Saksenspeegel
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Den Saksenspeegel is nen rechtsbook uut de 13den eeuwe woarin ridder Eike van Repgow et gewoonterecht in Saksen beskref.
Onderwarpen |
[bewark] Inleiding
Den skriever van den Saksenspeegel, den Saksischen ridder Eike van Repgow, hef dit book dizzen noam egoaven, zoas blik uut et vri-j vertoalden, beriemden veurweurd (Vorrede in Reimparen) dat in éne van den ofskriften steet dee tot uns bunt ekommen. Tot op den dag van vandage geet ze doarvan uut dat et veurweurd op riem later is too-evoogd deur iemand dee net düt alsof hi-j Eike van Repgow is.
Moar volgens Roethe is doar op zien minst nen dele van et veurweurd deur Eike zelf emaakt. Et veurweurd kuj in 2 dele leazen: den ‘veurrede in strofen’ en den ‘veurrede in riempoaren’. Roethe stelt dat dizzen 2 dele in persoonlekheid en in de ebruukten techniek verschilt, en doarumme et wark bunt van 2 verskillenden skrievers. Et tweeden dele, den ‘veurrede in riempoaren’ kan volgens him allenig wödden deur Eike van Repgow skreaven wean. Zien zeenswieze hef nooit tot den heersenden leer beheurd. Den oer uutvoering van den Saksenspeegel, skreaven in et Latien, was doar al umstreaks 1210 en loater, tussen 1220 en 1235, wöd hi-j deur den skriever zelf in et middelnedersaksisch vertoald in opdracht van grave Hoyer von Falkenstein.
Hiermet is den Saksenspeegel et eersten umvängrieken prozawark in den volkstoal van et geldenden gewoonterecht. Veur dee tied waren doar enkel skrieveri-je in den volkstoal moar dan in riemen, ofwal in proza moar dan in et Latien. Allenig et Mülhauser Reichsrechtsbuch was older (howal ok umvängriek en in volkstoalproza), moar dat beskrieft veul meer stadsrechte, wat buuten et bestek van den Saksenspeegel vült.
[bewark] Den Saksenspeegel as rechtsbook
Den Saksenspeegel beheurt tot den cattegerie van rechtsbeuke. Nen rechtsbook is nen op persooneleken underneamings weergoave van wat volgens den skriever, noar zien besten weaten, geldend rechte is. Nen aanderen gooden umskrieving van den uutsproake rechtsbook is ‘umvangriek oaverzichte van den rechtspraktiek in verskillenden gerechte’. Eike van Repgow wödt ezeen as den stamvoader, van et rechtsbeuke tiedpark, dat in den 13den eeuwe anvangt en tot rundumme 1500 löp. Nen rechtsbook is dus geen uutkomst van nen wetgeavende toostaand in et Heiligen Roomsen Riek gedurende den middeleeuwn. Rechtsbeuke bunt mangsmoal et wark van ofzunderleke leu, ervoaren op et gebeed van et gewoonterechte. Zie bunt den eersten ‘weatenschoppeleken’ verhandelingen oaver et Duutsen rechte. Zie wödden bi-jnoa allemoal eskreaven op dee tied dat in den meeste dele van et Duutslaand van noe Romiens rechte neet eens bekand was of in kleine moate invlood uutoefenden op den ploatseleken ebruuken en gewonten. Van et beginne of had gene ene rechtsbook et gezag van soamenvattenden wetgeaving, moar in et doageleks leaven keken zie op teggen sommige rechtsbeuke en wödden dee beuke mangs bruukt as wetbeuke. Johann von Buch, skriever van verkoarende antekkeningen bi-j den Saksenspeegel, beweerden, dat den Latiense oer uutvoering van den Saksenspeegel gewoon nen weergoave was van wetten dee hi-j “veurechten” neumden, van olde keizers, zodat et rechtsbook volgens him warkelek wal degeliek veur nen groten dele wetgeaving was. Van den Duutsen rechtsbeuke is den Saksenspeegel et belangrieksten. Het is et oldsten en in eursponkelekheid en deepte varreweg et mooisten book.
[bewark] Invlood van den Saksenspeegel
Den Saksenspeegel wöd hoo dan ok zo hooge an-esloagen dat hi-j eeuwnlange warkten asof et deur den overheid uutgevoardigden wetgeaving was. Et vertaandeleken en morele gezag van den Saksenspeegel, dus eigenliek et gezag van et doarin vastgelegden gewoonterechte, leten him wedieveren mit den in den 23den eeuwe reeds opkommende en toonemmenden invlood van bepoalingen van overheidsweage.
