Internasjonaal Klaankenskrift

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Oawerzicht van t IPA

t Internasjonaal Klaankenskrift (oet t Engels: International Phonetic Alphabet), ofwal t Internasjonaal Foneties Alfabet, meesstieds an eduudt met de ofkorting IPA (nöast IPA, in t Neersassies of ekort as IKS of IFA), is ne manere van klaanken opskriewen wat egroondt is op t Latiense alfabet, en bedacht duur de Internasjonale Fonetiese Assosjasie as ne standaard wiergave van t geluud van ne gesprökkene sproake. t IPA wörd gebroekt duur vremdsproakstudeanten en -leraren, sproakonderzeukers, sproakpathologen en therapeuten, zängers, akteurs, lexikograwen en vertalers.

t IPA is ontwörpen um eankelt de sproakgeluden dale te skriewen: fonemen, intonasie, en de skeaiding van wöarde en lettergrepen. Um biekommende sproakkenmoarken zo as taandknarsen, lispelen en kuieren met ne hazelippe wier te gewen besteet n pakket toovogingstekens bie t IPA.

Mangs wordt tekens bie evoogd, vort edoan, of an epast duur de Internasjonale Fonetiese Assosjasie. Seend 2008 zeent der 107 ofzeunderlike letters, 52 toovogings en 4 prosodietekens (intonasie, klemtoon, ezw).

Geskiedenisse[bewark | bronkode bewarken]

In 1886 vörmden ne groep Fraanske en Engelse sproakleraars, onder leaidige van de Fraanske sproakenkeundige Paul Passy de Internasjonale Fonetiese Assosjasie. t Eerste skrift was egroondt op ne skriefwiesanpassing van t Engels, det bekeand steund as t Romiese Alfabet, mear um t geskikt te maken vuur aandere sproaken wör t too eloaten det de tekens per sproake wat konnen verskillen. Bievuurbeeld n [ʃ]-klaank (de sh in shoe), wör oorsproonkelik an egewen met ne <c> in t Engels, mear met ne <x> in t Fraansk. Mear in 1888 wör t alfabet an epakt en geliek emaakt vuur alle sproaken. Van doaroet wörden alle volgende anpassings emaakt.

Seend t begin hef t IPA verskeaidene anpassings duurgoan. Noa grote anpassings en oetbreaidings in 1900 en 1932 bleef t IPA t zelfde töt an de IPA Kiel Vergoaring van 1989. t Wör heel iets an epast in 1993, met toovoging van veer mid-centrale kleenkers en t vorthalen van tekens vuur stemloze implosieven. t Alfabet wör lestens an epast in mei 2005. Toew wör de labiodentale flap (liptaandflap) der bie edoan. Nöast t biedoon en vorthalen van tekens, warren de meeste anpassings van t IPA vuural op t gebeed van de herneuming van tekens en kattegoriejen en vörme.

Oetbreaidingspakketten van t alfabet zeent iets van de leste tied. "Toovogings an t IPA" wör in 1990 emaakt en offisjeel an enömmen duur de Internasjonale Kliniese Assosjasie vuur Fonetiek en Sproakenkeunde in 1994.

Beskriewing[bewark | bronkode bewarken]

De bedoling van t IPA is um per ofzeunderlik geluud of sproakgedeelte één teken te hebben. Det heuld in det t gin letterkombinasies gebrok um eankele klaanken oet te beelden, of eankele letters um klaankenkombinasies (zo as ne <x> de kombinasie [ks] angif) oet te beelden.

t Hef gin letters woervan at de oetsproake ofhaank van de rest van de geluden der umhen (zo as in völle sproaken ne <c> mangs as ne [s] en mangs as ne [k] oet esprökken mut worden), en t IPA hef gin ofzeunderlike letters vuur twee klaanken as gin van de bekeande sproaken der oonderskeaid in maakt.

Van t tekenstelsel geewt der 107 metkleenkers en kleenkers an, 31 zeent leastekens um de vuurneumde klaanken dudelijker an te gewen, en 19 wordt gebroekt um leankte, toon, klemtoon en intonasie an te gewen.

Lettervörme[bewark | bronkode bewarken]

De tekens van t IPA komt oawereen met t Latiense alfabet. Doarumme zeent de meeste tekens Latiense of Griekse letters, of anpassings doarvan. Mear der zeent ook tekens dee't ginne van beaide zeent: bievuurbeeld t teken vuur de glottisslag, <ʔ>, lik op n vroagteken, mear was eerst nen hogen komma. Der zeent nog wal mear tekens dee't oet aandere skriften komt, zo as n stemhebbenden farygiale wrievingsklaank <ʕ>, den't van de Arabiese letter <‎ﻉ> (`ain) keump, mear den at estileerd is um in t Latiense beeld te passen.

Ondaanks de vuurkuur vuur letters dee't oawereenkomt met t Latiense alfabet, hef de Internasjonale Fonetiese Assosjasie mangs tekens too eloaten dee't hier nit an voldoot. Bievuurbeeld, vuur 1989, har t IPA as tekens vuur klikgeluden <ʘ>, <ʇ>, <ʗ>, en <ʖ>. Disse kömmen allemoal van bestoande tekens, of van Latiense of Griekse letters. Mear behalve de <ʘ>, gebreuken de sprekkers van koisansproaken en bantoesproaken disse tekens nit. Doarumme wörden ze vervöngen duur de mear gebroekte tekens <ʘ>, <ǀ>, <ǃ>, <ǂ>, en <ǁ> op de IPA Kiel vergoaring van 1989.

