Montenegro

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Република Црна Гора
Republika Crna Gora
Vlagge van Montenegro
Woapn van Montenegro
Kaarte van Montenegro
Kaarte van Montenegro
Informasie
Heufdstad Podgorica
Geleuf Montenegriens- en Servisch-Orthodoxe Karke 80%
Laand en inwonners
Oppervlakte 14.026 km²
Inwonners 630.548 (2004)
Koördinaoten 42° 45′ N, 19° 15′ OKoördinaoten: 43° N, 19° O
Oaverig
Volksleed Oj, svijetla majska zoro
Munteenheid euro (EUR)
Tiedzone +1
Nasjonalen feestdag 13 juli
Web | Kode | Tel. .me | MNE | {{{tel}}}
Gemeentes van Montenegro

Montenegro (oet et Venesiaans: "Zwarten Baarg"; Montenegriens: Црна Гора, Crna Gora) is een laand op de Balkan wat vrogger bie Servië-Montenegro heurden. Op 3 juni 2006 wör et laand onofhaankelik. Hierdeur ontsteun ok et laand Servië woer as et doarveur ne konfederasie met vörmden. Et lig an de Adriatische Zee tegenoawer Italië en greanst, vanof de zee met de klokke met, an Kroasië, Bosnië-Herzegovina, Servië en Albanië. De Montenegriense heufdstad is Podgorica. Op et ogenblik hef Montenegro 678.000 inwoners op een oppervlakte dee net wat grötter is as Vlaanderen.

In de 9e eeuwe warren der dree Serviese preensdommen op et Montenegriense gebeed: Duklja (ongevear de zudelike helfte), Travunia in et westen en Rascia in et noorden. In 1042 leadden archon Stefan Vojislav nen opstaand woerduur as Duklja zelfstaandig wör en de Vojislavljević-liene sticht wör. Oonder Vojislav's zönne Mihailo (1046 - 1081) en zinne kleanzönne Bodin (1081 - 1101 was Duklja op et heugtepeunt van macht. Tegen de 13e eeuwe wör Duklja Zeta neumd en wör et regeard duur de oadellike familie Balšić. Tegen de 15e eeuwe wör Zeta vaker Crna Gora (Zwarten Baarg) neumd. Grote delen kömmen tusken 1496 en 1878 bie et Ottomaanse Riek. Aandere delen wörden deel van Venesië. Van 1515 töt 1851 warren der verskillende vladikas (preens-bisskoppen) de baas. Vanof 1918 was Montenegro deel van Joegoslavië.

Verleden[bewark | bronkode bewarken]

Euldste verleden[bewark | bronkode bewarken]

Plinius den Oolden, Appianus en Ptolemeus beskrewen de Docleatae. Dit volk leawden in de stad Doclea (rechtevoort Podgorica. In et 9de joarhoonderd nömmen de Romeinen de strekke in. De Slawen nömmen et in et 6de joarhoonderd in en tegen et 10e joarhoonderd harren ze et half-zelfstaandige preensdom Duklja oonder et Byzantiense Riek.

Middeleeuwen[bewark | bronkode bewarken]

Duklja wör in 1042 onofhaankelik van de Byzantienen. Et breaiden de volgende joaren doarop oet noar Rascia en Bosnië en wör een könninkriek. Noa et 12de joarhoonderd nöm et wat of in kracht. Noa at könning Bodin in 1101 oet de tied köm, breuken verskeaidene borgeroorleuge oet. De heugere volksklassen vöchten um invlood en hearskoppieje, woerduur as et könninkriek verzwakten. In 1186 wör et doarduur verhooldingswies lecht innömmen duur Stefan Nemanja en bie köm et bie et Serviese Riek as de proveensie Zeta. Et Serviese Riek störten in an et eande van et 14de joarhoonderd, woerop at de familie Balšić oawer Zeta gung regearen.

1080 n.Kr.. Et heugtepeunt van Dukjans macht

In 1421 wör Zeta wier in eliefd bie Servië, mer in 1455 nöm de familie Crnojević de macht, woermet et et leste vrieje könninkriek van de Balkan was vuur at de Ottomanen et innömmen in 1496. Oonder disse familie kreeg Zeta zinnen hudigen naam: Zwartenboarg.

