Dealstöate van Duutslaand

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Qsicon Under Construction.png
Wark in uutvoering
An dit artikel wörden de koemende tied drok ewörken. A'j t artikel verbeteren kunnen, do dat dan gerust!


De dealstöate van Duutslaand.

De dealstöate van Duutslaand (Duuts: Länder öf Bundesländer bint de zestiene dealstöate van de Bondsrepebliek Duutslaand. Zee hebt eaigne groondwetn, parlemeante en regearign. Oars as in nich-federoalistiese lände hebt de dealstöate in Duutslaand völle bevoogdheadn en hebt ok invlood öp n federoale bestuursloag: n Bondsroad, den de dealstoatregearign verteagnwördig, beslis met oawer völle federoale wetn.

D'r is gin stök van Duutslaand det nich biej nen dealstoat hör; elk stök van t groondgebeed van de Bondsrepebliek makket deal oet van eann van de dealstöate. Met Bundesgebiet (federoal gebeed) wör t heale Duutslaand an-wezn en nich n dealstoatleus gebeed det direkt deur de federoale oawerheaid bestuurd wör (oars as biejveurbeald in de Vereanigde Stöate met öare United States territories, zoo-as sömmige eailände). De greanzn van nen dealstoat könt alleannig via ne plebiskiet veroard wörn. Noordrien-Westföale hef de measte inwönnern, Breemn de meanste. Ok quoa öppervlokte is Breemn t kleainst en Baiern t grötst. A'w stadstöate eawn negearn, dan is Saarlaand t kleainste met zoowa inwönnern as öppervlokte.

Benöamign[bewark | bronkode bewarken]

Vertikoaln bestuursstruktuur in Duutslaand: Bund, Länder en Bundesländer.

De Duutste Groondwette van 1949 nöm de dealstöate "Land" (mearvold: "Länder"). Voaker wör n term "Bundesland" ömdet Land n algemean woord is en ok nen nasjonoaln stoat as Frankriek öf Pooln kän wean. In Duutslaand zegt zee ok nich "laandlik" (ländlich) öm de heale Bondsrepebliek an te gefn, moar "bundesweit".

De measte dealstöate nöamt zichzölf Land (biejveurbeald das Land Schleswig-Holstein), moar Baiern, Saksn en Tuurn broekt n term Freistaat, n old woord veur 'repebliek'. t Parlemeant van nen dealstoat hett oft Landtag. De dealstoatregearige hett Landesregierung öf (in Baiern en Saksn) Staatsregierung en zinn veurzitter Ministerpräsident. De ministern hett Minister öf Staatsminister. Oft zegt zee, ofhaanklik van de kontext, Landesminister öm t verskil met nen federoaln minister an t gefn, öm dös n Bundesinnenminister (federoale minister van binnnlaandse zaakn) van nen Landesinnenminister vort te könn zegn.

Sömmige dealstöate wört Bindestrich-Länder (koppelteekn-lände) nöamd ömdet öarn noam öp ne samnvoogige van oldre lände wis. Veurbealdn bint Boadn-Wurttembarg en Saksn-Anholt. Det beteknt nich det d'r nich nöch oare, nich-nöamde laandsdeale bint. Ok oare lände bint voak ofkömstig van historiese samnvoogign; zoo besteet Baiern oet Oldbaiern, Franken en n deal van Zwaben. Veur sömmige lánde bint ofkörtign in-burgerd, veura NRW veur Noordrien-Westföale, tarwiel Hamburg as stad de ofkörtige van zinne autokenteeknplöate hef: HH. Meender bekant is biejveurbeeld BY veur Baiern.

