Dinosauriers

Uut Wikipedia, de vrye encyklopedy
Dinosaurierskeletten in en museum

Dinosaurussen of dinosauriers (in populäre språke vake ofekörted töt dino’s) sint ne diverse grup van de kruupdeers. De öldste vündste stammet uut et trias, den tyd tüsken 243 en 233,23 miljoon jår eleaden. Toch sint de geleyrden et noch neet eyns oaver et precyse begin van de eyrste dinosauriers.

Nå de groute triasjura-uutstarving van 201,3 miljoon jår weaderümme oaverheyrskeden see as ewarvelden up et land. Öäre oaverheyrsking hölde et heyle jura en kryt stand.

Uut fossylen blikt dat vöägel ouk dinosauriers sint (dinosauriers med veaderen) dee evolueerden van eyrdere theropoden in et latere juratydpark. See oaverleavden as eanigste dinosaurierlyne de kryt-paleogene uutstarving van sou’n 66 miljoon jår weaderümme. Dårümme maket geleyrden nu en underskeid tüsken vlegende dinosauriers (vöägel) en neet-vlegende, uutestörvene dinosauriers (alle dino’s behalve vöägel).

Vanuut taksonomisk, morfologisk en ekologisk standpünt sint dinosauriers ne varieerde grup deers. Med meyr as 10.700 leavende soorten sint vöägel de meyst verskeidene grup ewarvelden. Uut fossylen maket paleontologen up dat der meyr as 900 afsünderlike genera en meyr as 1000 verskeidene soorten neet-evlöägelde dinosauriers eweasd hebbet.

Dinosauriers warren en sint verspreid oaver yder wearlddeyl, beide in noch leavende soorten (vöägel) en uutestörvenen. In de eyrste hälvde van den 20. eywe, noch vöärdat vöägel ouk by de dinosauriers ereakend wörden, meynden de meyste weatenskappers dat dinosauriers tråg en koldblodig warren. Undersöök vanaf de söäventiger jåren weys uut dat dinosauriers aktive leavens hadden med ne verhöygde verbranding en meyrdere eygene kenmarken vöär sociale uutwesseling. Wat warren grasers, anderen jagers. Uut undersöken blikt ouk dat alle dino’s eier leaden en dat beide de vlegende en neetvlegende dino’s vake en nöst bouwden.

Dinosaurussen warren van oorsprung tweybeynig. Toch sint der heyl wat veerbeynige soorten evünden. Ouk warren der soorten dee når wünsk up beide wysen uut de vöte kunden.

Vöäle dinosaurussen hadden groute krounen en höärns as versyring, anderen untwikkelden en butenwaerts skelet of steakels. De oaverleavende lyne dino’s van vandage den dag (vöägel) hebbet vake kleine lyve ümdat se en vlegend bestån leidet. Vöäle prehistoriske dinosauriers (beide vlegend en neetvlegend) hadden groute lyve. De gröätste sauropode dinosauriers kunden wal 39,7 meter grout worden en sou’n 18 meter houge. See warren de gröätste landdeers van alle tyden. Vöär vöäle soorten geldet en bewåringsvöäroordeyl: der wördt emeynd dat alle dinosauriers unwys grout warren, mär groute bütte blyvet better bewård töt se fossiliseerd sint. De meyste dinosauriers warren in döärsneyde sou rund de 50 centimeter lank.

De eyrste as soudöänig erkende fossile vündste stammet uut de 19. eywe. Den name ‘dinosaurier’ (‘verskrikkelik kruupdeer’) wör bedacht döär Sir Richard Owen in 1841 üm nen vasten term to hebben vöär disse “groute fossile kruupdeers”. Vanaf den tyd sint herstelde dinosaurierskeletten vöär museums rund de wearld groute turistentrekkers wörden. Dinosauriers sint en vast underdeyl van populäre kultuur wörden. Öären ümvang en öären angstwekkende en unvöärstelbåre verskyning hebbet der vöär esorgd dat se regelmåtig in böker en films vöärkummet, sou as Jurassic Park en Godzilla. En temapark in et neadersassiske gebeed is Dinoland Zwolle. Döärdat se sou populäär sint, is der ouk vöäle geld vöär ny undersöök. Nye untdekkingen kummet regelmåtig in de media vöärby.

Beskryving[bewark | bronkode bewarken]

Dinosauriers hadden oaver et algemeyn swåre starke achterpöyte, dee as recht under et lyf ståt (lykas alle vöägel rechtevoord). De meyste dinosauriers warren tweybeynig. Ouk veerbeynigen kümmen vöär. Anderen, sou as de anchisaurus en de iguanodont, löypeden med etselvde gemak up twey as up veer beyne.

Andere prehistoriske deers, sou as pterosauriers, mosasauriers, ichtyosauriers, plesiosauriers en dimetrodonten, höyret der taxonomisk eseen neet by (al wordet se wal vake under dinosauriers erekkend). Pterosauriers sint byvöärbeald ver verwant met dinosauriers, ümdat se med mekander in de clade Ornitodira sittet. Toch hebbet se neet de kenmarkende rechtupgånde holding wat wåre dinosauriers hebbet.

Wat grötde angeyt warren dinosauriers de oaverheyrskende ewarvelden up land in de mesosoiske tyd, vöäral in et jura en kryt. Andere deers warren neet sou grout. Sougdeers wörden byvöärbeald neet grötter as ne döärsneyde huuskatte van dissen tyd. Se warren meysttyds vleisetters sou grout as knaagdeers, dee vöäral up klein grei jaagden.

In 2016 wör der eskatted dat der in et jura en kryt tüsken de 1543 en 2468 soorten dinosauriers warren. In 2021 wörden et antal hüdigendaagse vöägel (vlegende dinosauriers) eskatted up 10,806 soorten. Wat doot enkel planten eaten, anderen enkel vleisk, wyders sint der sådeaters, viskeaters, insektivoren en allenseaters.

Vöäle dinosauriers hadden höärns en kammen up de kop, anderen hadden (en wat bestånden hebbet) en butachtig pantser. De meyste mesosoide dino's warren neet grötter as en menske en moderne vöägel sint meysttyds klein. Dinosauriers sint oaver de heyle wearld verspreided, yts wat öär al vöärin et jura lükked was. Moderne vöägel woanet in alle denkbåre ümstandigheiden, up et land en up et water. Der is bewys dat wat neetvlegende dinosauriers (sou as de mikroraptor) kunden vlegen of tenminsten sweaven. Anderen, sou as de spinosauriers, leavden deyls in et water.

Uutseen[bewark | bronkode bewarken]

Döär bepålde untdekkingen van neet sou lange leaden is et lastiger wörden üm wat to seggen oaver de verskyning van dinosauriers dee as allens afdekket. Toch hebbet souwat alle dino's dee töt nu to vünden sint meyr of minder nen form wat terügge geyr up den vöärolder den archosaurier. Latere dinosauriers hebbet den oorsprungeliken form wyder döäruntwikkeld, mär toch sint öäre kenmarken typerend vöär dinosauriers. Disse anpassingen of döäruntwikkelingen, dee van oorsprung begünnen by den meyst recenten deylden vöärolder van ne seakere taksonomiske grup, wordet de synapomorfen enöömd.

Sterling Nesbitt deade deepgraevend undersöök når underlinge verbanden tüsken archosauriers en uut dat undersöök kümmen twaalf synapomorfen:

