Sylt

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Sylt
Sylt

Sylt (Deens: Sild, Noord-Fries: Söl) is t grootste Noord-Friese Waddeneilaand. t Leit in t noorden van de Waddenzee, kortbi'j de Deense greens. Sylt heurt bi'j t distrikt Noord-Frieslaand in de Duutse dielstaot Sleeswiek-Holstien. In de loop van de ieuwen is t eilaand deur erosie almar kleiner wordden. Dit perses is hier, krek as op de meerste aandere Waddeneilaanden, nog altied an de gaang hoewel dit deur t anleggen van dieken tegenwoordig vuul minder vlogge gaot. Toch wordt bi'jgelieks t Rote Kliff bi'j t dörp Kampen elk jaor omdebi'j n meter kleiner.

Algemiene informaosie[bewark | bronkode bewarken]

  • 99 km² groot
  • 35 kilometer laank
  • hooguut 13 kilometer bried
  • hoogste punt: 52 meter boven de zeespiegel bi'j Geest
  • t het omdebi'j de 21.000 inwoners (2001)

Bevolking[bewark | bronkode bewarken]

Sylt is t noordelikste diel van t Friese woongebied. De bevolking is tiedens de eerste Noord-Friese kolonisaosiegolf in de 8e en 9e ieuw uut (grootkaans Oost-)Frieslaand kommen. In de 20e ieuw het t toerisme t anzien van t eilaand stark veraanderd. Toerisme en twiedehuzebezit hebben de vaastighiedspriezen op Sylt stark opdreven, waordeur vule Friese huusholens dwongen wordden op t vaastelaand n goedkoper huus te zuken. Mit 21.000 inwoners het Sylt de meerste inwoners van alle Waddeneilaanden waorvan de meerste ni'je bewoners Duutsers binnen.

Tael[bewark | bronkode bewarken]

De tael mit de langste tradisie op Sylt is t Fries. De dialekten van Sylt, Föhr (Feer), Amrum (Oomram) en Hellegolaand vormen saom n aparte dialektgroep in Noord-Frieslaand, die aanders is as t Fries van t vaastelaand. t Söl'ring, zo as t Sylter Fries nuumd wordt, onderskeidt zich van de aandere Noord-Friese dialekten deur n bende Deense lienwoorden. Der binnen nog inkelde honderden sprekers van t Sylter Fries, die liekewel veur n groot diel op t vaastelaand wonen. Rond Westerlaand wordt in vule gezinnen Nedersaksies praot. In t noorden en zujen van t Waddeneilaand wordt haost allienig mar Hoogduuts praot. Ok t Deens, vanoolds t Jutlaandse dialekt, het der n antal sprekers.

Transport[bewark | bronkode bewarken]

t Eilaand is via de Hindenburgdamm mit t vaastelaand verbunnen en is dus aenlik gien eilaand meer. Over de dam leit gien weg, allienig mar n spoorweg. Motorvoertugen kunnen op de trein mitrieden (Sylt Shuttle).

Vanof lochthaeven Sylt binnen der vlochten van en naor t vaastelaand, Italië, Oostenriek, t Verienigd Keuninkriek en Zwitserlaand.

Ok ku'j mit de Sylt express vanof t Deense eilaand Reumeroog in zoe'n 40 minuten in Sylt wezen.

Geskiedenis[bewark | bronkode bewarken]

