Neadersassiske måten

Uut Wikipedia, de vrye encyklopedy
(döärstüürd vanaf "Oolde Neersassiese Moaten")
Nå navigaty springen Nå söken springen

Neadersassiske måten wörden töt an den Tweyden Wearldoorlog bruked üm inhold, swöärte, afstand en längde te meaten. Se sint vergelykbår med et Britske Kaeserlike Meatstelsel. Rechtevoord wördet et metrike stelsel bruked en sint de olde måten håste vergeaten.

De inholdsmåten wörden meysttyds enöömd når de soorten bäkke, kisten of kannen wår as et emeatene in kun. De längde wör emeaten med deylen van et lyf of vöälbrukede vöärwarpen. Disse naams warren van Grönningen töt den Achterhook dageliks in bruuk, anpassed når lokale uutspråke.

Et bysündere is dat bepålde naams vöär inhold, uppervlak en gewicht etselvde warren, so as spint en mürre.


Afskaffing[bewark | bronkode bewarken]

In 1820 wör in Nederland de IJkwet invoord, üm de wildgroi an måte en definitys af te skaffen. Een skeapel was by vöärbeald gröäter in twentsk as in Utrecht. Under et volk bleaven de olde måten skounwal noch meyr as hunderd jår in bruuk. Et woord mürre of müdde is in et dageliks leaven mangs noch in bruuk as et geyt oaver een müd aerpel. Ouk et timmermansgerei duumstok verwist noch når de olde duumafstand, vergelykbår med den engelsken inch.

Indeyling[bewark | bronkode bewarken]

Vöär insicht in den ümvang van de brukede måten sint in de understånde oaversichten de metriske måten der nöäst esat.

Inhold[bewark | bronkode bewarken]

  • vat (100 l.)
  • spint (8 l.)
  • vyvkop (5 l.)
  • mengel (3 l.)
  • kanne of känneken (1 l.)
  • vläske (8 dl.)
  • oort of öörtjen (4 dl.)
  • möätjen (2 dl.)
  • pötjen (1 dl.)
  • halv pötjen (5 cl.)
  • vingerhood, -höödjen (1 cl) [1]

Längde[bewark | bronkode bewarken]

  • sküppenslängde (längde van ne sküppe met stellen)
  • Elle (ung. 68 cm.)
  • Veerl of verel (17 cm) (afleided van 'een veerde deyl', nen kwart)
  • palm of pälmken (6,8 cm)
  • handbreyd
  • voot (30 cm)
  • span (van duum töt pink, ong. 20 cm)
  • duum (2,5 cm)

Uppervlak[bewark | bronkode bewarken]

Ouk warren der afsünderlike måten üm stükken grunduppervlak te meaten:

  • bünder (1 are)
  • müdde (32 are, vroger ouk 60 x 60 m)
  • spint (2 are)
  • roo (1 are)
  • margen (Veluwe, 600 roe)
  • skeapel/skeppel (40 x 40 m, of 887 m²) [2]

Gewicht[bewark | bronkode bewarken]

  • müdde (70 kg, vroger 80 kg)
  • skeapel/skeppel (20 kg)
  • spint (10 kg)
  • pund (480 g)
  • uns (30 g)
  • loud of löydjen (10 g)

Afstand[bewark | bronkode bewarken]

  • trad (grouten vootstap, 3,5 voot, ong. 1 meter) (vgl. et engelske yard)
  • hanentrad (gevöölsmåte. Kleinen afstand)
  • hanenskreeuw (gevöölsmåte. Afstand töt wår as et gekrai van nen hanen te höyren is)
  • smetteweagens (gevöölsmåte. So wyd as een menske ne keie smyten kan.) [3] [4]
Bronnen / wellen:
  1. Schönfeld-Wichers, K.D. Woordenboek Nederlands-Twents. 1979: Hengelo, Uitgeverij Broekhuis. "maten". p. 301
  2. Schönfeld-Wichers, K.D. Woordenboek Nederlands-Twents. 1979: Hengelo, Uitgeverij Broekhuis. "landmaten". p. 285
  3. Schönfeld-Wichers, K.D. Woordenboek Nederlands-Twents. 1979: Hengelo, Uitgeverij Broekhuis. "afstand". p. 109
  4. Schönfeld-Wichers, K.D. Woordenboek Nederlands-Twents. 1979: Hengelo, Uitgeverij Broekhuis. "lengtematen". p. 289