Hielal

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk
Dizze opnaome van de Hubble space telescope toont steernstelsels van verschillende leeftieden, groottes, vorms en kleuren. De kleinste, roodste stelsels, een stok of honderd, heuren tot de miest wiedofliggende die deur een optische tilleskoop in bield binnen ebrocht.

Et hielal (ok et universum of de kosmos) is alles wat een stoffelijk bestaon hef, et gehiel van ruumte en tied, alle vorms van materie en energie, en de netuurwetten en netuurkundige konstaantes die as daor de skepter over zwi'jen.

Nowdaegse astronomische observaties geven an dat et hielal zo'n 13,73 (± 0.12) biljoen jaor old is en dat de deursnee van et observeerbere hielal meensens 93 biljoen lochtjaor (8.80 × 1026 meter) is.

Et kan paradoxaal lieken dat twie steernstelsels nao 13 biljoen jaor al 93 biljoen lochtjaor van mekeer of kunnen staon, omdat ja de speciaole relativiteitstheorie wil dat materie niet rapper as et locht kan reizen in een elokaliseerde regio van de ruumte-tied. Mor volngs de algemiene relativiteitstheorie kan ruumte uutdi'jen zunder intrinsieke snelheidsgreens; daorumme kunnen twie steernstelsels rapper as et locht van mekeer ofvliegen, mit dat de ruumte dertussen toenemp.

Et is niet bekend of et hielal oneindig of eindig groot is.

Volngs et heersende wetenschoppelijke model, dat van de Oerknal, breidt et hielal hom uut vanuut een merakel hiete, kompakte fase die as ze de Planckepoche nuumt, daorin alle materie en energie van et observeerbere hielal ekoncentreerd was. D'r hef altemet een kotte periode (minder as 10−32 sekonden) van kosmische inflatie ewest; exponentiële uutbreiding as gevolg van vacuüm-energie mit negatieve drok. Partie onofhaankelike experimentele metings lieken dizze theoretische expaansie en de Oerknaltheorie in et algemien te steunen. Recente observaties geven an dat dizze expaansie in snelheid toenemp vanwege duustere energie, en dat de mieste materie en energie in et hielal fundamenteel aanders is as wat aw op de eerde hebben, en niet direkt waarneember. Deur gebrek an exactheid in de observaties van vandaege is et muuilik te veurspellen wat et uutaendelike lot van et universum is.

Nuvola apps ksig.png Dit stok is eschreven in et Stellingwarfs van Stienwiekerlaand.