  • In den skedel is ne oapening vöär de supratemporale fenestra, den höyvdoapening achterin den top van den skedel
  • Epipofyses, sküüns når achteren wysende uutsteaksels up de achterste boavenhöke van de vöärste beide nekwarvels tüsken den atlas en aske
  • Tip van ne deltopectorale kamme (en uutsteaksel wårup de börstspyren vastesittet) sit up of vöärby 30% laeger as et boavenarmbut
  • Den underarm is minder as 80% van den boavenarm
  • Den veerden trochanter (uutsteaksel wåras de startspyre an vaste sit) up et dybeyn is nen skarpen rand
  • Den veerden trochanter löpt neet lyk med de distale, laegere en marge, mär maket nen stikkeren hook met den skacht
  • Up de böävenste enkelbütte nemt de boavenste verbinding med et küütbeyn minder as 30% in van de breydte
  • Bütte achter up den kop kummet neet by mekander langs de middellyne up den boadem van de harsenpanne
  • In et bekken wordet de uutsteakende sitbeynder, skaambeynder en darmbeyn uut mekander hölden döär ne groute inedükkede uppervlakte (up et boavenste deyl van et sitbeyn sit en deyl van et oapen hüpgewricht tüsken et punt wår as et skaambeyn en darmbeyn by mekander kummet.)
  • Den uutsteakenden tip van et skeanbeyn bugt sik når vöärten en når buten
  • Kenmarkenden vertikalen rand underan de achterkante van et skeanbeyn
  • Eböägen uutsteaksel vöär et küütbeyn van et calcaneum (de boavenkante van et calcaneum, wåras et med et fibula samenkumt is hul).


Nesbitt beskreyv noch meyr möägelikse synapomorfen en untkrachtten en paar synapomorfen dee eyrder vöäresteld warren.

Algemeyne kenmarken[bewark | bronkode bewarken]

Dinosauriers hebbet en paar deylde kenmarken an et skelet. Mär dee kummet ouk oavereyn med andere grupen archosauriers of gölden neet vöär alle vrogere dinosauriers. Dårümme künnet se neet as synopomorfen eseen worden.

Dino's ståt rechtup up de achterste lidmåten, sou as vöäle andere moderne sougdeers, mär anders as de meyste andere kruupdeers. Dee lätsten hebbet de pöyte vake an weaderskanten uutsteaken en gåt wydbeyns. Dat kümt döär de untwikkeling van ne terügwyking in et bekken (meysttyds en uutspåring) en nen knop up et dybeyn wat der når binnen up an wist. Döärdat se rechtup güngen kunden dinosauriers good ådemhalen under et beweagen, wårmed as se meyr uutholdingsvermöygen hadden en aktiver warren wydbeynse kruupdeers, wördt emeynd. Med de beyne recht under sik kunden se wårskynlik ouk töt öären bekenden ümvang evolueren, ümdat de pöyte et makkelik draegen kunden. Wat neet-dinosaure archosaurussen, sou as de rauisuchianen, hadden ouk rechte pöyte, mär dee hadden en ander hüpgewricht döär en edraid bekken.

Undersööksgeskydenisse[bewark | bronkode bewarken]

Vöärweatenskappelik undersöök[bewark | bronkode bewarken]

Dinosaurierfossylen wordet al dusenden jåren evünden, al wüst nüms eyrder precys wat et warren. De chinääsken meynden at et drakenbeynderen warren en beskreaven se ouk sou. Huayang Guo Zhi (華陽國志), ne ård krante upesteld döär Chang Qu (常璩) in de Westelike Jin-Dynasty (265 - 316), skreav oaver et untdekken van drakenbeynder in de Provincy Sichuan. Inwoaners van midden-China doot al dusenden jåren "drakenbütte" upgraeven en gebruken in natuurlike geneyswyse. In Europa meynden de lüde dat dinosaurierbütte oaverblyvsels van röäsen warren of andere bybelske weasens.

