Schots-Gaols

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Gàidhlig
Spraoke Gàidhlig
Laand Schotlaand en Kanada
Antal sprekkers 60.000 as moerstaal, 100.000 in totaal
Taalklassifikatie Indo-Europees
Skrift Latiens
Staotus Flag of Scotland.svg Schotlaand
Taalkode ISO 639-1 gd
Taalkode ISO 639-2 gla
Taalkode ISO 639-3/DIS gla
Tweetalig waorschuwingsbord op t eilaand Leòdhas

Schots-Gaols (uutspraak: /sxɔts ɣɔːls/, in de taal zelf: Gàidhlig, uutespreuken as: [ˈkaːlikʲ]) is n Goideliese taal die espreuken wörden deur de Gaolen, n Keltiese stamme in de Schotse Hooglaanden en mer zo’n 60.000 meensen beheersen de taal. Umdat t allinnig in Noord-Schotlaand en op n paor eilaanden espreuken wörden (waoronder de Hebriden), wörden t oek wel es Hooglaand-Gaols eneumd. De taal wördden in de 3e eeuw vanuut Ierlaand naor Schotlaand ebröcht en is daor tot op de dag van vandage n minderheidstaal. Toch was t Schots-Gaols in de elfde eeuw de meest gebruukten taal van Schotlaand; de grote achteruutgang kömp deur welende zaken, waoronder armoe over t geleuf. De mislokten Jakobitiese Rebellie in 1745 en de daorop volgende slag bie Culloden in 1746 hebben in starke maote bie-edreugen tot de verminderden gebruuk van de taal. t Onnette imago van t Schots-Gaols is n stigma dat tot in de twintigste eeuw bleef voortbestaon en dat zelfs tot op hejen nog vake de kop opsteekt. De veurnaamste reden dat de enigste plaotse ter wereld waor t Schots-Gaols nog n meerderheidstaal is, de Buten-Hebriden ('na h-Eileanan an Iar'), is umdat dit archipel geografies arg aofezonderd lig.

Kenmarken[bewark | bronkode bewarken]

Typies is onder aandere t ontbreken van t warkwoord “hebben”. In platose daorvan gebruken n veurzetselachtige konstruksie (bieveurbeeld: Tha peann aig Màiri - Der is n penne bie Mary, Mary hef n pen). Veerder is der gien onbepaold lidwoord, mer wel n paor bepaolde lidwoorden, dat aofhankelik van t geslacht en de naamval verbeugen wörden. Der bin gien woorden veur 'ja' of 'nee'. In plaotse daorvan gebruken ze n amparte konstrukstie (bieveurbeeld: A bheil thu sgìth? Tha! - Bi'j meui? Ik bin/Ja!). t Schots-Gaols gebruukt t Latiense alfabet, verminderd tot zeuventien letters. De orthografie is weliswaor komplex, mer oek naor sekuur. t Schots-Gaols hef mer tien onregelmaotige warkwoorden. De taal hef te liejen onder verengelsing; veule woorden wörden uut t Engels overeneumen en op zien Schots-Gaols espeld, zo he'j bieveurbeeld 'baidhseagal' ('fietse'), 'telebhisean' ('televisie'), 'taidh' ('dasse'), 'càr' ('automobiel'). t Tot op hejen beste woordeboek is t Faclair Gàidhlig gu Beurla le Dealbhan van de Engelsman Edward Dwelly, uut 1901.

Fonologie en orthografie[bewark | bronkode bewarken]

Kenmarkend veur t Schots-Gaols ten opzichte van t Iers is de pre-aspirasie; de hypothese ter verklaoring van de herkomst hiervan wörden veulal in t kontakt mit t Ieslaands ezöcht. t Huilt in dat n plofklank die veuraofegaon wörden deur n vokaal n anblazing véúr zich krig. Zo wörden 'acair' uutespreuken as /aχkir/, 'bàta' as /ba:htə/ en 'cupa' as /kohpə/. Daornaost he'j niet allinnig uutluudverhardung mer oek inisiale devokalisasie, waorbie stemhebbende okklusieven an t begin van n woord stemloos wörden en t verschil tussen /b/ en /p/, /g/ en /k/ en /t/ en /d/ verdwient. Um die reden vienen Engelstaligen wel es dat Schots n iezelig 'zachte' taal is. n Spesifiek Schots-Gaols foneem is de klank die orthografies as 'ao' eschreven wörden en tussen de /ø/ en /ə/ in lig; disse klank is n soort Nederlaandse 'eu' mer waorbie ze de lippen niet ronden. Aandere karakteristieken bin de veule nasalisasies en de zachte g, as 'dh' of 'gh' eschreven.

