in et Niger-laand bie mekoar en neumn et de Nigeriaanse Kolonie en et Beskoarmd Gebeed. Op papier bleef Nigeria op edeeld in de noordelike en zudelike proveensies, en de Lagos-kolonie. Umdet de Europeaann vuural in et zuudn bleewn bie de haawns, wördn de zudelike Nigeriaann mear beïnvloodt duur westers deankn. Ze nömn westers oonderwies en oontwikkeldn rapper ne moderne ekonomie as in et noordn. Völle jongns van heugere Nigeriaanse klasn gungn noar Groot-Brittanje hen studeern. Et verskil tusken de noordelike en zudelike strekn bleef in de politiek ook nog dudelik. Zo was in noord Nigeria slawerieje nog töt 1936 too estoan.

Noa n Tweeden Wearldoorlog mosn de oolde Duutse groondgebeedn verdeeld wordn oonder de allieerden. Brittanje kreeg der et behear oawer Kameroen bie, woerduur't Kameroen deel wör van Nigeria. In de joarn dee't doarop volgden wördn Nigeriaann alverdan mear nasjonalisties en begunn te vroagn um onofhaankelikheid. De Britse regearing steeldn verskeaidene groondwetn in dee't Nigeria steeds nen trad wieter onofhaankelik maakn. In 1960 köm Nigeria volledig op zikzelf.

Zeelfstaandig (1960)[bewark | bronkode bewarken]

Op n eerstn oktober van 1960 wör Nigeria onofhaankelik van et Verenigd Keuninkriek. De regearing besteund oet ne saamnwoarking tusken behooldende partiejn: et Nigeriaanse Volks Congres (NVC), wat vuural oet noorderlingn en mohammedaann besteund, en n Nasjonaaln Road van Nigeria en de Kameroenn (NRNK), woer't vuural Igbo-leu en Kristenn anhangers van warn. De leste partieje wör leaidt duur Nnamdi Azikiwe, den't ook meteen de eerste Gouverneur-Genneraal van Nigeria wör. In de opposisie zat de redelik liberale Aksie Groep (AG). Doarvan warn vuural de Yoruba anhanger. Disse partieje wör eleaidt duur Obafemi Awolowo. Dr warn stoarke verskiln tusken de Hausa ('noorderlingn'), de Igbo ('oosterlingn') en de Yoruba ('westerlingn').

De politieke verhooldingn kömn op skoarp te stoan duur ne stemronde in 1961. Zuud-Kameroen, wat nog bie Nigeria heurdn, wol bie de Republiek Kameroen, terwiel as Noord-Kameroen bie Nigeria bliewn wol. Et noordelike deel van et laand was non völle grötter as et zudelike deel. n Niejn stoat deed der et Britse oarfgood achterhen in 1963 duur zikzelf ne federale republiek te neumn. Ze keuzn Azikiwe as presideant. Doo't in 1965 verkiezingn eheuldn wördn, köm de Nigeriaanse Nasjonale Demokratiese Partieje an de macht in Westelik Nigeria.

Börgeroorlog (1967-1970)[bewark | bronkode bewarken]

Op et verstoorde eawnwicht en de umkeupboarheid van et verkiezingssteelsel kömn in 1966 verskeaidene stoatsgreepn. n Eerstn was in januwoari. Den wör eleaidt duur nen koppel jonge leenksen oonder majoor Emmanuel Ifeajuna en Chukwuma Kaduna Nzeogwu. Det lukn mer half. De plegers van n stoatsgreep deedn heuwdminister Abubakar Tafawa Balewa, premier Ahmadu Bello van et Noordn en premier Ladoke Akintola van et Westn vermoordn. Et lukn de plegers neet um ne sentrale regearing op te zetn. Presideant Nwafor Orizu wör edwungn um de regearing oawer te dreagn an et Nigeriaanse Leager, wat an evoord wör duur genneraal JTU Aguyi-Ironsi.

n Stoatsgreep wör op evolgd duur nog ne saamnzwearing, woer't vuural noordelike leageranvoorders en noordelingn achter steundn. Hierduur wör Lutenant-Kolonel Yakubu Gowon stoatsheuwd. Duur al disse gebuurtenisse köm dr völle spanning en geweeld tusken de verskeaidene volker. Umdet n Noordeliken stoatsgreep vuural um volksachtergroond en geleuf dreeidn, mosn benaamd völle soldoatn en börgers met nen Igbo-achtergroond et liedn.