Et eyrste weatenskappelike undersöök[bewark | bronkode bewarken]

Achterin de 17. eywe beginnet engelske weatenskappers bütte to beskryven wårvan as wy nu weatet dat se van dinosauriers sint. Eyn butdeyl, wårvan as nu bekend is dat et en Megalosaurus-dybeyn is, wör in 1676 uut ne kalksteyngrove haald by Cornwell kortby Norton in Oxfordshire. Robert Plot, skeidkündigen bie de Universiteit van Oxford en eyrsten beheyrder van et Ashmolean Museum, kreag et but in de büsse en beskreav et as eyrste in syn wark The Natural History of Oxford-shire (1677). Hee saggen dat et den underende was van en dybut van en grout deer. Ouk begreyp hee dat et völs to grout was üm van en töt dan to bekende deersoort to weasen. Hee meynden dårümme dat et van en unwys grout menske weasd must hebben, sou as nen titaan of anderen ård röäse uut de volksverhalen. Edward Lhuyd, nen måt van Sir Isaac Newton, skreav Lithophylacii Britannici ichnographia in 1699. Dat was et eyrste weatenskappelike stükke oaver wat nu as dinosaurier bekend steyt. Hee beskreav nen tand van ne sauropode, "Rutellum impicatum," wat in Caswell by Witney in Oxfordshire evünden was.

Tüsken 1815 en 1824 sammelden den eyrbeedwaerdigen William Buckland, den eyrsten underwyser Geology an de Universiteit van Oxford, meyr fossyle bütte van Megalosaurus. Hee was den eyrsten wat nen neet-vlegenden dino beskreav in en weatenskappelik tydskrivt. Den tweyden neet-vlegenden dino den as beskreaven wör was de Iguanodont. Den wör untdekked in 1822 döär Mary Ann Mantell, de vrouwe van den engelsken geoloog Gideon Mantell. Den saggen dat syne fossylen slim leyken up de bütte van hüdige leguanen. Hee skreav der oaver in 1825.

Europeeske en amerikaanske weatenskappers kreagen der al gauw pleseer an üm disse "groute fossile kruupdeers" to undersöken. In 1841 köm den engelsken paleontoloog Sir Richard Owen met den name "dinosaurier". Dårmed doolden hee up de "afsünderlike grupe van sauriske reptilen" dee voordan vaker in Engeland en de rest van de wearld herkend wörden. Den term stamt van oldgreeksk δεινός (deinos) 'verskrikkelik, krachtig of angstwekkend grout', en σαῦρος (sauros) 'reptyl of kruupdeer'. De taksonomiske name wördt vake seen as ne verwysing når de tanden, klauwen en andere angstwekkende kenmarken, mär Owen wolde vöäral når de grötde van de deers verwysen. Owen had in de gate dat de oaverblyvselen van de Iguanodont, Megalosaurus en Hylaeosaurus vöäle gemeyn hadden en wolde se as afsünderlike taksonomiske grupe vöärstellen. Med goodköäring van Prince Albert, den kearl van Köäniginne Victoria, stichtden Owen et Nationaalhistorisk Museum in Londen. Dår kunde hee ne nationale versameling van dinosaurierfossylen en andere biologiske en geologiske bysünderheiden låten seen.

Untdekkingen in Noordamerika[bewark | bronkode bewarken]

In 1858 untdekkeden William Parker Foulke den eyrsten amerikaansken dinosaurus in margelpütten in Haddonfield, Nyjersey. Vanselvs warren der wal vaker bütte en fossilen vünden, mär lüde wüsten neet wat et warren. Et deer wör Hadrosaurus foukii nöömd. Ne vöärname untdekking, ümdat et eyne van de eyrste kumplete dinosaurierskeletten was. Mär ouk ümdat düdelik was dat et deer up twey beyne güng; töt dan to güngen undersökers der vanuut at se up veer beyne güngen, sou as andere kruupdeers. Den untdekking van Foulke sorgden vöär ne wåre dinosauriergekte in de Vereynigde Ståten.