  • Ieuwen leden maekte Sylt diel uut van t vaastelaand van Jutlaand, t tegenwoordige Denemarken en Sleeswiek-Holstien.
  • In de 8e of 9e ieuw wordde t koloniseerd deur de Friezen, grootkaans uut Oost-Friesland.
  • In 1386 wordde Sylt verdield onder de Hartog van Sleeswiek en t keuninkriek Denemarken.
  • In 1435 wordde Sylt, behalve List en omkrieten, diel van t hartogdom Sleeswiek.
  • In de 17e en 18e ieuw zorgden walvisvangst en oestervangst veur welveert. t Volksfeest Biikebrennen, dat vierd wordt op 21 febrewaori, zol daor nog an herinneren.
  • Rieke kapteins bouwden in de 19e ieuw kenmarkende huzen in Keitum, doe et heufdplak op t eilaand.
  • In t midden van de 19e ieuw begint t toerisme op gaang te kommen en wordt Keitum et belangriekste plak.
  • In de Eerste Wereldoorlog wordt Sylt bezet deur n (Duuts) sokkebatteljonregiment mar der vienen gien kriegshaandelings plak.
  • In 1927 wordt de Hindenburgdamm eupend. Disse 11 kilometer lange dam, vernuumd naor president Paul von Hindenburg verbient t eilaand mit t vaastelaand deur middel van n spoorliende (gien weg). Auto's worden mit autotransporttreinen naor t eilaand brocht.
  • In 1938 wordt t Rantumer Becken indiekt.
  • In de Twiede Wereldoorlog worden vule bunkers op t eilaand anlegd. Der worden 10.000 maanskoppen van t Duutse leger stasioneerd. In de laeste oorlogsdaegen wordt t eilaand deur de geallieerden bezet via de Hindenburgdamm. De Duutsers geven heurzels zonder gevecht over.

Plakken[bewark | bronkode bewarken]

Sylt
  • List - het omdebi'j de 2500 inwoners. De Ellenbogen is t noordeliste punt van Duutslaand.
  • Kampen - is bekend om t Rote Kliff.
  • Hörnum - is t zudelikste dörp van Sylt.
  • Rantum - in 1936 wordde t Rantumer Becken mit n 5 kilometer lange diek van de Waddenzee ofsleuten om zo n vliegveld te kunnen maeken. Laeter bleek dat t daor niet geskikt veur was en wordde t as pompesloot veur Westerlaand bruukt. Sund 1962 is t n beskarmd natuurgebied mit meer as 50 voegelsoorten.
  • Wenningstedt - kortbi'j leit t Weißes Kliff en t prehistoriese stiengraf Denghoog, n toegaankelik familiegraf uut t darde millennium veur Christus dat bedekt is deur n heuvel en maekt is van grote platte stienen.
  • Braderup - de Braderuper Heide wordde an t begin van 20e ieuw n beskarmd natuurgebied.
  • Westerlaand - naodat t dörp Eidum hielendal verwoest was deur de Alderheiligenvloed van 1 november 1436, stichtten de overlevenden t dörp Westerlaand (Fries: Weesterlön). Dit ni'je dörp wordt in 1462 veur t eerst in oorkonden nuumd. In 1905 krigt t stadsrechten en in 1949 wordt t erkend as Heilbad. Op 1 jannewaori 2000 had t omdebi'j de 9200 inwoners. Hier leit ok t vliegveld.
  • Sylt-Ost - grootste gemienskop op t skiereilaand Nösse mit omdebi'j de 5500 inwoners (2003). t Bestaot uut de buurtskoppen Tinnum, Munkmarsch, Archsum en Morsum mit Keitum as bestuurlik sentrum.
  • Tinnum - de Tinnumburg is n sirkelvormige wal mit n deursnee van 120 meter en n heugte van 8 meter. t Wordde rond de eerste ieuw veur Christus bouwd, lichtkaans as heidense plak van verering. In t dörp he'j t woonhuus van de Sylter laandvoogden, bouwd in 1649.
  • Keitum - bi'j de Sunte-Severinkarke, bouwd rond 1200, wordde in 1450 n twiede toren bouwd die bruukt wordde as markteken veur zeeveerders en as gevangenhuus. Kortbi'j is t Grünes Kliff.
  • Munkmarsch
  • Archsum
  • Morsum - de Sunte-Martinkarke is bouwd rond 1200. An de Morsum-Kliff (ok wel Buntes Kliff nuumd, 21 meter hoog en 1800 meter laank) kan de geologiese geskiedenis van de regio gedurende de laeste 5 miljoen jaor oflezen worden. Sund 1923 is t n beskarmd natuurgebied.

Uutgaonde verwiezings[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: Sylt - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is skreven in t Stellingwarfs.