Tabel van dealstöate[bewark | bronkode bewarken]

Woapn Laand Öp-richt / Bondsrepebliek Stemn in
Bondsraad
Öppervlokte
(km²)
Inwönnern
(miljoenen)
Inw. / km² Heufdstad
Coat of arms of Baden-Württemberg (lesser).svg Baden-Württemberg 1952 / (1949) 6 35.752 10,739 300 Stuttgart
Bayern Wappen.svg Bayern
Bayern
1180 / 1949 6 70.552 12,488 177 München
Coat of arms of Berlin.svg Berlien
Berlin
1920 / 1990 4 892 3,395 3.807 ginne; t roadhoes leg in t distrikt Mitte
Brandenburg Wappen.svg Brandenburg 1157 / 1990 4 29.479 2,559 87 Potsdam
Bremen Wappen(Mittel).svg Freie Hansestadt Bremen 849 / 1949 3 404 0,663 1.641
Coat of arms of Hamburg.svg Hambörg 810 / 1949 3 755 1,774 2.309
Coat of arms of Hesse.svg Hessen 1945 / 1949 5 21.115 6,075 289 Wiesbaden
Coat of arms of Mecklenburg-Western Pomerania (great).svg Mecklenburg
Mecklenburg-
Vorpommern
1945 / 1990 3 23.180 1,707 74 Schwerin
Coat of arms of Lower Saxony.svg Nedersaksen
Niedersachsen
1946 / 1949 6 47.624 7,997 168 Hannover
Coat of arms of North Rhine-Westfalia.svg Noordrien-Westföale
Nordrhein-Westfalen
1946 / 1949 6 34.085 18,029 530 Düsseldorf
Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg Rienlaand-Palts
Rheinland-Pfalz
1946 / 1949 4 19.853 4,053 204 Mainz
Wappen des Saarlands.svg Saarlaand 1920 / 1957 3 2.569 1,050 409 Saarbrücken
Coat of arms of Saxony.svg Saksen
Sachsen
929 / 1990 4 18.416 4,250 232 Dresden
Wappen Sachsen-Anhalt.svg Saksen-Anhalt
Sachsen-Anhalt
1945 / 1990 4 20.446 2,470 121 Magdeburg
Coat of arms of Schleswig-Holstein.svg Sleeswiek-Holstein
Schleswig-Holstein
1867 / 1949 4 15.799 2,833 179 Kiel
Coat of arms of Thuringia.svg Thüringen 1920 / 1990 4 16.172 2,335 144 Erfurt

Symbeule[bewark | bronkode bewarken]

De dealstöate hebt öare eaigne symbeule zoo-as vlagge en volksleed. Disse bint veur n deal völle older as de Bondsrepebliek. In t heale Duutsland is bekant det blaaw en wit de kleurn van Baiern bint, t witte peerd t woapndeer is van Neersassen en in Sleeswiek-Holstain wö't leed Schleswig-Holstein meerumschlungen met leefde behooldn. Noordrien-Westföale biejveurbeald vereanigt in zinne vlagge t greun-wit van de Rienprevinsie en t rood-wit van Westföale.

De vlagn van Rienlaand-Palts, Neersassen en Saarlaand hebt de kleurn van de federoale vlagge: zwärt-reud-gold, moar dan wa me't woapns van n stoat den de vlagge broekt. Rienlaand-Palts wiln in 1948 öp de demokroatiese tradisie van dee kleurn wiezn en noadrök gefn de't biej nen öp te richtnn Duutsn stoat heurn; Neersassen kiezn in 1951 veur dee kleurn ömdet zee teagnoawer n poar laandsdeale van Neersassen neutroal warn; Saarlaand wiln in 1957 net as Rienlaand-Palts noadrök gefn de't biej Duutslaand heurn.

Stadtstaaten[bewark | bronkode bewarken]

De dealstöate wört oft in-deald in Flächenländer (Fläche: öppervlokte) en Stadtstaaten. De drea Stadtstaaten hebt wa dezölfde rechtn en plichtn as oare dealstöate. Stadtstaat bint Berlien, Hambörg en Breemn. De dealstoat Breemn besteet, öm t good te zegn, oet twea steadn: Breemn en Bremershaawn.