Duur alle geweeld teegn de Igbo woln dee onofhaankelik van Nigeria wordn. Mei 1967 gung doarumme et Oostn hen stemn vuur nen onofhaankeliken stoat den't de Reppubliek Biafra mos heetn, oonder leaiding van Lutenant-Kolonel Emeka Ojukwu. et Westn en Noordn van Nigeria völn Biafra bie Garkem an op n zesden juli van 1967. Dissen oorlog, den't 30 moand doern, wör kenmoarkt duur ne lange beleagering van Biafra. Hierbie wör alle haandel en bevuurroading van en noar Biafra teegn eheuldn. Tusken de een en dree miljoen leu kömn oet de tied duur n oorlog, zeektes en honger.

Bie dissen börgeroorlog warn Fraankriek, Egypte, de Sovjet-Unie, Groot-Brittanje en aandern nauw betrökn. De Sovjet-Unie en Groot-Brittanje steundn achter de Nigeriaanse regearing, terwiel as Fraankriek en de aandern de Biafraann hulpn. Nigeria har zelfs Egyptiese gevechtsvlegers in deenst.

Leagerregearingn[bewark | bronkode bewarken]

Tiends de ekonomiese öllievuurspood van de joarn zeuwntig gung Nigeria bie de OPEC. Det leawern nen enormen weenst op en nen stoarken ekonomie, mer et leagerbesteur deed niks um de leawnsumstandigheedn van et volk te verbettern of middel- en kleanbedriewe te helpn. Ze steukn nog ginnen seant in verbettering van et weagnstelsel.

Umdet de federale oawerheid völle ölliegeeld an stoatn gavn, wör de federale regearing et middelpeunt van politieke steggelderieje, mer ook et belangriekste machtsweazn in et laand. Dr wör aal mear öllie noar boawn ehaald en fleenk weenst emaakt. Hierduur wör Nigeria alverdan gevöarliker ofhaankelik van ölliegeeld. Bie et minste of geringste zol de ekonomie inklapn.

Begin 1979 gung Nigeria kort wier oawer op demokrasie doo't Olusegun Obasanjo et börgerregime Shehu Shagari wat besteurliken invlood gavn. Zowat et hele Nigeria meann at de Shagari-regearing umkoopboar en onkeundig was. Doarumme wör n stoatsgreep van Muhammadu Buhari in 1984 as ne gode ontwikkeling zeen. Buhari beloawn grote veraanderingn, mer zinne regearing deed et neet völle better as zinn vuurgänger. Zin regime wör um estot duur wier nen stoatsgreep in 1985.

Nigeriaanse soldoatn goat met n Amerikaans vrachtvleegtuug met um met te doon an ne deelmissie van de Verenigde Nasies en de Afrikaanse Unie in Darfoer in oktober 2004.

t Nieje stoatsheuwd, Ibrahim Babangida reup zikzelf oet as presideant, heugste leagerleider en leaider van de Hoge Leagerroad. Hee steeldn et joar 1990 as deadline um terugge te komn noar n demokraties besteur. Babangida's besteur brachten n hoop politiek gedoo met zik met: hee richtn et Internasjonaal Monetair Fonds' Structural Adjustment Program (SAP) op um de machtige internasjonale skoold van et laand wier te betaaln. Wieters maakn he Nigeria lid van de Organisasie vuur Islamitiese Saamnwoarking, wat zorgen vuur heugere spanning tusken de geleuwe in et laand.[41]

