Søren Kierkegaard

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Søren Kierkegaard

Søren Aabye Kierkegaard (Kopenhagen, 5 meei 1813 – aldaar, 11 november 1855) was 'n 19e-eeuwse Deense theoloog en filesoof. Ok al nuumden he zichzölf 'n anti-filesoof en 'n rilligieus schriever en wödt algemien ezien as de eersten existentialistiese filesoof. Teengnsworig zeg men 't aans, zi'j wult Kierkegaard in zien historiese context begriepen en nie laanker interpreteren vanuut de existentialistiese beweging.

Körte beschrieving van zien leven[bewark | bronkode bewarken]

Sören Aabye Kierkegaard wörn geboren op 5 meei 1813 in Kopenhagen. As leste van de zeuven wichter uut 't gezin en hi'j stammen uut 't tweede huwlik van zien va. Alle wichter starft veur zi'j de 35 jaor haald magt hemmen, behaolve breur Peter, die nog laanker leven zol as Sören. Zien va Michael Peterson Kierkegaard drög 'n zwaore last met zich met, ofkomstig vanuut zien jeugd: As jonk had he, tiedens 't hoeden van schaopen, God vervluukt um zien ellendige bestaon. Dat zörgden nog vake bi'j 'm veur 'n zwaormoedige bujjen. Va Michael was toch 'n prima zakenman die völle geld binnen haalt hef. Wat geld betröf kwaam 't gezin prima deur. Allene har zien va zien verstaand 'n bettie kwiet ewörn deur zien vroggere Godsvervluuking. Hi'j schref dan ok de vrogge dood van viêve van zien wichter hier op an. Kierkgegaard hef beheurlike trekken an disse melancholie van zien va der an over hoalden. An de aandere kaante mut iets 'm inspireerd hemmen , want der bint maa weinig luu die zo völle schreven hebt as Kierkegaard in zo'n körte tied.

Over Kierkegaards wichter jaoren is nie völle bekend. Wi'j wet wel dat he op jonke leeftied beliedenisse daone hef. Wat gebeurden op 20 april 1828, op dat moment was he veertien jaor. Twee jaor later (vanof 30 oktober 1830) gungn he naor schoele op de universiteit. De jaoren daornao starft 't iene naor 't aander familielid.

  • Op 10 september 1832 starft zien zus Nicoline op 33 jaorige leeftied.
  • Op 21 september 1833 starft zien breur Niels op 24 jaorige leeftied.
  • In 't jaor daorop op 31 juli starft zien moe.
  • Op 29 december van 'tzölfde rampjaor 1834 starft zien zus Petrea. Zi'j was toen 33 jaor oald.

In 1836 kwaam der 'n prettiger gebeuren, breur Peter gungn in brulfte op 21 oktober met Marie Boisen. Vervolngns hef Kierkegaard in meei 1837 zien eerste ontmoeting had met Regine Olsen, die 'n belangrieke rolle in zien schrieversleven zol gaon speulen. Maa, in 't zölfde jaor, starft Marie Boisen. De meansen kiekt ok nie meer vrömd op um 't feit dat der melancholie bi'j disse familie heersten. 't Is annemlik dat Sören hier deur bi'j zien studie der onder lieden, ok al is daor nie völle van terugge te vinnen in zien of aandere teksten. Hi'j kwaam nie arreg verre met zien studie, want hi'j heuld meer van brekken en uutgaon. Deur disse levenswieze kwaam der 'n breuk tussen hum in zien va, wölken hopen had dat Sören 't verre zol schuppen binnen de karklike orde. Op 10 juli 1838 giet he wear met goed zien va en giet he weer drok gaanks met zien studie. Zien va möchen 't resultaat nie met maken, want Micheal Peterson Kierkegaard störf in 'tzölfde jaor op 8 augustus. 't Overlieden van zien va hef Kierkegaard völle piene in zien hatte daone.

