Algemeyne Intersassiske Skryvwyse

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

De Algemeyne Intersassiske Skryvwyse (ouk Algemene Intersaksyse Skryvwyse) is en skryvwyse vöör dat heyle neddersassiske språkrebeyd so vöör de nedderlandske as ouk vöör de duytske kante vun de grense. Uutwarkt het düsse skryvwyse de warkgruppe AS 2.0, dey as plaan had Reinhard Franz Hahn syn Algemeyne Schryvwys' vöör dat skryven vun nich-noordneddersassiske dialekten to vorwydern. Sey skal de skrivtlike kommunikatsjoon twüsken de regionen un över de grense weg minder lastig maken un is sodennig en warktuyg grensöverstryden kontakt to ünderstütten. Vun de Algemeyne Intersassiske Skryvwyse givt dat up de eyn syde en överregionale maksimaalversioon, wo eyn al luudlike vorskealen uut de talryken dialekten med dårstellen kan, un up de ander syde givt dat en reyge regionale minimaalversionen, wonaem vorsküllene grafemen to eyn grafeem tohoupvaat wardt, so de respektivlike dialekt dår keynen luudliken vorskeal meyr het.

De Algemeyne Intersassiske Skryvwyse het drey hoyvdprincipien

  • etymology
  • glykvörmighayd
  • oapen un sloaten sülven

un en reyge verdere eygenskappen, dey nern upvöyrd wardt.

Princip 1: etymology[bewark | bronkode bewarken]

In de maksimaalversioon wardt de skryvwyse vun en woord döör syn woordafkumst vastlegd. In de regionalen minimaalversionen kan eyn vun de etymologiske skryvwyse afwyken, so as vöörbild in en dialekt historisk distinkte fonemen to eyn foneem vorsmölt sünt.

E-apokope[bewark | bronkode bewarken]

Dat in de noorden dialekten apokopeerde e wardt in de skrivt holden. Dat vormindert de optisken vorskealen twüsken de noorden un suyden dialekten un eyn kan up simple un systematiske wyse dat uutblyven vun uutluudvorharden in de noorden dialekten markeren: wyse = [vi:z], breyve = [brɛɪ̯v].

Princip 2: glykvörmighayd[bewark | bronkode bewarken]

Dat princip vun de glykvörmighayd beduydt, dat en woord so wyd as möyglik dialektintern un interdialektaal konstant up de glyke wyse skreaven wardt.

Stimlooswarden vun obstruenten[bewark | bronkode bewarken]

An't ende vun en sülve wardt obstruenten regelhaftig stimloos, sodennig bruukt eyn dat in de skrivt nich wysen. Dat heyt, eyn skrivt tyd - tyden (un nich Tiet - Tieden as nå SASS) un skryven - skrivt (un nich as up nedderlandsk schrijven - schrijft).

Assimilatsjonen[bewark | bronkode bewarken]

Regelhaftige assimilatsjonen wardt nich in de skrivt wyst. Sodennig skrivt eyn bild - bilder, hand - handen/hände, ölven, seggen etc.

Uutsündern[bewark | bronkode bewarken]

En uutsündern vun düt princip sünt grundwöyrde, dey up s, sj or en andern sibilant endt. Hyr vorvalt dat s vun dat suffiks -st: nervöösup't nervööst, duusjendu duusjt.

Princip 3: oapen un sloaten sülven[bewark | bronkode bewarken]

Vokaallängde[bewark | bronkode bewarken]

En langen monoftong wardt in en oapen sülve med en enkel teyken skreaven, in en slaoten sülve dubbeld. Sodennig skrivt eyn maken - maakt, good - gode.

Uutsündern[bewark | bronkode bewarken]

En uutsündern vun düt princip sünt de lettern e, y un å:

  • en lang e kan ouk in betoonde oapene sülve dubbeld skreaven warden. Dat geldt vöör al by eynsülvige wöyrde. Eksempelwyse skrivt eyn in de regionale noordsassiske versioon ik dee vs. de vru un ik see vs. se skryvt.
  • y stayt altyds vöör en langvokaal, so dayt en vordubbeln in sloaten sülve nich noydig. Eyn skrivt sodennig hyr un myn un nich hyyr or myyn.
  • ouk dat å stayt altyds vöör en langvokaal un so dayt ouk hyr en vordubbeln in sloaten sülve nich noydig. Eyn skrivt stån un gån un nich ståån or gåån.

Konsonanten an't sülvenende[bewark | bronkode bewarken]

Vöör düt princip naemt wy boavento afstand vun de duytske maneer konsonantenteykens an't sülvenende dubbeld to skryven. Dat heyt, eyn skrivt kan, nat un wil un nich kann, natt un will as nå SASS.

Verdere eygenskappen[bewark | bronkode bewarken]

Paslikmaken vun leynwöyrde un vrömdwöyrde[bewark | bronkode bewarken]

Leynwöyrde, dey eyn nich meyr as vrömd ruutkent, wardt skreaven as nå de uutspråke. By vrömdwöyrde blivt eyn neyger by de skryvwyse vun de geaverspråke, so düsse med latynske lettern skreaven wardt. Lykers past wy ouk de vrömdwöyrde up de neddersassiske språke to, wat de achternåkuamen aspekten angayt:

  • Princip vun de oapen un sloaten sülven: Langvokalen in sloaten sülve skrivt eyn ouk in vrömdwöyrde med twey lettern, as vöörbild kanaal, systeem un kultuur.
  • c wardt k by de uutspråke /k/ un blivt c by de uutspråke /ts~s/, eksempelwyse konferens(y) un kakao, man citrone un centrum.
  • cc wardt ks by de uutspråke /ks/ (aksent, aksepteren) un kk by de uutspråke /k/ (akkumuleren, akkoord).
  • qu wardt by de uutspråke /kv/ döör kw replaceerd, as byspil kwaliteyt un frekwens(y).
  • by de uutspråke /k/ wardt qu algemeyn k, as in karantene, ketsjua or kinoa. By eygennames un lykhaftigs kan de skryvwyse med qu bewaard blyven, as vöörbild Quebec.
  • th un ph wardt uployst nå t un f, sodennig skrivt eyn teory, tema, telefoon un foto.
  • x wardt ks, as in eksempel un syntaks.

Groutskryven vun substantiven[bewark | bronkode bewarken]

Groutskreaven wardt alleyn de satsanvang un names vun personen un landen. Andere substantiven wardt nich groutskreaven un ouk adjektiven nich - ouk to landen tohoyren adjektiven nich.

Interpunktsjoon[bewark | bronkode bewarken]

  • De bruuk vun kommas richt sik nå de syntaks. En komma wardt set twüsken deylsätse, eksempelwyse [hoyvdsats, hoyvdsats] or [hoyvdsats, bysats]. Is en deylsats bannig kört (~twey wöyrde), kan eyn dat komma weglåten. Uutsündern: By de konjunktsjonen un/en un or/oder/of wardt keyn komma set.
  • Citeerteykens ståt vöörn un achtern boaven. Möyglik sünt ”...”, “...” un "...".