Statuut[bewark | bronkode bewarken]

Verspreiding van t Schots-Gaols volgens de volkstelling van 2001

De Schots-Gaolse taal wördden in april 2005, in t nieje parlement van Holyrood in Edinburgh, offisieel as één van de talen van Schotlaand erkend. Der is noen zelfs n radiozender in die taal, 'Radio nan Gaidheil', mit heufdzetel in Inverness, en op de schoelen wörden oek Schots onderwezen, oek al is der n groot gebrek an leerkrachten en geet de veurkeur van ouwers, zelfs Galen, vake uut naor t Engels as onderwiestaal. Op Skye ('An t-Eilean Sgitheanach') zit t Sabhal Mòr Ostaig, n hogeronderwiesinstituut dat op t moment bie de nieje University of the Highlands and Islands opgeet, en biejen alle opleidingen helemaole in t Schots-Gaols an. Oek bin in Schots-Gaolse gebied de wegwiezers tweetalig. (Al ku'j je eigen, in t kaoder van Reversing Language Shift, aofvragen of niet álle wegwiezers, in heel Schotlaand, twee- of zelfs drietalig zollen mutten ween.)

In t naojaor van 2006 was der sprake van n Schots-Gaolse televisiezender die op-ericht zol wörden, n projekt waorveur de Schotse regering £11,5 miljoen uutetrökken had. t Duurden tot oktober 2008 veurdat BBC Alba van start gung. De eerste sekundaere schoele die helemaole Schots-Gaolstalig is, wördden liekewel in 2006 op-ericht in Glasgow (Glaschu'). Feit is dat eventuele kienders die, deur disse schoele te bezeuken, overwegend Schots-Gaols praotend zollen wörden, de eerste 'zuver' Schots-Gaolse generasie sinds 1970 zol ween.

Op 7 oktober 2009 erkenden de Europese Unie t Schots-Gaols samen mit t Kumries as n toe-estaone taal veur offisiële schrieverieje.

Veule projekten wörden weg en were op-ericht um anhoud te geven an t Schots-Gaols, veurnamelik deurdat t gien politiek thema is: alle Schotse politieke partiejen hebben herhaoldelik der sympathie veur de 'reanimasiepogingen' uutedrokt.

Beleving[bewark | bronkode bewarken]

Der besteet al sinds de romantieke stroming, onder impuls van schrievers as Sir Walter Scott, n soort idealistiese beweging die de 'authentieke Schotse taal' niej leven wil inblaozen. Welende 'Highland Societies', waoronder de Highland Society of London, voeren n bewuste kampanje veur t weerkeren naor de ouwe Schotse kultuur, waor de taal vanzelf deel van uutmaakt, al steet t vremd genog niet altied bovenan de prioriteitelieste. De verenigige 'Clì Gàidhlig', vrogger Comann an Luchd-Ionnsachaidh, besteet uut zo'n duzend sympathisanten van wee de meerderheid uut eigen inisiatief, en uut persoonlike overtuging, zien eigen t Schots-Gaols an-eleerd hef; t is feitelik n lobby die an kracht toenimp en veur algemene tweetaligheid pleit. Naost Schotlaand is der nog n kleine klunje van Galen in de Kanadese provinsie Nova Scotia (Alba Nuadh); t geet hier um net iets meer as as 2000 meensen.

De Schots-Gaolse taal hef n butengewoon rieke espreuken kultuur, mit duzenden liedjes, de zogeneumde 'puirt-a'bheul'; t jaorlikse zangfestival Mòd Naiseanta Rioghail trekt gewoonlik massa's toeristen en hult de belangstelling levendig - mer volgens n antal rapporten die rond de eeuwwisseling uutebröcht bin, bin der oek zwaore inspanningen neudig um disse taal tegen uutstarven te bescharmen.

Wikimedia Commons Commons: Schots-Gaols - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.