't Knieftige van Kierkegaard wöd duudlik deur zien snelle ontwikkelen. Twee jaor later studerden he Cum Laude of. Enkele maond nao zien ofstuderen verlooft he met Regine Olsen. En dan gien jaor verder stuurt he op 11 augustus de ringe terugge en verbrök in oktober 1841 de verleuving. Zien umgeving reageert eschokt en kan 't nie begriepen. Kierkegaard zölf, is in zien geschriften aait dubbel west over zien verhoalding töt Regine Olsen. Wat in ieder geval vast stiet is dat de verbrökking met heur van grote invloed is west op 't schrieverschap van disse Deen.

Uuteanlik zakt Kierkegaard op 2 oktober 1855 op straote in mekare en wörn in 't Frederikshospitaal op enömmen. Hi'j starft 'n maond later op 11 november en wörn op 18 november in 't familiegraf begraven.

Zien begravenis[bewark | bronkode bewarken]

Zien breur Peter nemp 't besluut um 'm 'n karklike begravenisse te geven. Dit gebeurden in iene van de veurnaamste karken van Kopenhagen. De karke zat helemoale vol en zölfs buten stön luu umme de deanker zien leste eere te bewiezen. Veural arme en simpele luu die zien boeken niet iens elezen harren kwaam um 'm nog iene maol te ziene. Hoogop-eleiden warren der nie bi'j, met uutzundering van 'n paar luu die hi'j persoonlik haan ekent en studenten.

Peter Christian heuld de overdeanking en zee hierin dat zien breur herinnerd mossen wörn um zien grote doaden veur 't kristlik geleuf. Nooit har he hiervan of-ewekken en 't was veur 'm de absolute waorheid. Heur mossen verwondering hemmen veur Kierkegaards wark maa 'm tegeliekertied ok vergeven dat he an 't eane van zien leven war goan te dwalen van de echte leer. Dit verwes on-etwiefeld noar ' 'T Ogenblik' en de literaire warken met commentaar op de karke. Völle aans können Peter netuurlik nie zengn, met zien karke an de iene kaante en zien breur an de aandere kaante.

Noa de diênst. Toe de kiste al bi'jnao in 't graf war daal-ezakt namen zien arts Lund nog snel eem 't woord. Hi'j was verontwaordigd over 't gedrag van de karke noa 't overlieden van zien patiënt. Hi'j zee dan ok: 'Disse keerl, die hier vandage in stijl begraven wöd, as of he bi'j de karke heurden, was tiedens zien leven iene van de vurigste teengnstaanders van dizze dzölfde karke. Ik gao hier daorumme op teengnin, zowel in zien en mien eangn name, dat men oons anwezigheid hier beschouwd as 'n deelnemmen an de erediênst van 't offesjele kristendom. Hi'j is hier teengn zien wille hen ebracht. Ik binne slechs volgd umme dit feit te constateren. Noch hi'j noch ik bint ooit bi'j 'n offesjele kristlike haandeling west. Noadatte wi'j harren in eziene wat dit offesjele kristendom inhöld.' Noa disse körte toesprake wörn der 'Bravo' ereupen en zölfs 'vort met de domineers!'. Zo wörn Kierkegaard as nog in zien eangn stijl begraven. (De dokter kreeg hiernoa van de karke 'n boete van 100 rieksdoalders en mossen zien excuus anbieden.)

Op zien grafstiene wörn de volngnde tekste, uut ekeuzen deur Kierkegaard zölf, an-ebracht:

'Nog 'n körte tied,
dan he-k ewönnen,
dan is de hele stried
in ien maol verzwönden,
dan kan 'k rusten goan
in rozenzalen
en achter mekare
met mien Jezus proaten.'