Tusken 1514 en 1528 én tusken 1597 en 1614 was Montenegro ne ofzeunderlike sanjak van Shkodër.

Ottomaanse Riek en Metropolitanaat[bewark | bronkode bewarken]

In et 16de joarhoonderd kreeg Montenegro ne uniek zelfbesteur oonder et Ottomaanse riek, woerbie as Montenegriense clans vriestelling van bepoalde verplichtingen harren. Toch kömmen ze verskeidene moalen in opstaand, met as heugtepeunt et versloan van de Ottomanen in den Groten Turksen Oorlog an et eande van et 17e joarhoonderd.

Et Montenegriense leager har ne seempele anpak: as de Turken met 5000 soldoaten kömmen, konden ze der tegenop. As de Turken met 100.000 kömmen, verbraandden ze allens wat ze harren en treuken de baargen in, woerduur as de Turken niks te etten harren.

De Montenegrienen harren al rap de "enen kearl-regel": enen kearl in et doarp was den euldsten, den politsiekearl en rechter.

Montenegro wör ne Theokrasie oonder de Metropolieten. Dee harren alverdan mear invlood ekregen toen as de Petrović-Njegoš de preensbisskoppen warren. Zee voorden de titel "Vladika van Montenegro". De Venesiaanse Reppubliek voorden goeverneurs in dee as zik bemöaiden met de Montenegriense politiek. Toen as de reppubliek oawergung noar et Oostenriekse Riek in 1797, deed preensbisskop Petar II in 1832 de goeverneurs der achterhen. Zinnen vuurganger Petar I har ezorget vuur de eenwörding van Montenegro en de baarglaanden der achter.

Preensdom Montenegro[bewark | bronkode bewarken]

Vlagge van et Preensdom Montenegro

Oonder Kloas I wör et preensdom fleenk oet ebreaidt in de Montenegriens-Turkse oorleuge. Et wör onofhaankelik in 1878. Kloas I sleut diplomatiese verboonden met de Ottomanen. Der warren wal kleane greansgevechten, mer et leawerden toch 30 joar oardige vreade op tusken beaide rieken. Tötdet den Ottomaansen keaizer Abdoel Hamid II of ezat wör.[1]

Et gung vuural good tusken de beaide rieken umdet Abdoel Hamid II en Kloas I good oonderhaandelen konden. De stoat wör moderner en in 1905 wör der nen groondwet an enömmen. Toch köm der verskel tusken de hearsende Volkspartieje Montenegro, dee mear demokrasie en vereaniging met Servië wollen en de Trouwe Volkspartieje van Montenegro, dee et könninkriek hoolden wollen.

De könninklike familie bie et oetropen van et Könninkriek Montenegro, met Könning Kloas I in et midden

In dissen tied wör ene van grötste Montenegriense oawerwinningen behaald: de Slag bie Grahovac. Groothartog Mirko Petrović, eulderen breur vanKnjaz Danilo, versleug met een leager van 7500 soldoaten een Ottomaans leager van 13.000 man op den eersten mei van 1858. De glorie van dissen veeldslag wör al rap in völle verhalen en volksgezangen vaste legd. Hiermet mossen de Ottomanen de greanzen met Montenegro offisjeel vastleggen en zo dus feaitelik de Montenegriense onofhaankelikheid erkennen. Det deden ze offisjeel in et Verdrag van Berlien in 1878.

Den eersten Montenegriensen groondwet, de Danilocode, wör in 1855 vaste legd.

Könninkriek Montenegro (1910–1918)[bewark | bronkode bewarken]

In 1910 wör Montenegro een könninkriek noa de Balkan-oorleuge in 1912 en 1913 (woerin as de Ottomanen alle Balkanlaanden verlöaren). Der wör ne greanze met Servië ofbakend. Shkodër wör tookeand an et niej op erichte Albanië, alliekewel de hudige heuwdstad van Montenegro, Podgorica, de oolde greanze tusken Albanië en Joegoslavië was. In den Eersten Wearldoorlog vöcht Montenegro met Servië tegen Oostenriek-Hongarije, woer as ne slimme nederloage oetköm in 1916. In 1918 bevriejden de Geallieerden et laand, woernoa as et samen evoogd wör met Servië.