Dr wör nen stoatsgreep epleegnd op Babangida, mer den oawerleawn he. Hee steeldn zinnen deadline vuur demokrasie bie töt 1992. Op n 12den juni 1993 wördn dr dan eandelik vrieje en earlike verkiezingn eheuldn. Kandidoat Moshood Kashimawo Olawale Abiola haaldn ne grote mearderheid van de stemn. Babangida was et doar neet met eens en verkloardn de verkiezingn ongeeldig. Dit zörgen vuur geweelddoadig protest oonder et volk woerduur as et hele laand vuur dree wekn plat lea. Dit dwung Babangida um zinne belofte van ne börgerregearing noa te komn, mer vuur dee tied beneumn he Ernest Shonekan as heuwd van de tiedelike regearing. Babangida's regime wörd nog aait ezeen as meest umkoopboar en de oorzaak van alle umkoopboarheid in Nigeria.

t Leagerbesteur van Shonekan wör eand 1993 um estoat duur nen stoatsgreep oonder leaiding van genneraal Sani Abacha. Abacha regearn met völle geweeld um de verdan goande börgerlike opstaandigheaid dale te drukn. Hee leut völle seantn vortsluuzn noar reknges boetn Nigeria. Hee vuurköm nieje stoatsgreepn duur leagergenneraals um te koopn. Et regime stopn doo't n diktator dood wör eveundn in ne situasie dee neet helemoals natuurlik was. In 1999 wördn dr hoonderden miljoenen dollars wier eveundn, dee't wierumme noar Abacha weezn. Zinnen opvolger, genneraal Abdulsalami Abubakar, nöm op n viefden mei van 1999 nen niejn groondwet an, woerduur as leu der op meardere partiejn stemn komn. Op n 29sten mei dreug Abubakar de macht oawer noar de verkiezingswinner, Obasanjo, den't doarvuur al oet et leager was egoan.

Demokrasie (1999 - non)[bewark | bronkode bewarken]

In 1999 wör Nigeria wier ne demokrasie met de verkiezing Olusegun Obasanjo as presideant. Den was vroger n leagerleaider van et laand. Doarmet köm n eande an zowat 33 joar leagerbesteur. Obasanjo's verkiezingsweenst in 1999 en nog es in 2003 wördn as onvrie en onearlike beskouwd, mer toch hef Nigeria nen hoop verbetterd. Ze probeert umkoopboarheaid an te pakn en oontwikkeling an te jaagn.

t Laand hef nog aait te maakn met geweeld tusken volker in de Nigerdelta. Doar zit ja öllie. Wieters kan et weagnnet nog wal better. Bie de verkiezingn van 2007 wör Umaru Yar'Adua van de Demokratiese Volkspartieje presideant. De verkiezingn wördn oawer de hele wearld as slim duur estökn ezeen.

Yar'Adua köm op 5 mei 2010 oet de tied. Hee wör vervöngn duur Dr. Goodluck Jonathan op n 6den mei, töt an de nieje verkiezingn van 16 april 2011. Op n 19den april wör Goodluck Jonathan wier as presideant ekeuzn. Internasjonale media meeldn at de verkiezingn duur mekoar vlot warn verlop, met verhooldingswies weainig geweeld en kiezersfraude.

Laandsbeskriewing[bewark | bronkode bewarken]

Nigeria ligt in West-Afrika an n Guinesen Golf en hef ne oppervlakte van 923,768 km2.

Kaarte van Nigeria

Doarmet is Nigeria et 32ste grötste laand van de wearld (noa Tanzania). Nederlaand past dr 25 moal in. Et hef ne greanze van 4047 kilometer met Benin (773 km), Niger (1497 km), Tsjaad (87 km) en Kameroen (1690 km).

t Hef ne kuste van meenstens 853 km. Nigeria lig tusken latitudes 4° en 14°N en longitudes 2° en 15°O.

t Heugste peunt van Nigeria is de Chappal Waddi met 2419 m. De belangriekste riviern zeent de Niger en de Benue-Rivier. Dee komt oet in de Nigerdelta, een van de grötste rivierdelta's van de wearld. Doarduur veend iej dr ook ne grote vlakte van de Sentraal Afrikaanse Mangrowebosn.

