Stadstoat
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Nen stadstoat is nen stoat bestoande uut nen enkele stad mit nen eigen unafhankeleken rechtsproake, belasting, Laandsverdeadiging en buutenlaandsen diplomasie.
Gewoonlek lagen doar nog wat buutengebeeden umhen mit wat darpen of noaberschoppen. Mangs wonden de meerderheid van de leu in dizzen darpen, moar et bestuur was altied in den stad soamen-etrokken. In et beginne van den geskiednisse waren dit den eersten politeeken eenheden. Gewoonlek begon et mit ne darpjen of neaderzetting dat op nen gunstigen plaetse lag wat betreft haandel en vervoer. Dit was bi-jnoa altied an nen kruuspunte van haandelsweage en rivere.
Deur dizzen goodn geografiesen lokasie greujden den neaderzetting en wierd ok rieker. Deur dizzen greuj kwamen doar ok behooften an nen betteren organisasie um den dageleksen gang van zaken in goodn kante te vuuren en um de verdeadiging te organisieren. Dit letste wöd neudig umdat den greujende welvoart ok dieven en rovers antrok.
Onderwarpen |
[bewark] Oldheid
In et beginne namen mangsmoal den religieuze boavenloag dizzen taak op zich, in soamenwarking mit den rieksten families dee natuurlek ok et meeste belang bi-j nen goodn organisasie hadden. Dit greujden uut tot den klasse van den aristocratie dee mangsmoal den teugels in de hende heeld. Allengs greujden den invlood van den good organisierden stad totdat zi-j mangs wiet in den umgaeving heur macht en wetten kon loaten gelden. En mangs ging et zelfs zo good dat zi-j aandere steednook ging beheersen en oavernamen in heur invlood. Dit was et beginne van den eersten 'echte' staoten.
Veur veurbeelden zee den geskiednis van Sumerië, Rome, Griekenlaand en Egypte.
Den rundumme 5 miljoen Grieken van rundum 400 veur Chr. (woarvan den helfte buuten Griekenlaand woonden) waren verdeald oaver rundumme 300 poleis. Den meesten doarvan hadden nen oppervlaakte van enkele hunderden km² en rundumme 10.000 inwonners. Sommige stadstoaten zoas Athene en Sparta waren veul groter, moar in dat geval wonden nen grootn dele van den burgerleu of underdoanen in darpen dee op meer dan nen dagreis van den centroale stad lagen, woardeur dizzen stoaten eigenlek gene aparten stadsstoaten meer waren.
[bewark] Middeleeuwn
In den middeleeuwn wödden stadstoaten wier belangriek. Deur et feodalisme stelden de centroale overheid neet veul meer veur en konden steedn langzaam nen grootn zelfstaandigheid verwerven totdat z--j feitelek unafhankelek waren. De machtigsten en rieksten stadstoaten lagen in Italië. Bekande veurbeelden: Genua, Florence en Venetië. Aandere veurbeelden bunt Bremen en Hamburg.
[bewark] Vri-jsteedn
Vri-jsteedn waren steedn, mangs op umstreaden strategies elaegen gebeed geleagen of bevölkt deur nen gemengden bevölking, dee op groand van nen verdrag tussen den umrengende stoaten of van nen internasionalen organisasie nen autonome anzeen hadden of bestuurd wödden deur nen mandoatsregering en nen toovlögtsoord mochten wean veur deur grensverschoevingen stoatenloze ewoödden leu. Veurbeelden bnut Oss en Leiden gedurende den tied van den Republeek der Vereanigden Proveensien, Tanger tussen 1907 en 1963, Danzig tussen 1919 en 1939 en Triëst tussen 1919 en 1941 en in 1947.
[bewark] Ni-jen tied
Teggenwoordig bunt doar nog steeds enkele stadstoaten zoas Monaco, Singapore en Vaticaanstad.