Eenwörding en de Karstopstaand[bewark | bronkode bewarken]

Tiedens den Eersten Wearldoorlog was Montenegro bie de Geallieerden. Tusken januwoari 1916 en oktober 1918 völ Montenegro oonder Oostenriek-Hongarije. Könnink Kloas vluchtten langs Italië noar Fraankriek en de regearing wör op ezat in Bordeaux. Montenegro wör bevried, woernoa as de Vergoaring van Podgorica op ezat wör. Dee stemden at den könnink neet wierumme meug kommen en at Montenegro bie Servië zol kommen op den eersten dezember van 1918.

Tiedens de Karstopstaand köm een groot deel van de Montenegrienen (de Greunen) in de bene tegen disse eenwording. Oonder kaptein Krsto Zrnov Popović, vöchten ze tegen de vuurstaanders van de eenwörding, de Witten.

De könninklike familie wör wier terugge haald duur de regearing in 2011. Rechtevoort is Kroonpreens Kloas II symbolies stoatsheuwd.

Könninkriek Joegoslavië[bewark | bronkode bewarken]

In 1922 wör Montenegro offisjeel de "Oblast Cettinje" van de Zetastrekke in et Könninkriek van Serviërs, Kroaten en Slovenen, woer as de kuststrekken Budva en de Baai van Kotor ook bie kömmen. Doarnoa wör et vanniejs in edeeld in 1929 en et Banaat Zeta van et Könninkriek Joegoslavië.

Kloas zinne kleainzönne, den könnink Alexander I van Joegoslavië, was heuwd van de Joegoslaawse regearing. Et Banaat Zeta was ene van de negen Banaten van et könninkriek. Et was eneumd noar et Middeleeuwse Serviese preensdom Zeta. Et besteund oet et hudige Montenegro en delen van Servie, Kroasië en Bosnië.

Tweeden Wearldoorlog[bewark | bronkode bewarken]

In april 1941 bezatten de Nazi's, et könninkriek Italië en aandere boondgenoten Joegoslavië. De Italianen maakten der een skienkönninkriek van.

Opstaand van 13 juli[bewark | bronkode bewarken]

De Montenegriense ofdeling van de Kommunistiese Partieje van Joegoslavie begun in mei nen opstaand vuur te bereiden. Dee mos half juli geburen. 6000 leden maakten zik kloar vuur ne guerilla-stried met kleane köppelkes.

Gedeankteken in Podgorica vuur de partizaanse stried in den Tweeden Wearldoorlog

Op 13 juli 1941 breuk den opstaand oet. Onverwachts sleuten zik 32.000 kearls en vrouwleu an bie de stried. De kuste en grote steaden (Podgorica, Cetinje, Pljevlja en Nikšić) wörden beleagerd en Montenegro wör vuur et grötste deel vrie. 5000 Italianen wörden edoodt, verwoondt of evöngen.

Den opstaand heuld et töt et midden van Augustus, toen as der 67.000 Italiaanse soldoaten vanoet Albanië noar Montenegro steurd wörden vuur ne tegenanval. De guerillastrieders leaden öare woapens dale, mer der wör nog fleenk evöchten töt an dezember.

Leu dee as öare woapens heulden, wörden verdeeld in twee groepen: de partizanen en de Tsjetniks. De (Joegoslaviese) Partizanen warren vuural Kommunisten dee aktief tegen de Italianen vechten wollen. De anhangers van de Karađorđević-dynastie (tegen Kommunisme) wörden de Tsjetniks, dee samengungen met de Italianen tegen de Partizanen.

1942-1945[bewark | bronkode bewarken]

Der köm oorlog tusken de Partizanen en de Tsjetniks in de eerste helfte van 1942. De Montenegriense Partizanen wörden verdrewen noar Servië en Bosmië, woer as ze samengungen met de aandere Partizanen. De hele Tweede Wearldoorlog vöchten de Partizanen en de Tsjetniks ook met mekoar. Dee lesten harren Italië achter zik en behearsten et laand tusken 1942 en april 1943.

Montenegriense Tsjetniks wörden "anti-kommunistiese vechtgroepkes" neumd en kregen woapens, kogels, etten en geeld van Italië. Ze wörren in ezat in de Slag bie Neretva. Ze verlöaren doar liekewel fleenk.