Dinosauriergekte[bewark | bronkode bewarken]

De dinosauriergekte was to seen an de verhitte stryd tüsken Edward Drinker Cope en Othniel Charles Marsh. Beiden begünden in rap tempo nye dino's to söken. Den race wör bekend as de Bone Wars (Büttenoorlöge). Dissen stryd duurden sou'n 30 jår. Der küm nen ende an in 1897, do as Cope uut de tyd küm. Hee had syn heyle vermögen an de dinojacht spandeerd. Vöäle van de dinosauriermonsters warren beskadigd of kaput döärdat de kearls der neet sachtsinnig med ümme sprüngen. Öäre warkers gebröäkeden byvöärbeald vake springstof üm de bütte an de uppervlakde to krygen. Dårdöär warren vake de bütte beskadigd of kaput en de aerdlågen verknoid. Toch bleav der noch sat oaver: Marsh haalden 86 nye soorten an de uppervlakde, Cope 56. By mekander 142 nye soorten. Cope syne sammeling steyt nu in et Amerikaanske Natuurhistoriske Museum in Nyjork Stad. Den van Marsh in et Natuurhistoriske Museum van Peabody an de universiteit van Yale.

Dinosaurierrenaissance[bewark | bronkode bewarken]

Vanof 1970 begünde de interesse vöär dinosauriers weader up to leaven. Dat küm deyls döär John Ostrom syne untdekking en beskryving van Deinonychus, nen jager den as möägelikerwyse wårmblodig was. Dat stöök slim af teagen et töt dan to bekende beald van groute logge koldblodige deers. Rechtevoord is paleontology nen wearldwyden weatenskap. Der sint heyl wat dinosauriers evünden in streaken wår eyrder neet ekeaken wör: India, Süüdamerika, Madagaskar en Antarktika. Mär vöäral de vündste in China sint vöärnaam. De eveaderde dino's dee dår evünden wörden, verstarket noch meyr den link tüsken dinosauriers en vöägel.

Vöärnaam is et principe van de kladistik, wårby der strak ekeaken wördt når de verbinding tüsken biologiske organismen. Dat helpet düdelikheid to krygen in et vake fragmenteerde fossilenbestand.

Sacht weavsel un DNA[bewark | bronkode bewarken]

Eyne van de beste indrukken van sacht weavsel by dinofossylen kümt uut et Pietraroja Plattenkalk in et süden van Italie. De vündst wör bekend emaked in 1998. Et was nen kleinen, jöägdigen coelurosaurus, Scipionyx sanmiticus. Et fossyl had noch deylen van de darmen, leaver, spyren en luchtpype.

In määrt 2005 skreav paleontoloog Mary Higby Schweitzer in et blad Science dat see en öär medundersökers büügsaam materiaal vünden hadden wat sowår up echt sacht weavsel leyk. Dat hadden se vünden in en beyn van nen Tyrannosaurus Rex uut Hell Creek in Montana in de Vereynigde Ståten. Nå de upgraeving dea et team et weavsel natmaken en verskeidene weaken demineraliseren. Schweitzer vünd bewys vöär unbeskadigde bloodvaten, butweavsel en bindweavsel. Selvs up celniveau bleak et allemål noch good to weasen, saggen se under ne mikroskope. Et müt noch wyder undersöcht worden.

In 2009 lükkeden et weatenskappers (med Schweitzer der by) üm med noch fynere techniken sacht weavsel to halen uut nen äändenbekdino, Brachylophosaurus canadensis. Et weavsel was noch nauwköäriger bewård en der wörden selvs oaverblyvsels van celkernen en roude bloodcellen evünden. Ouk haalden se kollageen uut et but. Et soort kollageen varieert van deer töt deer, un uut DNA-undersöök bleyk at et kollageen etselvde was as wat hüdigendaagse hennen en struusvöägel hebbet.

Evolutionäre geskedenisse[bewark | bronkode bewarken]