Den Saksenspeegel is ok van groten belang veur de nrechtsgeskiednis umdat et rechtsbook meer dan lokoalen betekkenis kreg en zich verspreidden oaver nen gebeed dat zich uutstrekt van den Nederlaanden tot Letlaand. Et book kreg dus bliekboar ok gezag buuten et gebeed woar oaverweagend Saksen zaten. Hunderden skriften in veule toalen getuugen nog van den zegetochte van Eike’s rechtsbook. Et book is meerdere keren bewarkt, eerst deur Eike van Repgow zelf, loater deur aanderen. Et is vertoald in zowal et Nederlaands, Pools, Tsjechies, Russies en Japans, en trögvertoald in et Latien. Ofskriften en gedeelteleken ofskriften van den Saksenspeegel bereikten et antal van 460 veur den komste van den drökperse. In Nederlaand hef den Saksenspeegel veural in et oosten van et laand groten invlood had, umdat doar dezelfden veurstellingen en ebruuken bestaonden dee in dit geskrift woaren beskreaven, en umdat den betrekkingen mit et Duutsen riek in et oosten et starkst waren en bleaven. Den invlood blik ok uut et vri-j groten antal bewarkingen dat den Saksenspeegel in dit gebeed underging . In sommige dele van Duutslaand (Thüringen, Anhalt) wöd den Saksenspeegel nog tot 1900, en mangsmoal doarnoa nog, as bronne van geldend rechte arkend.
[bewark] Laandrechte en leenrechte
Den Saksenspeegel is verdeald oaver ht laandrechte en et leenrechte. Et laandrechte is et meer algemene rechte, et rechte wat et hele gebeed van den Saksen angeet. Leenrechte reagelt den feodalen verholdingen, dee in eersten anleg personeel waren, berüstend op persoonleken baanden deur eden van trouwe . Allenig van et leenrechte is den Latiensne oerv uutvoering tot ons ekommen. Vrouwleu waren as gröppe uut-eslotten van et leenrechte, net zoas koopmleu, geesteleken, darpsbewonners, rechtelozen of leu van unechte geboorte en al dee leu dee hun ridderleken staand neet trög konden bringen tot hun va of grootva, of leever ezegd op den ridderleken leafwieze van hun vad en grootva, aldus Leenrechte 2 § 1, moar et was wal degelek zo dat vrouwleu nen leen konden verkriegen (deur arfopvolging), et zogeneumden spilleleen, woarbi-j dan nen kearl as “hulder” op mös treaden, dee den belening deur “commendatio” noamens heur kreg. Scepterleen was den anduuding van et leen dat an nen geesteleken - mangsmoal nen biskoppe of abt - was uut-egeaven. Bi-j belening an geestelieken instellingen (zoas kloosters) as rechtsleu mös nen “starfkearl” wödden an-eweazen veur den tied van weens leaven den belening zol gelden. Scepterleen en spilleleen sloaten in elk geval uut dat aanderen den geneumde leengooderen as normalen vazallen in normaal leenrechte hadden. Unbelangriek waren dizzen “uutzunderingslenen” dus helemoal neet. Bekiek bieveurbeeld ok Leenrechte 2 § 7 um te zeen dat ok geesteleken en vrouwleu zunder heerschild (wat biskoppe oaverigens veulal wal hadden) volop, en mit völle uutkomst, met konden doon an den feodalen rechtshaandelingen, zolange et ging um veuwarpen dee gene verplichting tot rieksdeenst inholden. Et leenrechte is nen gebeed woarvan i-j verwacht dat doarin den vrouwe echt helemoal “nargens” is, al was et moar umdat vrouwleu neet geacht wödden zwoarden te hanteren, woar et allemoal um drej-den, moar dat blek dus wal met te vallen. Den feodalen uutsproaken en eigenoardigheden maken et leenrechte ok veul untoogänkeleker dan et laandrechte.