Tekens en geluden[bewark | bronkode bewarken]

t Internasjonale Klaankenskrift is baseerd op t Latiense skrift, woerbie zo min meugelik nit-Latiense tekens ebroekt wordt. De Assosjasie bedachen t IPA zodet de geluudsweardes van de meeste metkleenkers van t Latiense skrift "internasjonaal ebroekt" köant worden. Doarumme hebt de letters <b>, <b>, <d>, <f>, harden <ɡ>, nit-stille <h>, nit-aspireerden <k>, <l>, <m>, <n>, nit-aspireerden <p>, stemlozen <s>, nit-aspireerden <t>, <v>, <w>, en <z> de weardes zo as ze in t Engels vuurkomt. En de kleenkers van t Latiense skrift (<a>, <e>, <i>, <o>, <u>) komt oawereen met de klaanken oet t Latien: [i] is as de kleenker in ''diek'', [u] as in ''boek'', ezw. Aandere letters köant ofwieken van t Engels, mear komt völle vuur in aandere Europese sproaken, zo as bv. <j>, <r> en <y>.

Disse verzameling wör oet ebreaidt met heuwd- of skuungedrokte letters, leastekens en verdreeiing. Der zeent der ook wat van t Griekse skrift enömmen of of-eleaidt, mear t geluud kan ofwieken. Zo is bv. de <ʋ> nen kleenker in t Grieks, mear in t IPA nen metkleenker den at der ook nog nit direkt met verbaand hef. Twee van disse (<θ> en <χ>) wordt onveraanderd gebroekt; vuur aanderen (woeroonder <β>, <ɣ>, <ɛ>, <ɸ>, en <ʋ>) zeent lecht ofwiekende tekens bedacht, dee at wal apart in Unicode (vuur n kompjoeter) programmeerd stoat.

De geluudsweardes van an-epaste Latiense letters kan vake worden of eleaidt van dee van de oorsproonkelike letters. Bievuurbeeld letters met nen rechtswiezenden hoaken oonderan zeent retroflex (tongkrul) metkleenkers; kleaine heuwdletters beduudt meestentieds uvuleare metkleenkers (gorgelende klaanken, zo as de Neerlaandse -g, de Fraanske -r, ezw). Behalve det bepoalde anpassings an n vorm van nen letter vake oawereenkomt met bepoalde anpassings van t geluud wat bedoold wörd, kan n bedoold geluud op ginne manere ooit of eleaidt worden van n vörmken.

Boeten de letters zelf zeent der n antal oondergeskikte tekens dee't helpt bie t opskriewen (transkriberen). Leastekens köant samen edoan worden met IPA-letters um an epaste fonetiese weardes of biezeundere, ofwiekende oetsproaken wier te gewen. Der zeent ook spesjale oawerkoepelende tekens vuur kenmoarken zo as noadruk en toon.

Gebroek[bewark | bronkode bewarken]

Alhoowal t IPA mear as hoonderd tekens hef um gekuier te beskriewen, is t nit neudig um alle tekens aaltied te gebroeken; iej köant ook met verskeaidene gradasies van nauwkurigheaid transkriberen. t Meest nauwkurige soort geluudsnotasie, woerin't geluden zo oetgebreaid meugelik beskrewen wordt zoonder te achten op de sproakenkeundige belangriekheaid van de verskillen dee't zo emaakt wordt, neumt ze nauwe geluudsbeskriewing. Al t aandere neumt ze brede geluudsbeskriewing, ondaanks det "breed" n rellatief begrip is. Meestentieds stoat beaide beskriewings tusken rechte höake ( [ en ] ), mear brede beskriewings stoat mangs ook tusken skune strepe.

Brede beskriewings maakt allene oonderskeaid tusken geluden dee't as verskillend wordt ezeen duur sprekkers van ne sproake. Geluden dee't aanders oet wordt esprökken tusken sprekstielen en dialekten, of dee't ofhaankelik zeent van noaburige geluden, köant as "t zelfde geluud" ezeen worden, vanoet t oogpeunt det ze allemoal Allofonen zeent van t zelfde foneem. As n woord in fonemen wörd eskrewen, steet'e gewoonlik tusken skune strepe. Bievuurbeeld t Tweantse woord zee kan breed met t IPA beskrewen worden as /ze:/, en disse brede (nit-precieze) beskriewing is ne gooe (juuste) wiergawe van völle, en miskien wal alle, Tweantse oetsproaken. Disse beskriewing gef allene de ofzeunderlike belangrieke geluudselemeanten wier, mear gef de variaanten van de oawereenkomstige geluden nit an. An de aandere kaante gef de nauwe beskriewing (tusken rechte höake) de oetsproake van elken ofzeunderliken klaank an. Ne nauwere beskriewing van t woord zee haank dus of van de lokale oetsproake van t woord: [zeə] (Riessens), [zɪə] (Eanters) en [se:] (Almelo), zeent eankele vuurbeelde.

Ginne van de beaide maneren van beskriewen met IPA gef ne allensdekkende beskriewing. Better ezegd, ze geewt rellatieve wiergawes van fonetiese geluden. Dit geeldt vuural vuur de IPA-kleenkers: der besteet gin absolute dudelikheaid oawer de frekweansieweardes van formaanten en öar biebeheurende IPA-tekens, en feaitelik köant n set formaantfrekweansies met twee verskillende IPA-tekens an eduudt worden, ofhaankelik van um wat vuur ne sproake as t geet. n Vuurbeeld hiervan is de Skotse oetsproake van de [ɪ]. Skotse sprekkers bedoolt ne [ɪ], mear sprekt ne oet as ne [ε]. In ne brede beskriewing zöalt ze dus ne [ɪ] transkriberen, mear in ne nauwe beskriewing as [ε].