Instelling van de Achtste Joegoslavies-Partizaanse Brigade van Montenegro in Berane, op 25 februwoari 1944

In de Duutse Operasie Schwartz tegen de Partizanen in mei en juni van 1943, nömmen de Duutsers de Tsjetniks öare woapens of, umdet ze bange warren at ze de kaante van de Allieerden zollen kiezen as dee de Balkan zollen optrekken.

Noa at zik Italië in september 1943 oawergavven, kregen de Partizanen et vuur mekaar um een groot deel van Montenegro in te nemmen. De Duutsers zatten der liekewel al rap oawerhen en tusken et eande van 1943 en heel 1944 wör der onmeundig evöchten. In dezember van det joar bevrieden de Joegoslaviese Partizanen Montenegro.

Montenegro oonder Sosjalisties Joegoslavië[bewark | bronkode bewarken]

Net as de rest van Joegoslavië wör Montenegro duur de Joegoslaviese Partizanen bevried. Montenegro wör ene van de zes reppublieken van de Sosjalistiese Federale Reppubliek Joegoslavië (SFRJ). De heuwdstad wör Podgorica, dee as earbetoon an President Josip Broz Tito herneumd wör as Titograd. Noa den oorlog wör et weagennet van Joegoslavië opniej op ebouwd, wör der industrialiseerd en den Universiteat van Montenegro wör in esteeld. Greater autonomy was established until the Socialist Republic of Montenegro ratified a new constitution 1974.

Ofskaffing van Sosjalisties Joegoslavië en de maak van FR Joegoslavië[bewark | bronkode bewarken]

Noa de ofskaffing van de SFRJ in 1992 wör Montenegro met Servië deel van ne kleanere Federale Reppubliek Joegoslavië. In ne Volksstemming oawer et deel bliewen van Joegoslavië in 1992 köm 66% van de Montenegrienen opdagen, woervan as 96% stemden vuur ne federasie met Servië. De volksstemming wör boycott duur de Moslims, Montenegriense Albaniërs en de Rooms-Katholieke groepen, nöast de vuurstaanders van een onofhaankelik Montenegro. Ze zeaden at de stemming oonder antidemokratiese umstandigheden doan was, woerbie as der slim völle propaganda duur stoatsmedia roondgoan was. Der is gin onofhaankelik rapport oawer de earlikhead van de volksstemming, umdet et onbeheard organiseerd was.

In den Bosniesen en Kroatiesen Oorlog tusken 1991 en 1995 vöchten de Montengriense politsie en et leager met Serviërs met in anvallen op Dubrovnik in Kroasië.[2] Bie disse anvallen, woerbie et te doon was um mear laand te kriegen, wörden de meanskenrechten slim en stelselmoatig eskeunden.[3]

Den Montenegriensen genneraal Pavle Strugar wör vastenömmen vuur zin andeel in de bombardering van Dubrovnik. Bosniese vluchtelingen wörden arresteerd duur Montenegriense politsie en ofvoord noar Serviese kaampen in Foča, woer as ze steelselmoatig emarteld wörden en dooddoan.

In 1996 verbreuk de regearing oonder Milo Đukanović alle boonden met Servië, woer as toertieds Slobodan Milošević presideant was. Montenegro zatten zinne egene ekonomie op en nöm de Duutse Mark an as betaalmiddel en doarnoa den euro, terwiel as et nog geheels neet deel was van de betaalstrekke van de Euro. Doarop volgen verskeadene regearingen een onofhaankelikheadsidee, woerduur as de spanningen met Servië verdan pröttelden. Tiedens de Operation Allied Force wörden verskeadene doelen in Montenegro bombardeerd in 1999. Dit haalden liekewels neet völle oet.[4]

In 2002 sleuten Servië en Montenegro ne nieje oawereenkomst oawer samenwaarking. Doarop deden ze oonderhaandelen oawer de tookomst van de Federale Reppubliek Joegoslavië. In 2003 wör de Joegoslaviese Federasie der achterhen edoan en der köm ne meender sentraal besteurde unie oonder den naam Servië en Montenegro.