[bewark] Saksenspeegel as "speegel"
Den uutsproak “speegel” verwiest noar et Latiensen weurd speculum, dat steet veur nen soorte vermoanende belerenden geesteleken literatuur uut den middeleeuwn. Theuerkauf vrüg andacht veur den betekkenis van en verholding tussen de uutsproaken lex, speculum en compendium iuris. Hi-j mekt den woarnemming dat doar dree tieden ewest wean in den geskiednis van den Saksen tussen 800 en 1540 woar et laandrechte van den Saksen een bepoalden soamenhangenden wieze had en bedeg dat nen speculum (woarunder den Saksenspeegel) neet is bedoold as nen wetbook, moar dat dizzen benoaming an den tekste morelen kwaliteit uutbeeld en doardeur betrekking hef op zowal theologie as rechte. Den speculum, den ‘speegel’, dee den mensen veur-eholden wödt, is neet allenig nen ofbeelding van et rechte, moar möt ok en veurbeeld stellen. Den bedooling is dat den Saksen zichzelf, en hun rechte, veurtoan kunnen anpassen an den hand van den spieegelenden weergoave van hun eigen tradisies. Dit idee kan heel good ofgeleid wean van den breef van Jacobus: “Anvoard den boodskap dee in ow is eplaant en dee ow kan redden. Vergis ow neet: allenig heuren is neet genög, i-j möt wat i-j eheurd hebt ok doon. Want wee den tieding heurt moar doar niks met düt, is net as iemand dee et gezichte woarmet hi-j is geboarn in den speegel bekiekt: hi-j zeet zichzelf, moar zodra hi-j weglöp is hi-j vergetten hoo hi-j doaruutzag. Wee zich doarinteggen speegelt in den volmaakten wette dee vri-jheid breg, en dat blif doon, neet as iemand dee heurt en verget, moar as iemand dee doarnoar handelt – him vült geluk ten deele, juust um wat hi-j dut.”
[bewark] Eike van Repgow, den skriever van den Saksenspeegel
Oaver den skriever, Eike van Repgow, is neet veul bekand. Wanneer Eike van Repgow eleafd zol hebben, is neet bekand. An-enommen wödt dat hi-j leafden van rundumme 1180 tot 1235. Zien veurolders kwamen van eursprong uut Oostfalen. Vanof et joar 1150 hebt wi-j tiedingen van nen familie in et gebeed van den Saksen dee wonden tussen den riveeren Saale en Mulde dee zichzelf neumden noar et darp Reppichau. Den name Eike van Repgow duukt op in 6 eurkonden in et gebeed tussen Maagdenburg en Meissen. In dizzen eurkonden, dee rundumme 1209 en 1233 kump, wödt hi-j altied as éne der getuugen eneumd. Op groand van dizzen eurkonden kan wödden vermood dat hi-j in 1180 geboarn is. Nen eurkonde uut et joar 1215 loat getuugen in gröppen bi-j mekaar kommen in nobelen en ministeriales en ploatst Eike in den eerstgeneumden gröppe. Loater, in 1219, wödt Eike op-evoerd as nen ministeriaal. Volgens Van Hoek is et bi-j veurboat neet uut-eslotten dat Eike op lateren leaftied deenstkeral is ewödden van grave Hoyer an wee den Saksenspeegel is op-edroagen. Men hef op groand van Eikes rechtskennis, en op groand van et feit dat den 6 eurkonden in verskillenden plaetse wödden op-emaakt, wal veuresteld dat Eike schepen is ewest in meerdere ploatsen. Nen schepen was nen lid van college, dee op verzook van den rechter oordealen vönd in rechtszoaken. As nen rechter um nen eurdeel vroog, mocht nen schepen in beginne neet weigeren nen eurdeel te vinden. Dree schepenen konden weigeren, moar den veerden möst in ieder geval nen eurdeel vinden. Et college van schepenen was ingesteld deur Karel de Grote. Zi-j mösten den vasten eurdeelvinders wean in dee processen dee “under könningsban” evoerd wierden. In Saksen was den toak van schepen in Eikes tied arfelek ewödden. Den “schepenstool” ging oaver van den schepen as vader op zien oldsten zunne. Dat zörgden veur bi-jkommend anzeen van leden van geslachten dee schepenen konden leaveren. Eike zol zelf dele hebben uut-emaakt van dee staand, en vermeudelek zelf, as oldsten zunne, schepen ewest wean.