Berlien, dee ok de Duutse heufdstad is, is völgns zinne groondwette ein deutsches Land und zugleich ene Stadt (n Duuts laand en tegeliek ne stad). De ministerpresideant is n Regierender Bürgemeister en t parlemeant t Abgeordnetenhaus. t Biejveuglik noamweurd Regierender verwis noar de situoasie noa n Tweadn Wearldkrieg, toon d'r ok nen Oberbürgermeister van Oost-Berlien was.

Hambörg en Breemn nöamt zichzölf Hansestadt, öm t good te zegn: Freie und Hansestadt Hamburg en Freie Hansestadt Bremen. Van de vreuger mear as 200 steadn dee dreks öf indreks biej de Hanze heurn broekt önnevear 20 teagnweurdig nöch n biejnoam "Hansestadt"; dit hef vearer ginn stoatsrechtlikn öf legoaln beteknis moar wör mear broekt in city marketing. n Burgermeaster van Hambörg is n Erster Bürgermeister en den van Breemn hef de titel Präsident des Senats und Bürgermeister (kört ok: Senatspräsident). De parlemeante in disse twea dealstöate hett Bürgerschaft. De regearign van Berlien, Hambörg en Breemn hett Senat, n lid d'rvan Senator.

Berlien, Hambörg, Breemn en Bremershaawn (in de Vrieje Hanzestad Breemn) bint Kreisfreie Städte en hebt ginne gemeantn. Wa besteet d'r Stadtbezirke (distriktn) zoo-as in gliekboare grötte steadn in oare deale van n wearld.

Bevoogdheadn[bewark | bronkode bewarken]

t Ministerie van Önnerwies van Saksen in Dresden.

De oawerheaidstöake in Duutslaand bint zoowat aajt zoak van de dealstöate - behalwe as de Groondwette zeg det bepoalde töake öp federoal nivoo oawerlegd wörn mött. Oawer n antal zoakn goat Bond (verteagnweurdigd deur n Bondsdag, t nasjonoal parlemeant) en dealstöate (verteagnweurdigd deur n Bondsroad samn. D'r bint dös drea seurte wetngeffige in Duutslaand: zee, dee alleannig federoal doan wörn könt (biejveurbeald defensie, muntn), gesämnlike wetngeffife (zoo-nöamde toostemmigeswetn, biejveurbeald belastign) en dealstoatwetngeffige (biejveurbeald skolige en kultuur). Federoale wetn hebt veurrang öp dealstoatwetn: Bundesrecht bricht Landesrecht (art. 31 van de Duutse Groondwette).

t Önnerwies in Duutslaand hör töt de töake van de dealstöate, moar ömdet a te grötte verskiln binnn Duutslaand nich gearne wört zeen warkt de dealstöate samn via de Kultusministerkonferenz, dee biejveurbeald gesämnlike standöarde veur de enddiplomaas bepöal.

Struktuur[bewark | bronkode bewarken]

Nen dealstoat hef n parlemeant met eann kimmer (alleannig Baiern had, töt 1999, nen tweadn kimmer, n Senat). De regearige wör deur t dealstoatparlemeant keuzn. t Höng of van de groondwette van n dealstoat ö't parlemeant biejveurbeald alleannig n regearigesleader kös, zoo-as biejveurbeald in Saksen-Anhalt, öf de heale regearige, zoo-as in Baden-Württemberg. n Lid van de dealstoatregearige kän lid van t parlemeant wean, moar det is oft nich verplich. Ne oetzöndrige is Noordrien-Westföale woar de groondwette bepöal det n minister-president lid van t parlemeant wean mött. Deur de ofweazigheaid van n eaign stoatsheufd döt n minister-president dee funksie; de invoorige van n minister-president wör oft doan deur n veurzitter van t dealstoatparlemeant. Öp federoal nivoo hef Duutslaand ginne plebiskietn, moar öp dealstoat- en gemeantenivoo oft wa.

n Territorioaln struktuur van nen dealstoat kän grötswies verskilnd wean, moar d'r bint ok oawereankömstn. De grötste dealstöate Baden-Württemberg, Baiern, Hessen, Noordrien-Westföale en Saksen bint önnerverdeald in Regierungsbezirke. De administroasies van disse Bezirke heurt biej de dealstoatregearige. Önner t nivoo van de Bezirke bint de Landkreise en kreisfreie Städte. n Dealstoat beslis oawer de greanzn en rechtn van de Bezirke en Kreise. Ne biejzöndreheaid van Noordrien-Westföale bint de twea Landschaftsverbände, samnwerkigns van de Kreise in Noordrien en Westföale-Lippe.

