Algemeyne Intersassiske Skryvwyse

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

De Algemeyne Intersassiske Skryvwyse (ouk Algemene Intersassiskse Schryvwyse) is 'n skryvwyse vöör dat heyle neddersassiske språkgebeyd so vöör de nedderlandske as ouk vöör de düütske kante vun de grense. Uutwarkt het düsse skryvwyse de warkgruppe AS 2.0, dey as plan had Reinhard Franz Hahn syn Algemeyne Schryvwys' vöör dat skryven vun nich-noordneddersassiske dialekten to vorwyderen. Sey skal de skrivtlike kommunikatioon twüsken de regionen un öäver de grense weg minder lastig maken un is sodennig 'n warktüüg grensöäverstryden kontakt to understütten. Vun de Algemeyne Intersassiske Skryvwyse givt dat up de eyn syde 'n öäverregionale maksimaalversioon, wo eyn al luudlike vorskealen uut de talryken dialekten med dårstellen kan, un up de ander syde givt dat 'n reyge regionale minimaalversionen, wonaem vorsküllene grafemen to eyn grafeem tohoupvaat wardt, so de respektivlike dialekt dår keynen luudliken vorskeal meyr het.

De Algemeyne Intersassiske Skryvwyse het drey hoyvdprincipien

  • etymology
  • lykvörmighayd
  • oapen un sloaten sülven

un 'n reyge verdere eygenskappen, dey nern upvöörd wardt.

Principe 1: etymology[bewark | bronkode bewarken]

In de maksimaalversioon wardt de skryvwyse vun 'n woord döör syn woordafkumst vastlegd. In de regionalen minimaalversionen kan eyn vun de etymologiske skryvwyse afwyken, so as vöörbild in 'n dialekt historisk distinkte fonemen to eyn foneem vorsmölt sünt.

E-apokope[bewark | bronkode bewarken]

Dat in de noorden dialekten apokopeerde e wardt in de skrivt holden. Dat vormindert de optisken vorskealen twüsken de noorden un süden dialekten un eyn kan up simple un systematiske wyse dat uutblyven vun uutluudvorharden un lyktydige uutrekken vun de vokalen in de noorden dialekten markeren: wyse = [vi::z], breyve = [brɛ:ɪ̯v].

Principe 2: lykvörmighayd[bewark | bronkode bewarken]

Dat principe vun de lykvörmighayd bedüüdt, dat 'n woord so wyd as mööglik dialektintern un interdialektaal konstant up de lyke wyse skreaven wardt.

Stimlouswarden vun obstruenten[bewark | bronkode bewarken]

An 't ende vun 'n sülve wardt obstruenten regelhaftig stimlous, sodennig bruukt eyn dat in de skrivt nich wysen. Dat heyt, eyn skrivt tyd - tyden (un nich Tiet - Tieden as nå SASS) un skryven - skrivt (un nich as up nedderlandsk schrijven - schrijft).

Assimilationen[bewark | bronkode bewarken]

Regelhaftige assimilationen wardt nich in de skrivt wyst. Sodennig skrivt eyn bild - bilder, hand - handen/hände, ölven, seggen etc.

Uutsunderen[bewark | bronkode bewarken]

'n Uutsundern vun düt principe sünt grundwöörde, dey up s, sj or 'n anderen sibilant endt. Hyr vorvalt dat s vun dat suffiks -st: nervöösup't nervööst, duusjendu duusjt.

Principe 3: oapen un sloaten sülven[bewark | bronkode bewarken]

Vokaallängde[bewark | bronkode bewarken]

'n Langen monoftong wardt in 'n oapen sülve med 'n enkel teyken skreaven, in 'n sloaten sülve dubbeld. Sodennig skrivt eyn maken - maakt, good - gode.

Uutsunderen[bewark | bronkode bewarken]

'n Uutsunderen vun düt principe sünt de letteren e, y un å:

  • 'n lang e kan ouk in betoonde oapene sülve dubbeld skreaven warden. Dat geldt vööral by eynsülvige wöörde. Eksempelwyse skrivt eyn in de regionale noordsassiske versioon ik dee vs. de vru un ik see vs. se skryvt.
  • y stayt altyds vöör 'n langvokaal, so dayt 'n vordubbelen in sloaten sülve nich noydig. Eyn skrivt sodennig hyr un myn un nich hyyr or myyn.
  • ouk dat å stayt altyds vöör 'n langvokaal un so dayt ouk hyr 'n vordubbeln in sloaten sülve nich noydig. Eyn skrivt stån un gån un nich ståån or gåån.

Konsonanten an 't sülvenende[bewark | bronkode bewarken]

Vöör düt principe naemt wy boavento afstand vun de düütske maneer konsonantenteykens an 't sülvenende dubbeld to skryven. Dat heyt, eyn skrivt kan, nat un wil un nich kann, natt un will as nå SASS.

Verdere eygenskappen[bewark | bronkode bewarken]

Paslikmaken vun leynwöörde un vrömdwöörde[bewark | bronkode bewarken]

Leynwöörde, dey eyn nich meyr as vrömd ruutkent, wardt skreaven as nå de uutspråke. By vrömdwöörde blivt eyn neyger by de skryvwyse vun de geaverspråke, so düsse med latynske letteren skreaven wardt. Lykers past wy ouk de vrömdwöörde up de neddersassiske språke to, wat de achternåkuomen aspekten angayt:

  • Principe vun de oapen un sloaten sülven: Langvokalen in sloaten sülve skrivt eyn ouk in vrömdwöörde med twey letteren, as vöörbild kanaal, systeem un kultuur.
  • c wardt k by de uutspråke /k/ un blivt c by de uutspråke /ts~s/, eksempelwyse konferens(y) un kakao, man citrone un centrum.
  • cc wardt ks by de uutspråke /ks/ (aksent, aksepteren) un kk by de uutspråke /k/ (akkumuleren, akkoord).
  • qu wardt by de uutspråke /kv/ döör kw replaceerd, as byspil kwaliteyt un frekwens(y).
  • by de uutspråke /k/ wardt qu algemeyn k, as in karantäne, ketsjua or kinoa. By eygennames un lykhaftigs kan de skryvwyse med qu bewaard blyven, as vöörbild Quebec.
  • th un ph wardt uployst nå t un f, sodennig skrivt eyn teory, tema, telefoon un foto.
  • x wardt ks, as in eksempel un syntaks.

Groutskryven vun substantiven[bewark | bronkode bewarken]

Groutskreaven wardt alleyn de satsanvang un names vun personen un landen. Andere substantiven wardt nich groutskreaven un ouk adjektiven nich - ouk to landen tohoyren adjektiven nich.

Interpunktioon[bewark | bronkode bewarken]

  • De bruuk vun kommas richt sik nå de syntaks. 'n Komma wardt set twüsken deylsätse, eksempelwyse [hoyvdsats, hoyvdsats] or [hoyvdsats, bysats]. Is 'n deylsats bannig kört (~twey wöörde), kan eyn dat komma weglåten. Uutsunderen: by de konjunktionen un/en un or/oder/of wardt keyn komma set.
  • Citeerteykens ståt vören un achteren boaven. Mööglik sünt: "...", “...” un ”...”.