Ungeväär 252 miljoon jår eleaden spleyteden dinosauriers sik af van de archosauriers. Dat was sou'n 20 miljoon jår nå de groute uutstarving in et permiaanske trias, wårby as sou'n 96% van alle domålige seydeers en 70% van alle landdeers verdweynen. In de Ischigualasto-formaty in Argentinie wör ne Eoraptor evünden, nen vrogen ård dinosaurier. Uut radiometriske datering blikt at den 231,4 miljoon jår old was. Van Eoraptor meynet de geleyrden at den et meyst likt up de deylde vöärolder van alle dino's. As dat sou is, likt et der slim up at de eyrste dinosauriers kleine, tweybeynige röyvers warren. Understütting vöär disse anname küm in den form van de untdekking van primitive, dino-achtige ornithodiranen as de Lagosuchus en de Lagerpeton, ouk in Argentinie. Ouk dee warren sou rund de 233 miljoon jår old. Et kan selvs weasen dat der vanaf 245 miljoon jår eleaden dino's warren, want der sint oaverblyvsels van et geslacht Nyasasaurus uut den tyd. Al sint dee to fragmenteerd üm et good to künnen bepålen. In 2018 stelden paleontoloog Max C. Langer en syne möäge vaste dat Staurikosaurus uut de Santa Maria-formaty van 233,23 jår weaderümme stamden. Dårmed was et noch ölder as Eoraptor.

Do as de dinosauriers up et wearldtoneel verskeynen, hadden see et neet vöär et seggen. Et land was bewoand döär verskillende soorten archosauromorfen en terapsiden, sou as cynodonten en rynchosauriers. De gröätste teagenstanders warren de pseudosuchianen as de aetosauriers, ornitosuchiden en rauisuchianen. Anvangelik deaden dee et better as de dino's. De meyste andere deers störven uut in eyn of twey gangen in et Trias. Den eyrsten gang, ungeväär 215 miljoon jår weaderümme, störven de archosauromorfen uut, med de protorosauriers der by. Den tweyden gang was de trias-juras-uutstarving van rund de 201 miljoon jår weaderümme. Dårby verswünden de meyste andere deergrupen, sou as de aetosauriers, ornitosuchiden, fytosauriers en rauisuchianen. Rhynchosauriers en dicynodonten oaverleavden et in wat steades, töt tenminsten et vroge of midden Noriaan of et Rhaetiaan. De precyse tyd van öär uutstarven is neet bekend.

Wat oaverbleaven warren crocodylomorfen, dinosauriers, sougdeers, pterosauriers en skildpadden. De eyrste geslachten dinosauriers untwikkelden sik in verskillende richtingen tydens de karniaanske en noriaanske tyden in et trias. Dat kunde möägelik döärdat se de steades innöämen van de grupen dee as uutestörven warren. Ouk vöärnaam üm to vermelden is dat der vöäle uutstarving was tydens et karniale pluviaal.

Evoluty un paleobiogeografy[bewark | bronkode bewarken]

Nå et trias volgden de untwikkeling van dinosauriers de veranderingen in begroiing en de steade van de wearlddeylen. In et Late Trias en de Vroge Jura satten de wearlddeylen noch an mekander as de döärloupende landmassa Pangaea. De undersoorten warren vake coelofysoide vleiskeaters en vroge sauropodomorfe planteneaters. En paar gymnosperme planten, med name de koniferen, deaden et good in et late trias. De eyrste sauropodomorfen hadden gin untwikkeld kakement üm eaten in de bek to vermålen. Se müt andere maneren ehad hebben üm et eaten når binnen to krygen en to verwarken. De algemeyne eynförmigheid van de dinosauriers duurden voordan töt in et middelste en late jura. De meyst vöärkummende rouvdeers waren ceratosauriers, megalosauroiden en allosauroiden. Planteneaters warren under meyr stegosaurierachtig of groute sauropoden. Vöärbealden dårvan sint to vinden in de Morrisonformaty in Noordamerika en de Tendaguru-bedden van Tanzania. Chinääske dinosauriers lyket vanaf den tyd al wat anders, med specialiseerde metriacanthosauride teropoden en ungewoanlike, langnekkige sauropoden as Mamemchisaurus. Ankylosauriers en ornitopoden begünden sik ouk to vermeyreren, mär primitive saurpodomorfen rakeden händigan uutestörven. De vöärnaamste planten warren koniferen en pteridofyten. Sou as eyrdere sauropodomorfen warren sauropoden gin mundeaters. Ornitiskianen untwikkelden verskillende wysen üm eaten med de mund to verwarken, sou as wangachtige organen üm eaten binnen to holden en kennebak-beweagingen üm eaten to kauwen. En andere belangryke untwikkeling in et juras was et untstån van echte vöägel. See stamden af van maniraptorane koelurosauriers.