Onofhaankelik[bewark | bronkode bewarken]

Op den 12sten mei van 2006 was de volksstemming oawer Montenegriense onofhaankelikhead. Ditmoal gung et wál earlike, umdet der vief onpartiedige stemorganisasies boawenop zatten. Der stemden 419.240 leu. Det is 86,5% van de leu dee stemrecht hebt. 55,5% was vuur en 44,5% was tegen.[5] Der was een verskil van 45.659 stemmen. Net genog um oawer den zul van 55% te stappen. Servië, de EU-lidstoaten en den VN-zekerheadsroad erkeanden Montenegro's onofhaankelikhead.

Heranzetting van et Könninklik Hoes[bewark | bronkode bewarken]

Op 12 juli 2011 nöm et Parlemeant van Montenegro nen wet an dee de stoatus van de Petrović Njegoš-geslachtsliene hersteelden. Doarmet wör Montenegro feaitelik ne beperkte Groondwettelike Monarchie.

Laand[bewark | bronkode bewarken]

Montenegro hef greanzen met Kroasië, Bosnië en Herzegovina, Servië en Albanië. Et lig tusken de 41° en 44° noorderbreedte en 18° en 21° oosterleankte.

Montenegro hef hoge bargtöppe an de greanze met Servië en Albanië, as deel van de Karststeen van as et westelike Balkanskiereilaand. Wiedters hef et laand ne smalle kuststreppel den as mer ene töt 6,4 km breed is. Den wörd in et noorden begreanzet duur de Lovćen- en Orjenbargen, dee stik oet den inham van de Kotorbaai stekt.

Et Karstgebeed van Montenegro ligt heuwdzakelik boawen de 1000 meter. Sommige delen ligt op 2000 meter zo as den barg Orjen (1894 m). Et leegste peunt is et rivierdal van de Zetarivier, met 500 meter.

De bargen van Montenegro heurt bie et roewste terrein in Europa, met ne duursnee heugte van 2000 meter. Ene van de meest opmarkelike töppe is Bobotov Kuk in de Durmitorbargen, den as 2522 meter hoge is. De Montengriense bargen bint in de iestied slim duur et ies oet eskraapt, woerduur as ze beheurlik grillig vörmd bint.

Een antal kenmarken op de riege:

Montenegro is lid van de Internasjonale Comissie veur Beskarming van de Donau, umdet mear as 2000 km2 van Montenegro in et streumgebeed van de rivier lig. Montenegro is a member of the International Commission for the Protection of the Danube River (ICPDR), as more than 2,000 square kilometres (772 sq mi) of the country's territory lie within the Danube catchment area.

Sproake[bewark | bronkode bewarken]

In Montenegro kuiert ze Montenegriens. Disse sproake is nen vorm van et Servokrowatisch. De offisjele sproake is liekewel (nog) Servies.

De offisjele sproake is de Ijekaviese variaant van dee sproake, wat ok in Bosnië kuierd wörd. Ze skriewt met et Latiense en et Cyrillische alfabet. In wat strekken hef et Albanees de oawerhaande, en mag dit ok offisjeel broekt worden.

Bestuurlike indeling[bewark | bronkode bewarken]

Montenegro hef 21 gemeenten.

Geografie[bewark | bronkode bewarken]

Wonplaatsen[bewark | bronkode bewarken]

De heufdstad van Montenegro is Podgorica.

Een antal bekeandere steaden in Montenegro zeent:

Referensies[bewark | bronkode bewarken]

  1. Uğur Özcan, II. Abdülhamid Dönemi Osmanlı-Karadağ Siyasi İlişkileri(Pollitieken umgaank tusken et Ottomaanse Riek en Montenegro in de Abdoel Hamid II-tied)Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013. ISBN 9789751625274
  2. Croatiatraveller.com. Bombing of Dubrovnik. Bekekken: 7 december 2012.
  3. Un.org. "A/RES/47/121". The situation in Bosnia and Herzegovina. Bekekken op 7 december 2012.
  4. BBC - Russia pushes peace plan. Skrewen op 29 april 1999.
  5. BBC News. Montenegro vote result confirmed. 23 mei 2006. Bekekken: 11 september 2010

Oetgoande verwiezing[bewark | bronkode bewarken]

Wikimedia Commons Commons: Montenegro - plaetjes, filmkes en/of geluudsbestaanden.