[bewark] Eike en den tweekamp
Eike was in ieder geval good opgeleid, meugelek ontving hi-j les in nen karke of kloosterskoole. Hi-j had kennis van et Latien, had kennis van den Biebel, canoniek rechte, en van Duutsen en Latiensen literatuur. Hi-j was zeaker good op de heugte oaver den geldende regionoalen rechtspraktieken. Meugelek hef hi-j les ehad in den zeaven kunsten in Halverstad of Moagdenburg. Nen meugelekheid is dat Eike op loateren leeaftied geesteleken is ewödden. Dizzen verunderstelling zol woar künnen wean deur et feit dat Eike in veul verskillenden tekstploatsen in den Saksenspeegel verwiest noar den Vulgaat. Nen bezwoar teggen dizzen verunderstelling is dat hi-j opvallend hardnakkig vastholdt an godseurdealen, zelfs den gerechteleken tweekamp. Nen tröppe pausen hadden hun ungenoogen al uut esprokken oaver dizzen ‘barboarsen’ wieze en in 1215 wöd dizzen tweekamp veur altied verboden deur den karke, in et Veerden Lateroans concilie. Dit concilie wödt ezeen as et belangrieksten van den middeleeuwsen concilies. Ok wöd den gerechteleken tweekamp verboden deur Frederik II, den keizer ten tiede van Eike van Repgow’s sckrievers warkzoamheden. Zol Eike doar allemoal gene weet van hebben had?
As geestelieken zol Eike dit hebben möten wetten, moar hi-j beskref noe eenmoal et feitelek in zien gebeeden geldenden rechte. Den tweekamp blek gewonig onuutrooiboar Saksisch gewoonterechte te bleaven wean, unbeveureurdeeld rechte. Wal zol van en geesteleken verzet doartengen verwacht meugen wödden zoas Eikes verzet teggen et liefeigenschop as unbeveureurdeeld Saksisch gewoonterechte. Et vült op dat den veurbereidingen op den tweekamp in den Saksenspeegel wal heel uutvoerig beskreaven wödden (Laandrecht I, 63). Eike möt dee veurbereiding mit eigen euge hebben ezeen, en woarschienlek meerdere keren. Hi-j lik nen zeakeren veurleefde ehad te hebben veur den folklore mit betrekking tot den tweekamp. Wat dat betreft möt hi-j, as hi-j op loateren leaftied geesteleken is ewödden, bepoald nen bekering hebben undergoan. Moar wie wet had hi-j te maken mit nen klooster dat nog steeds kampvechters inhuurden um veur et klooster te vechten as den nood an de kearl kwam. (Dat geesteleken op meerdere wiezen dealnamen an den krieg is ok al zowat.) As Eike geesteleken wöd, dan möt hi-j zien eigen Saksenspeegel wieter elaoten hebben veur wat hi-j was. Dat pasten eigenlek allenig bi-j iemand dee zich teleurgesteld helemoal trögtrekt uut den weald, zünder nog probieren olde folten te good te kriegen. Wettenswoardig is ok dat den verlögting, dee in et geval van O zeaker in nen klooster is vervoardigd, nog steeds uutbuundig den bewusten veurbereiding op den tweekamp in beeld breg.
In Laandrechte III, 62 vertelt Eike hoe den geografiesen inrichting is van “et laand van Saksen”, dee bi-j toerbeurte bezocht wödden deur den keizer, um doar höf te holden. Dan güf hi-j aan welke zeaven “voanlenen” doar binnen et laand van Saksen bunt. Voanlenen bunt deur den keizer rechtstreakse an vazallen in leen egeaven gebeeden, dee ok, as zie meugelek vri-j ekommen bunt, wier deur him persoonlek in leen egeaven mösten wödden. Tuutendelek güf hi-j an welken eertsbisdommen en welke gewonen bisdommen doar bunt binnen et laand van Saksen. Den keert dee op et volgende blad wödt of-ebeeld loat et gebeed rundumme 1250 zeen.
Den Saksischen Wealdkroniek (Sächsische Weltchronik, uut rundumme 1230-1275) wödt ok op noam eploatst van Eike van Repgow. Dit lievigen book is nen verlögten soamenvatting oaver den wealdgeskiednis en nen lieste van Romiensen keizers tot den tied woarin Eike zelf leafden.
[bewark] Handskriften
In den oaverleavering van den tekste en dne geskiedschrieving oaver den Saksenspeegel speulen den zogeneumden codices picturati, den veer verlögten handskriften nen groten rolle. Hieraan schonken zie veul andacht. Veural den handskriften in Dresden, Heidelbarg en Wolfenbüttel bunt mangs et veurwarp van bestudering ewest. Dizzen handskriften bunt den klasseeke veurwarpen van den beoefening van den rechtsiconologie in Duutslaand.
[bewark] Uutgaonde verwiezingen
- http://www.sachsenspiegel-online.de Online uutvoering van et handskrift te Wolfenbüttel van den Saksenspeegel, mit literatuur en toolichting