Teagen et vroge Kryt en et voordan wyder splyten van Pangaea pasden de dinosauriers sik ouk voordan verskillend an an de streake wåras se leavden. De eyrsten warren de ankylosauriers, iguanodontianen en brachiosauriden in Europa, Noordamerika en noordelik Afrika. In Afrika wörden se inehaald döär groute spinosauriden en carcharodontosauride teropoden en rebbachisauriden en titanosauriane sauropoden dee ouk in Süüdamerika vünden sint. In Asie wörden de vöärnaamste teropoden de maniraptorane coelurosaurianen sou as de dromaeosauriden, troodontiden en oviraptorosaurianen. Ankylosauriden en vroge ceratopsianen as de Psittacosaurus wörden vöärname planteaters. In Australie untwikkelden sik grundförme van ankylosaurianen, hypsilofodonten en iguanodontianen. Stegosauriers lykt uutestörven te wean in et late Kryt.

Ne groute verandering in et vroge kryt was et untstån van bloiende planten. Togelyke untwikkelden wat planteaters sik ouk sou dat se eaten kunden vermålen med den bek. Ceratopsianen untwikkelden ne wyse van snyden med ne ård estapelde tandenrygen. Iguanodontianen hadden ne wyse van målen med ne ård tandrichels. Wat sauropoden kreygen ouk tandrichels, sou as de rebbachisauride Nigersaurus.

Indeyling[bewark | bronkode bewarken]

Tohoupe med hüdigendaagse krokodilachtigen höyret dinosauriers by de archosauriers. Et vöärnaamste underskeid tüsken de beide is dat dinosauriers indeyld wordet up grund van öären gang. Dinosauriers ståt recht up de beyne; by everdasken en krokodillen ståt de beyne upsyd.

Dino's wordet in twey täkke indeyld: saurisciden en ornitisciden. Saurisciden hebbet meyr gemeyn med vöägel as ornitisciden, dee as nen recenteren deylden vöärolder deylet med Triceratops. De beide grupen kü'j uut mekander holden an de hande van et bekken. Vroge saurisciden hadden noch de hüpform van öäre vöärolden (sauriscioon = eyne med ne everdask-hüppe), med en vöäruutstånd skaambeyn. Verskillende grupen untstünden döärdat dit but sik in verskillende höker meyr of minder achteroaver untwikkelden.

Under de sauriscianen sittet de teropoden (altyd tweybeynig, mär slim verskillende eatgewoandes) en sauropodomorfen (planteneaters med lange nekken en dårunder ouk veerbeynige grupen).

Ornitiscianen (van greeksk ornitheios (ὀρνίθειος) "vöägelachtig" en ischion (ἰσχίον) "hüppe") hadden en bekken wat up den van vöägel likt; et skaambeyn wist når achteren. Anders as vöägel hebbet ornitiscianen ouk en uutsteaksel når vöärden. De ornitiscianen warren vöärnamelik planteneaters.

De termen 'vöägelhüppe' en 'everdaskenhüppe' sint verwarrend, ümdat vöägel neet by de ornitiscia höyret. Vöägel untwikkelden uut de sauriscianen med ne evolueerde everdaskenhüppe.

