Karstboum

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
(deurestuurd vanaof "Karstboom")
Gao naor: navigasie, zeuk
Karstboum in et Museum of Science and Industry in Chicago
Een karstboum mid karstballen
Nordmann-sparre as karstboum

'n Karstboum is 'n nåldboum dee altyd rond de karsttyd in huus ehåld wördt en versyrd wördt mid lochtjes, karstballen, slingers, engelenhår, uuteenlopende dekoratyve figuren so as engelen, rendyren, pakjes, en vake 'n pyk. De tradity van de karstboum is mittertyd uutebreyd tot verlochte en versyrde boumen up pleynen en in parken, stråten en tunen.

In völe städen en darpen wördt 'n groute verlochte karstboum neereset, meestentyds up 'n markt, pleyn of andere centrale plåtse. Een van de bekendste vöörbeelden hyrvan is de fynsparre dee elk jår in Rockefeller Center in Ny-York neereset wördt. De boum, dee meestentyds tüssen de 22 en 28 meter hoge is, wördt versyrd mid teendusenden lochtjes. Et anstaeken van de lochtjes geböört altyd tydens 'n twee uur durende show up de woonsdag nå Danksegingsdag (Thanksgiving) en wördt rechtstreeks up tv uutesünden.

Et moment wårup de karstboum up-etöygd wördt verschilt van streak tot streak en van religy tot religy. In Nederland en Belgie geldt de ungeschreven regel dat karstboumen en andere karstversyringen eerst nå Sünterklås (5-6 december) neereset wörden maggen.[1] Et spül bliv meestentyds stån tot en mid Dreekoningen (6 jannewåri). Vrogger löten se de boum uk wel stån tot et feest van Maria-Lochtmis. Soms wördt wel es eseegd dat et vortdoon van de boum vöör Dreekoningen ungelok sol brengen, üm toch lik disse upvatting minder vöör te kuomen: völe Nederlanders doon de karstboum rond de jårwisseling al de döre uut. In Düütskland wördt volgens de tradity de karstboum eerst up de marnen van 24 december up-etöygd, üm der dan 's avends de karstkado's under te künnen doon.[2]

Oorsprong en olderdom van et gebruuk[bewark | bronkode bewarken]

Oaver de olderdom van et gebruuk van de karstboum loupen de bronnen arg uutene.

In de Romantyk döken teoryen up dat de karstboum 'n Oldgermaanse oorsprong hebben sol, wårby de boum (eek) centraal stüng in 'n middewintervyring (feytelik de kortste dag). As de boum in de winter te old was, wördden et verbrand vöör warmte. Eerst tydens de middeleeuwen konnen keersenmakers up groute schåle goodkoupe keersen maken dee gebruukt wördden üm de boum mee te versyren. In 'n Frankiske tekste uut de 13. eeuw wördt vöör et eerst 'n gröne boum vol keersen beschreven. An et eynde van de middeleeuwen plåtsten inwuoners van de Elzas 's winters 'n boum, versyrd mid keersen, klåtergold, eklöörd papyr, appels, kook en sükergood in höör huus. Dit gebruuk weyden eerst halverwegen de 19. eeuw oaver når andere West-Europeeske landen, wårunder Nederland en Belgie.[3][4][5]

De christelike karken, en vööral de rooms-katolyke karke, hebben de karstboum lange tyd eweard. De karstboum hev mid de inhold van et christelike karstfeest niks van doon. Upvallend genog bin et juust de negenteende-eeuwske geestverwanten dee dervöör esörgd hebben dat de karstboum in Nederland in swang kwam. In de negenteende eeuw hev et Réveil 'n belangryke rolle espööld by de introdukty van de karstboum. In eerste instanty hadden allenig ryke vrysinnige protestantske gesinnen 'n sparre in huus, de sündagsschule besörgden hüm brede populariteyt. De sündagsschule, up-ericht döör figuren uut et Réveil, was neet allenig 'n geschikte manyre üm et evangely te verspreyden mer uk üm armen van middelen te vöörseen. Sinds dee tyd steet de karstboum volgens party karken symbool vöör 'et Locht'.

Boumsoort[bewark | bronkode bewarken]

De meestverkochtten karstboumen bin de fynsparre (Picea abies) en de Nordmann-sparre (Abies nordmanniana), evolgd deur de serviske sparre (Picea omorika) en de blauwsparre (Picea pungens). De nålden van de Nordmann-sparre vallen minder gauw uut as dee van de fynsparre. Uk andere soorten uut de geslachten silversparre, sparre, denne en Pseudotsuga wörden as karstboum gebruukt. Et Düütske karstlyd O, Tannenbaum is vertaald as O, dennenboum, wat wårschynlik terechte is, ümdat sowel sparre as denne olde nederlandske woorden waren vöör nåldboum. De vöörbye jårhunderden is de name denne meestentyds ereserveerd vöör wat vrogger pynboum heetten (et genus Pinus).

Karstboumverbranding[bewark | bronkode bewarken]

In völe gemeenten in Nederland en Vlaanderen wörden an et begin van et nye jår de karstboumen verbrand by 'n sogehete karstboumverbranding. Vööral jongelüden versamelen dan karstboumen en leveren se in up 'n bepålde plåtse. Vervolgens wörden de karstboumen up 'n avend in brand estöken, meestentyds is dår de brandweer wel by.

In de söventiger en tachtiger jåren was et populär by groute gruppen jongelüden üm karstboumen te versamelen en dee in "eygen beheer" up 'n kruuspunt of pleyn te verbranden. Disse tradity leevden vööral arg in Den Haag by de jongelüden. Et kon der in dee tyd heftig an to gån tüssen büürtgruppen underling mid gewonden tot gevolg. Disse tradity stüng baeter bekend as "Karstboumen rausen"; up syn Haags: "kegsbaume rausen". Vanof de jåren negentig wördden et in eygen beheer verbranden van karstboumen steeds minder to-estån vanwegen de hoge kosten van asfaltreparatys en de unveylige situaty vöör bewuoners in de direkte ümgeving van de karstboumverbranding.

Referentys[bewark | bronkode bewarken]

  1. 'Dreekwart van de bevolking argert syn eygen an karstversyringen by winkels terwyl Sünterklås nog in et land is', TNS NIPO, 5 december 1997
  2. Jochen Müssig: Weihnachtstradition weltweit – Durch Baum und Zeit, Süddeutschen Zeitung, 20 december 2006.
  3. 'Karstboum verscheen eerst in 19. eeuw', Trouw, 23 oktober 2010
  4. Ron van Gelderen, De segetocht van de karstboum, Ons Amsterdam, november-december 2010
  5. History of Christmas trees, History

Uutgånde verwysing[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: karstboum - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eschreven in t West-Veluwse dialekt van Nunspeet, in de Algemeyne Intersassiske Skryvwyse.