t Nigeriaanse laandskop verskilt van plek tot plek. Et depe zuudn wörd evörmd duur et tropiese klimaat, woer as joarliks 1524 tot 2032 mm reagn vaalt. In et zuudoostn ligt et Oboedoe Plateau. Bie de kuste lignt oetgestrekte kustvlaktes. Dit bosrieke zudelike deel wörd vake an eduudt as zooltwatermorre of mangrowemorre, um et grote antal mangrowebosn in et gebeed. Op et noordn hiervan lig ne zeutwatermorre. Hier gröait aandere plaantn en beume as in de zooltwatermorre. Doar wier noordelik van veend iej reagnwoold.

t Grötste eendudige laandskop van Nigeria veend iej in de vallein van de Niger- en Benueriviern. Dee komt bie mekoar en maakt nen "y"-vorm. Op et zuudwestn van de Niger ligt n roew hooglaand. Op et zuudoostn van de Benue lignt heuwels en boargn dee't saamn et Mambillaplateau vormet, Dit heugste plateau van Nigeria strekt töt an de greanze met Kameroen, woer as et oawergeet in de Bamenda-hooglaandn van det laand.

In de kuststrekke bie de Kameroense greanze lig n dik reagnwoold. Dit heurt bie et Cross-Sanaga-Bioko-kustwoold. Hier leawt de biezeundere Drilaapn, dee't noargns aanders vuurkomt en verwaantn zeent van de mandril. Wieters meant bioloogn at de anheurnde strekn roond Calabar in Cross River State et grötste antal verskilnde vleendersoortn hebt. Zuud Nigeria, tusken de Niger en Cross-riviern is et woold min of mear verlöarn. Doar tref iej non gröslaandn.

Ne kaarte van et Tsjaadmear

Alns tusken et depe zuudn en et hoge noordn is savanne, met hier en doar nen boom, mer vuural laank grös en bloomn. Hier reagnt et 508 töt 1524 mm per joar. De savanne is te verdeeln in dree soortn: Guinees wooldsavanne, met laank grös en fleenke beume; Soedansavanne, met körter grös en körtere beume; Sahelsavanne met mear zaand en hier en doar nen tosn grös.

Sahelsavanne ligt vuural in et noordoostn. Hier vaalt ook meender as 508 mm reagn per joar en komiej kort bie de Saharaweuste in de nöagte. In et oeterste noordoostn tref iej et Tsjaadmear, wat Nigeria deelt met Niger, Tsjaad en Kameroen.

Milieuprobleemn[bewark | bronkode bewarken]

In de deltastrekke van Nigeria komt regelmoatig probleemn met öllie en aandere knooierieje vuur.

De grötste milieuprobleemn van Nigeria zit in ofvalverwoarking, et saamnspel van hooltkap en groondverpietering, klimaatveraandering en et bröaikaseffekt. Vuural in de megasteadn as Lagos köant de gemeentes al et hoes- en industrieofval neet an. In et Federale Heuwdgebeed wörd ofval ongeskeaidn estortt nöast of in kanaaln en piepn dee't eagenlik vuur waterbehear bedoold zeent.

Dr wordt lukraak fabriekn ebouwd zoonder noa te deankn oawer de gevolgen vuur de natuur. Wieters blif et grote steadelike gebeed verdan gröain, keump dr verdan mear oarmood en zeent de gemeentes onbekwoam um de versmearing teegn te goan. Dr wördn n antal 'oplössingn' an edreagn, mer et gevolg was det onbehaandeld ofval estort wör op plekn woer as et waterweagn en et groondwater versmearn kon.

Volgens de Voodsel- en Laandbouworganisasie van de VN wör dr in Nigeria in 2005 et hardst hoolt ekapt van de wearld. Tusken 1990 en 2005 is dr 35,7% van al et Nigeriaanse woold umme hakt.