Karstboum

Uut Wikipedie, de vrye encyklopedy
(deurestuurd vanaof "Karstboom")
Naar navigatie springen Jump to search
Karstboum in et Museum of Science and Industry in Chicago
Een karstboum mid karstballen
Nordmann-sparre as karstboum

Een karstboum is een nåldboum dee altyd rund de karsttyd in huus ehåld wördt en versyrd wördt mid lochtjes, karstballen, slingers, engelenhår, uuteynloupende dekorative figuren so as engelen, renderen, pakjes, en vake een pyk. De tradity van de karstboum is mid der tyd uutebreided tot verlochtede en versyrde boumen up pleinen en in parken, stråten en tunen.

In völe städen en darpen wördt een groute verlochtede karstboum nearesetted, meystentyds up een markt, plein of andere centrale plåtse. Eyn van de bekendste vöärbealden hyrvan is de fynsparre dee elk jår in Rockefeller Center in Ny-York nearesetted wördt. De boum, dee meystentyds tüsken de 22 en 28 meater houge is, wördt versyrd mid teendusenden lochtjes. Et ansteaken van de lochtjes geböärt altyd tydens een twey uur durende show up de woonsdag nå Dankseagingsdag (Thanksgiving) en wördt rechtstreaks up tv uutesünden.

Et moment wårup de karstboum up-etöygd wördt verskilt van streak tot streak en van religy tot religy. In Nederland en Belgie geldt de ungeskreaven regel dat karstboumen en andere karstversyringen eyrst nå Sünterklås (5-6 december) nearesetted wörden maggen.[1] Et spül blivt meystentyds stån tot en mid Dreekoningen (6 januåri). Vrogger löäten se de boum ouk wel stån tot et feest van Maria-Lochtmis. Soms wördt wel es eseagd dat et vortdoon van de boum vöär Dreekoningen ungeluk sol brengen, üm toch likt disse upvatting minder vöär te kummen: vöäle neaderlanders doon de karstboum rund de jårwisseling al de döäre uut. In Düütskland wördt volgens de tradity de karstboum eyrst up de margen van 24 december up-etöygd, üm der dan savends de karstkados under te künnen doon.[2]

Oorsprung en olderdom van et gebruuk[bewark | bronkode bewarken]

Oaver de olderdom van et gebruuk van de karstboum loupen de bronnen arg uuteyne.

In de Romantik döäken teoryen up dat de karstboum een oldgermaanske oorsprung hebben sol, wårby de boum (eyk) centraal stüng in een middewintervyring (feitelik de kortste dag). As de boum in de winter te old was, wördden et verbrand vöär warmte. Eyrst tydens de middeleywen kunnen kaersenmakers up groute skåle goodkoupe kaersen maken dee gebruukt wördden üm de boum mead te versyren. In een frankiske tekste uut de 13. eyw wördt vöär et eyrst een gröne boum vul mid kaersen beskreaven. An et ende van de middeleywen plåtsden inwoaners van de Elzas swinters een boum, versyrd mid kaersen, klåtergold, eklöärd papyr, appels, kook en sükergood in höär huus. Dit gebruuk weiden eyrst halverweagen de 19. eyw oaver når andere westeuropääske landen, wårunder Nederland en Belgie.[3][4][5]

De christelike karken, en vöäral de rooms-katolike karke, hebben de karstboum lange tyd eweard. De karstboum hevt mid de inhold van et christelike karstfeest niks van doon. Upvallend genog binnen et jüüst de neagenteende-eywske geystverwanten dee dervöär esörgd hebben dat de karstboum in Nederland in swang kwam. In de neagenteende eyw hevt et Réveil een belangryke rolle espöäld by de introdukty van de karstboum. In eyrste instanty hadden allinnig ryke vrysinnige protestantske gesinnen een sparre in huus, de sündagsskole besörgden hüm breyde populariteit. De sündagsskole, up-erichted döär figuren uut et Réveil, was neet allinnig een geskikte manere üm et evangely te verspreiden mär ouk üm armen van middelen te vöärsyn. Sinds dee tyd stayt de karstboum volgens party karken symbool vöär 'et Locht'.

Boumsoort[bewark | bronkode bewarken]

De meystverkochtede karstboumen binnen de fynsparre (Picea abies) en de Nordmann-sparre (Abies nordmanniana), evolgd döär de serviske sparre (Picea omorika) en de blauwsparre (Picea pungens). De nålden van de Nordmann-sparre vallen minder gauw uut as dee van de fynsparre. Ouk andere soorten uut de geslachten silversparre, sparre, denne en Pseudotsuga wörden as karstboum gebruukt. Et düütske karstleed O, Tannenbaum is vertaald as O, dennenboum, wat wårskynlik terechte is, ümdat sowel sparre as denne olde neaderlandske woorden waren vöär nåldboum. De vöärbye jårhunderden is de name denne meystentyds ereserveerd vöär wat vrogger pynboum heytede (et genus Pinus).

Karstboumverbranding[bewark | bronkode bewarken]

In vöäle gemeynten in Nederland en Vlaanderen wördden an et begin van et nye jår de karstboumen verbranded by een sogeheyte karstboumverbranding. Vöäral jungelüde versamelen dan karstboumen en leaveren se in up een bepålde plåtse. Vervolgens wörden de karstboumen up een avend in brand estöäken, meystentyds is dår de brandwear wel by.

In de söäventiger en tachetiger jåren was et populäär by groute gruppen jungelüde üm karstboumen te versamelen en dee in "eigen beheyr" up een kruuspunt of plein te verbranden. Disse tradity leavede vöäral arg in Den Haag by de jungelüde. Et kun der in dee tyd heftig an to gån tüsken büürtgruppen underling mid gewunden tot gevolg. Disse tradity stüng beater bekend as "Karstboumen rausen"; up syn Haags: "kegsbaume rausen". Vanof de jåren neagentig wördden et in eigen beheyr verbranden van karstboumen steads minder to-estån vanweagen de houge kosten van asfaltreparatys en de unveilige situaty vöär bewoaners in de direkte ümgeaving van de karstboumverbranding.

Referentys[bewark | bronkode bewarken]

  1. 'Dreekwart van de bevolking argert syn eigen an karstversyringen by winkels terwyl Sünterklås noch in et land is', TNS NIPO, 5 december 1997
  2. Jochen Müssig: Weihnachtstradition weltweit – Durch Baum und Zeit, Süddeutschen Zeitung, 20 december 2006.
  3. 'Karstboum verskeyn eyrst in 19. eyw', Trouw, 23 oktober 2010
  4. Ron van Gelderen, De segetocht van de karstboum, Ons Amsterdam, november-december 2010
  5. History of Christmas trees, History

Uutgånde verwysing[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: karstboum - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreaven in et westveluwske dialekt van Nunspeet, in de Nysassiske Skryvwyse.