Grupen[bewark | bronkode bewarken]

Hyrunder steyt en versimpelde underverdeyling van dinsauriergrupen, up grund van öäre evolutionäre verwantskap. De lyste is tohoupesteld döär Justin Tweet[1]

  • Dinosauria
Vöärstelling van ses ornitopodens; heylemål links: Camptosaurus, links: Iguanodon, midden achter: Shantungosaurus, midden vöär: Dryosaurus, rechts: Corythosaurus, heylemål rechts (grout) Tenontosaurus.
  • Ornithischia ("voagelhüppe"; verskillende twey- en veerbeynige planteneaters)
  • Thyreophora (pantserde dinosauriers; twey- en veerbeynig)
  • Eurypoda (swåre, veerbeynige tyreoforanen)
  • Stegosauria (steakels en platen as vöärnaamste pantser)
Vöärstelling van veer ceratopsiden: linksboaven - Triceratops, rechtsboaven - Styracosaurus, linksunder - Anchiceratops, rechtsunder - Chasmosaurus.
  • Ceratopsidae (ceratopsianen med groute upsichtige hoorns)
  • Triceratopsini (unmündig groute chasmosaurines med lange hoorns an de plätte)
  • Centrosaurinae (ceratopsiden med vake franjes en versyringen an den nöäse)
  • Ornithopoda (verskillende grötdes; twey- en veerbeynig; untwikkelden ne wyse van kauwen döär büügbåren skeadel en en grout antal tanden)
  • Iguanodontia ("leguanentanden"; döäruntwikkelde ornitopoden)
  • Elasmaria (vöärnamelik südelike ornithopoden med mineraalplaten an de ribben; magt ouk tescelosauriden weasen)
  • Rhabdodontomorpha (med bysündere tanden)
  • Hadrosauroidea (groute veerbeynige planteaters, med samenegroide tandblükke)
Vöärstelling van veer groute sauropoden: van links når rechts kamarasaurus, brachiosaurus, giraffatitan un Euhelopus
  • Sauropodomorpha (planteaters med kleinen kop, langen nekke un langen start)
  • Sauropoda (unwys grout en swår; veerbeynig)
  • Diplodocoidea (verlängde skeadels un starten; tanden vake smal en potloudachtig)
  • Dicraeosauridae (kleine, kortnekkige diplodocoiden med vergroutde cervicale en dorsale warvels)
  • Diplodocidae (unwys lange nekken)
  • Macronaria (veerkantige skeadels; leapel- of potloud-achtige tanden)
  • Euhelopodidae (kort van stük, meysttyds asiastisk)
  • Titanosauria (verskillende; edrüngen, med breyde hüppen; vöärnamelik in et late Kryt up südelike wearlddeylen)
  • Coelophysoidea (vroge theropoden; ouk Coelophysis en andere verwanten)
  • †"Dilophosauride neoteropoden (gröttere dino's med nen knik in den snuten)
  • Averostra ("voagelachtige snutens")
  • Ceratosauria (döärgåns upsichtig ehöyrnde vleyskeaters van tüsken et Juras en Kryt)
  • Abelisauridae (groute abelisauroiden med korte årmen en vake upsichtige tooien in et gesichte)
  • Noasauridae (verskeidene, döärgåns lechtvötige teropoden)
  • Megaraptora (teropoden med groute handklauwen; under meyr karnosauriers of koelurosauriers, möägelik ouk tyrannosauroiden)
  • Carnosauria (groute vleyskeatende dino's; megalosauroiden wordet ouk mangs medereakend)
  • Coelurosauria (veaderde teropoden, verskeidene lyvsförme en specialismen)
  • †"Nexus of basal coelurosaurs" (used by Tweet to denote well-known taxa with unstable positions at the base of Coelurosauria)
  • Tyrannoraptora ("tyrant thieves")
  • Ornithomimosauria (small-headed, mostly toothless, omnivorous or possible herbivores)
  • Caenagnathidae (toothless oviraptorosaurs known from North America and Asia)
  • Oviraptoridae (characterized by two bony projections at the back of the mouth; exclusive to Asia)
  • Paraves (avialans and their closest relatives)
  • Microraptoria (characterized by large wings on both the arms and legs; may have been capable of powered flight)
  • Eudromaeosauria (hunters with greatly enlarged sickle claws)
  • Avialae (modern birds and extinct relatives)
  1. Tweet, Justin. "Classification diagrams" Equatorial Minnesota. Bekeaken up 6 september 2022-09-06.