Karstboum

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
(deurestuurd vanaof "Karstboom")
Gao naor: navigasie, zeuk
Karstboum in et Museum of Science and Industry in Chicago
Een karstboum mid karstballen
Nordmann-sparre as karstboum

Een karstboum is een nåldboum dy altyd rund de karsttyd in huus ehåld wördt en versyrd wördt mid lochtjes, karstballen, slingers, engelenhår, uuteenlopende dekoratyve figuren so as engelen, rendyren, pakjes, en vake een pyk. De tradity van de karstboum is mid der tyd uutebreyd tot verlochte en versyrde boumen up pleynen en in parken, stråten en tunen.

In völe städen en darpen wördt een groute verlochte karstboum neareset, meestentyds up een markt, pleyn of andere centrale plåtse. Een van de bekendste vöärbealden hyrvan is de fynsparre dy elk jår in Rockefeller Center in Ny-York neareset wördt. De boum, dy meestentyds tüsken de 22 en 28 meter hoge is, wördt versyrd mid tyndusenden lochtjes. Et ansteaken van de lochtjes geböärt altyd tydens een twee uur durende show up de woonsdag nå Danksegingsdag (Thanksgiving) en wördt rechtstreaks up tv uutesünden.

Et moment wårup de karstboum up-etöygd wördt verskilt van streak tot streak en van religy tot religy. In Nederland en Belgie geldt de ungeskreven regel dat karstboumen en andere karstversyringen eerst nå Sünterklås (5-6 december) neareset wörden maggen.[1] Et spül bliv meestentyds stån tot en mid Dreekoningen (6 jannewåri). Vrogger löäten se de boum ouk wel stån tot et feest van Maria-Lochtmis. Soms wördt wel es eseegd dat et vortdoon van de boum vöär Dreekoningen ungelok sol brengen, üm toch likt disse upvatting minder vöär te koamen: vöäle neaderlanders doon de karstboum rund de jårwisseling al de döäre uut. In Düütskland wördt volgens de tradity de karstboum eerst up de margen van 24 december up-etöygd, üm der dan 's avends de karstkado's under te künnen doon.[2]

Oorsprong en olderdom van et gebruuk[bewark | bronkode bewarken]

Oaver de olderdom van et gebruuk van de karstboum loupen de bronnen arg uutene.

In de Romantyk döäken teoryen up dat de karstboum een oldgermaanske oorsprong hebben sol, wårby de boum (eek) centraal stüng in een middewintervyring (feytelik de kortste dag). As de boum in de winter te old was, wördden et verbrand vöär warmte. Eerst tydens de middeleeuwen konnen keersenmakers up groute skåle goodkoupe keersen maken dy gebruukt wördden üm de boum mea te versyren. In een frankiske tekste uut de 13. eeuw wördt vöär et eerst een gröne boum vol keersen beskreaven. An et eynde van de middeleeuwen plåtsten inwoaners van de Elzas 's winters een boum, versyrd mid keersen, klåtergold, eklöärd papyr, appels, kook en sükergood in höär huus. Dit gebruuk weyden eerst halverweagen de 19. eeuw oaver når andere west-europääske landen, wårunder Nederland en Belgie.[3][4][5]

De christelike karken, en vöäral de rooms-katolyke karke, hebben de karstboum lange tyd eweard. De karstboum hev mid de inhold van et christelike karstfeest niks van doon. Upvallend genog bin et juust de negentynde-eeuwske geestverwanten dy dervöär esörgd hebben dat de karstboum in Nederland in swang kwam. In de negentynde eeuw hev et Réveil een belangryke rolle espöäld by de introdukty van de karstboum. In eerste instanty hadden allenig ryke vrysinnige protestantske gesinnen een sparre in huus, de sündagsskule besörgden hüm brede populariteyt. De sündagsskule, up-ericht döär figuren uut et Réveil, was nyt allenig een geskikte manyre üm et evangely te verspreyden mer ouk üm armen van middelen te vöärsyn. Sinds dy tyd steet de karstboum volgens party karken symbool vöär 'et Locht'.

Boumsoort[bewark | bronkode bewarken]

De meestverkochtten karstboumen bin de fynsparre (Picea abies) en de Nordmann-sparre (Abies nordmanniana), evolgd döär de serviske sparre (Picea omorika) en de blauwsparre (Picea pungens). De nålden van de Nordmann-sparre vallen minder gauw uut as dy van de fynsparre. Ouk andere soorten uut de geslachten silversparre, sparre, denne en Pseudotsuga wörden as karstboum gebruukt. Et düütske karstlyd O, Tannenbaum is vertaald as O, dennenboum, wat wårskynlik terechte is, ümdat sowel sparre as denne olde neaderlandske woorden waren vöär nåldboum. De vöärbye jårhunderden is de name denne meestentyds ereserveerd vöär wat vrogger pynboum heetten (et genus Pinus).

Karstboumverbranding[bewark | bronkode bewarken]

In vöäle gemeenten in Nederland en Vlaanderen wörden an et begin van et nye jår de karstboumen verbrand by een sogehete karstboumverbranding. Vöäral jongelüde versamelen dan karstboumen en leveren se in up een bepålde plåtse. Vervolgens wörden de karstboumen up een avend in brand estöäken, meestentyds is dår de brandweer wel by.

In de söäventiger en tachentiger jåren was et populär by groute gruppen jongelüde üm karstboumen te versamelen en dy in "eygen beheer" up een kruuspunt of pleyn te verbranden. Disse tradity leevden vöäral arg in Den Haag by de jongelüde. Et kon der in dy tyd heftig an to gån tüsken büürtgruppen underling mid gewonden tot gevolg. Disse tradity stüng beater bekend as "Karstboumen rausen"; up syn Haags: "kegsbaume rausen". Vanof de jåren negentig wördden et in eygen beheer verbranden van karstboumen steads minder to-estån vanweagen de houge kosten van asfaltreparatys en de unveylige situaty vöär bewoaners in de direkte ümgeaving van de karstboumverbranding.

Referentys[bewark | bronkode bewarken]

  1. 'Dreekwart van de bevolking argert syn eygen an karstversyringen by winkels terwyl Sünterklås nog in et land is', TNS NIPO, 5 december 1997
  2. Jochen Müssig: Weihnachtstradition weltweit – Durch Baum und Zeit, Süddeutschen Zeitung, 20 december 2006.
  3. 'Karstboum verskeen eerst in 19. eeuw', Trouw, 23 oktober 2010
  4. Ron van Gelderen, De segetocht van de karstboum, Ons Amsterdam, november-december 2010
  5. History of Christmas trees, History

Uutgånde verwysing[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: karstboum - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.
Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eschreven in t West-Veluwse dialekt van Nunspeet, in de Nysassiske Skryvwyse.