Zien Filesofie[bewark | bronkode bewarken]

Kierkegaard stelden dat de taal oons vervrömp van de levende ervaoring, an eziene zi'j 'n abstrakt gegeven is. Ok komme wi'j in zien wark teengn dat he deanken en bestaon as twee verschilnde dingn zöt. Hi'j zee dan ok dat bestaon nie edacht mut wörn, maa leefd. Dit betekend dan niet dat disse twee nummens met mekare te maken hef, want bestaon giet zölfs zo krang saam met existentieel deanken, dat 't met mekare deurweaven mut ween. Kierkegaard gef in dit opzicht 'n ni'je betekenisse an Hegels term synthese. Better is 't messchiene te sprekken van 't Deense begrip "Sammensætning". Het krachtens het absurde kreg hier zien beslög. De Waorheid is 'n saamstelling van onverbindbaarheden, die desondaanks bint saam steld. 't Geleuf krachtens 't absurde is dan ok de diêpste warklikheid en volngns Johannes Silentio 't heugst haalbare veur 'n meanse.'t Geleuf is niet deur 'n meanse te bewarken, God mut zölf daor as instaantie bi'j ween.

Kierkegaard onderschet hierbi'j twee aparte deanken:

't Eersten is objektief deanken: 't is onverschillig teengnover bestaonsvraongn en bestiet uut objektieve waorheden (waorheden as '1 + 1 = 2 en ' 'n groten deel van Nederlaand lig onder 't zeeniveau'). 't Tweede is subjektief deanken: 't bezit gien objektieve waorheid (zo kö-j beveurbeeld bewearen dat 't niet goed is um 'n meanse dwars te zitten, maar kö-j die nie onderbouwen met waorheden, 't is naamlik 'n weerde).

Meansen besteed volngns Kierkegaard eur leven an onbedudende gedachtens (zo as: 'Zit mien haor wel goed?') en zinloze ondernemmings (zo as: ' 't doe van 'leuke dingen' '). Dit keurt he ten zeerste of; hi'j deankt dat 'n meanse is op ebouwd uut almaole subjektieve waorheden. As men disse ontdekt wöd 't leven warkliker en diêper.

Warklikheid bestiet, a-j 't Kierkegaard vraogt, maa is nie uut te drukken in 'n woorden, umdatte wi'j dan metiene subjektieve, abstrakte weerden der an verbind.

't Boek 'Enten-Eller' (vertaolt as: 'Of-of') is 'n veurbeeld van direkte kritiek van Kierkegaard op Hegel. Hi'j gaf Hegel der de schuld van dat 't verstaandlike leven van 'n hele ginnerasie ontmeanslikt war. De oorzake hiervan vönnen Kierkegaard 't feit dat Hegel de oer-logica van Arostoteles an har epast.

Hi'j wes niet allinnig de Hegeliaanse filesofie van zien tied of maa ok de - in zien oongn - leuge vörmlikheid van de Deense karke.

'Afsluttende uvidenskabelig efterskrift' (Ofsluutend onwetenschaplik naoschrift) wöd beschouwd as iene van zien bettere warken.

Met zien literatuur wol Kierkegaard de lezer 'n spiegel veurhoalden dennen, 'wenneer der 'n aap in kek, der gien apostel spiegelt'. Zien spesifieke existentialisme löt zich illustreren an 't volngnde citaat: ' 't Is almaole waor wat de filesofie zeg: 't leven mut achterwaorts wörn begreppen. Maa dan verget men de tweede zinne: dat 't veurwaorts mut wörn eleafd. Wat 'n zinne. Hoe diêpe a-j der over naodeankt, uuteanlik is 't zo dat 't leven tiedens 't aardse nooit heelmaole wöd begreppen, juuste umda-k nooit volledig rust kan kriengn um die positie in te nemmen: achterwaorts'.

'n Mooie start um met 't wark van Kierkegaard te begunnen is zien boek 'Eufening in 't Kristendom'. 't Verdient anbeveling um zich de Deense taal eangn te maken um de subtiliteiten van Kierkegaard uutweidings te können waorderen.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.