Posisie in t federoale systeam[bewark | bronkode bewarken]

Dealstöate[bewark | bronkode bewarken]

Pleneare zoal van n Bondsroad in Berlien.

De Duutse groondwette bepöal det Duutslaand oet dealstöate besteet en det disse ok nich vort-doan wörn könt met ne groondwetswiezige. Gebeedswiezign öf fusies könt alleannig doan wörn via referenda van de bevölkign van de stöate woarme't zöl wörn doan. De dealstöate hebt n eaign stoatskarakter.

Via n Bondsroad bint de dealstoatregearign automoaties dreks betrökn biej n federoaln politiek. Nen kaanselier mött dös nich alleannig ne mearderheaid in n Bondsdag (t federoale parlemeant) veur de wetsveursteln veendn, moar ok in n Bondsroad, den oawer önnevear 40% van alle wetn metbeslös. Deurdet de bondsroadstemn deur de dealstoatregearign oet-bracht wört hef ne dealstoatverkiezige invlood öp n federoaln politiek. De tiedn van de dealstoatverkiezign bint nich aln öp tzölfde moment, doaröm wör zegd det in Duutslaand zoo good as aajt nen verkiezignsstried ploatsvön (önnevear elk poar moandn). Doaröm wör n federoaln politiek oft vertröagd ömdet de federoale politisi met n önpopulair önnerwarp wachtn wilt töt noadet de verkiezign in nen dealstoat ploatsvöndn hebt.

Nen dealstoat benöm n antal van zinne dealstoatministern töt lid van n Bondsroad; de stemn van eann dealstoat könt alleannig en bloc oet-bracht wörn. Mangs wa mött twea partiejn in ne dealstoatregearige samnwarkn, tarwiel eane van dee partiejn öp federoal nivoo in de opposisie zet. As de't eval is dan stöm den dealstoat oft neutroal. n Lid van n Bondsroad hef t recht öm te proatn in n Bondsdag.

De dealstoatverkiezign hebt ok invlood öp de verkiezige van n Bondspresident, t stoatsheufd. n Hölf van de kiesmänne en kiesvraawleu in de Bondsgadderige wört keuzn deur dealstoatparlemeantn. Biej t zeukn noar nen kandidoat bint ministern-presidentn meender oft de nörmoale keuze. De bondspresidentn Richard von Weizsäcker (West-Berlien), Johannes Rau (Noordrien-Westföale]] en Christian Wulff (Neersaksen) warn earder ministern-presidentn.

De federoale Groondwette bepöal det alle Duutsers in t gemean önner dezölfde ömstaandigheadn leawn könn mött. Öm de verskiln quoa riekdöm nich te gröt te loatn wörn is d'r nen Länderfinanzausgleich: de riekre dealstöate mött an t end van t joar geald ofstoan an de ärmere. De Stadstaaten kriegt deur öarn demogroafiesn struktuur mear geald as Flächenländer. Wieter betöal n Bond an ärmere dealstöate, de Bundesergänzungszuweisungen. In de riekre dealstöate is d'r völn kritiek öp n Ländesfinanzausgleich; zee zegt det deur de transferbetoalign de ärmere dealstöate gin motief hebt öm spoarzöamer te wean. t Geet eaignlik moar öm 1-2% van ne dealstoatbegreutige.

In 2011 wörn mear as 7 miljard euro (€7.000.000.000,-) herverdeald.

Ministern-presidentn en partiejpolitiek[bewark | bronkode bewarken]