Gaia-theorie

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
(deurestuurd vanaof "Gaia-hypothese")
Gao naor: navigasie, zeuk

De Gaia-theorie, of zo as et mangs nog enuumd wöd as Gaia-hypothese (wat al achterhaald is), is 'n wetenskaplike theorieë. 't Is as eerstens deur James Lovelock uut iene zet.

Lovelock[bewark | bronkode bewarken]

Lovelock is 'n onofhaankelike wetenskapper (chemikus), ok is 'e natuurbescharmer. In 1979 kwaam zienn boek 'Gaia - 'n ni-je kiek op d' aarde' uut, woorin as 'e veur et eerstens zien theorieë uut de duke döt. Dernoa hef 'e nog meer bukies uut egeven, den der meer wieder op in goat. Zuties an is zien theorieë oaver enömmen deur eankele aandre geleerdn. Der bestoat dan ok duudlike anwiezings den disse theorie op pönte gelieke gef.

Theorie[bewark | bronkode bewarken]

De Gaia Theorie giet ter van da’w et leven nie bekieken mut as lösse dinge. Mar dat alle mollekuuln, sellen, diern en ekosysteemn bi-j mekare as iene leevnd lief ziene mut.

De goe umstaandigheden watte wi-j en aandere dieren neudig bint, wörd emaakt deur levende wezens. Plaanten maakt beveurbeeld luch umme in te oademn. Et iene dier hef et aander as etten neudig umme te oaverleevn. Bi-jnoa al ’t stikstöf en koolstöfdioxie in de luch, kump of van wat veurtieds eleefd hef. Zunder leevn zol d’ Aarde d’r as Mars of Venus uut ziene.

In d' Evolutsie hebt plaantn en diern de umgewing an heur doen anpassen. Mar aansumme bint de plaanten en de diern ok an heur umgewing an goan anpassen. Dit hef d’ evolutie nie edóáne, mar döt ‘e ááit nog.

Op zunnen wieze ku’j Gaia (d’Aarde) ziene as iene lèvend wezen. ’t Is joa net ’n lief: et water bint de bloedvoaten, de plaanten de longs, de diern aandere orgaanns, de stienen de bötte en de ozonloage d' huud. Zi-j höld heur de balaans deur zich an mekare te schikken.

Der bint in et verlidden deur meteorietn dikke gaten ekommen d' ozonloage in. Zölfs iene wukke de Dinosaurussn deu uutstarven. Mar dernoa hef de umgewing dom verdan edoane met leevn deur te herstelln en zich an mekare te schikken.

Madeliefiesweerld[bewark | bronkode bewarken]

In 1983 haren James Lovelock en Andrew Watson op de kompjüter 'n pregramma woorin ze de theorië noamaken wollen. Hierin haren ze 'n weerldtie emaakt, wat umme 'n zunne hen dreien, en woar as ter allinnig madeliefies woont. Zo wollen ze anteunen hoe as d' aarde aait zien effenwicht prebeerd te holden.

Op disse weerld bint ter mar tweeë plaanties: zwarten en witten. Den zwarten kunt goed in koldte leven en den witten mut völle zunlicht hebben. (Deur opnemmen of trugge kaatsen van et licht).

Wenneer as de zunne disse weerld beschent, wöd't hieter. Hierdeur gruit der meer witte plaanties. Mar noew as ter meer wittn bint, wöd der ok meer licht truggekaats en wöd't kolder. As et kolder is schiet de zwarten umhoge. De weerld wöd warmer umdat der meer zunlicht op enömmen wöd. En zo giet et 'n helen zet verdan.

Saam höölden zi-j op dissen wieze de temperatuur goed genog da'ze met 'n beiden konnen bliewen leven.

Meansn[bewark | bronkode bewarken]

Deurdat, met de 'bettere' technologie en geneeskunde, in de tied ok meer meansen der bi-j komt, kreg d' aarde last van oaverbevölking van iene soorte. Meansen jat leefgebiedn van aandere soorten of, maakt met heur febrieken de ozonloage kepot en zörgt ter zo veur dat et lief (aarde) uut zien effenwicht kump.

A'w dit bekiekt deur de Gaia-theorie dan he'w uuteandlik allinnig oonszölf der met. Waant op disse wieze wöd der veur ezörgd dat d' aarde te rap veraanderd. Zo kan et leven zich nie rap genog anpassen an de veraanderings in et klimoat en leefgebied. Doordeur wöd et effenwicht minder en giet et leven vanzölf ok veur oons muilik wörden. Met oons zo'w dus völ aander leven metnemmen. Gaia nemp 'wraak'. En as heur 'wraak' edoane is, zol zi-j gewoon weer verdan goan met et maken van ni-j leven. Zo schref Lovelock et in iene van zienn ni-jsten boek De wraak van Gaia.

De name[bewark | bronkode bewarken]

Gaia is de Griekse Moe Aarde. In heur mythelogie wöd vertelt dat der in et begun der allinnig chaos was. De chaos bestunnen uut alle elementen, toe as dissent almoale bi-j mekare kwaam is Gaia ontstoane. Gaia is dan ok de (vergodlikte) Aarde. Lovelocks noaber, den 'n schriever was, kwaam met 'n name Gaia anzetten.

(Niet-)geleerdn[bewark | bronkode bewarken]

Veureerst vunnen aandere wetenskappers en bioloogn et mar 'n vrömd (en sommign zölfs 'n gevoarlik) verhaaltie. Noew nog steeds bint nie al de geleerdn der nog nie aait wies met. Dat kump veural umdat, al vanof et begun, machies völle niet-geleerdn de theorie drek annamen. Zo har'j der ok luu bi-j van New Age, en aandre sprirrituele groepen, die et bi-j eur geleuf bi-j deun. Ok wöd 't wel es gebroekt deur schrievers van science fiction films en strips. Dat deu aandere geleerdn mangs bettie ofschrikkn. Mar dat döt nie of an de weerde en woarheid van de theorie.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaands.