De Verlochting

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

Met de Verlichting wöd 'n tiedparke bedoelt, um en naobi'j de 18e eeuwe, waor intelektuelen zich gungen verzetten teegn oale zaeken as bi'jgeleu'f en 't daormet 't nie in gebruuk nemmen van 't benul. 't Wöd ok wel de Eeuwe van de rede, of Eeuwe van 't verstaand enuumd, umdat meansen (filesofen, wetenschappers, etc.) der oaver iens waren dat de wetenschaplike vergaank en 't gebruuk van 't gezunde verstaand (de rede), weer eem as bi'j de oale Grieken, mos wörn eprakizeert.

Algemene[bewark | bronkode bewarken]

Woorden as ‘Verlichting’ en ‘verlichten’ duud op 'n vergaank. De achttiende-eeuwer dacht in termen van dynamiek, beweging en veuruutgaank. De werold veraanderden de helen tied en veural de ni'je netuurkundige ontdekkings en techniese en mediese ontwikkelings vergrootten 't vertrouwen in de toekomst. De verlichte meanse was daorumme optimisties en geleufden in 'n werold die maakbaar was. 't Streven was: geluk veur iederiene.

Een belangrieke pijler onder de Verlichting was 't ideeë dat nie God, maa de meanse zölf verantwoordlik was veur zien geluk of oangeluk. Dat was 'n ni'je gedachte die men eand zeuventiende eeuwe veur 't eerst vunnen in de kring van intellektuelen rond Spinoza. As startpunt van de Verlichting geldt dan ok de warken van disse Nederlaanse filesoof. Volgns Spinoza heuld de netuur zichzölf in beweging en was nie God daorveur verantwoordlik. In geesten, demonen, de duvel en wonderen geleufden Spinoza al helemaole nie en ok 't scheppingsverhaal in de Biebel leek hum 'n faobeltien.

Spinoza vunnen geestliken oaverbeudig, pleitten veur vri'jheid van meningsuuting en toleraantie en veur scheiding van karke en staote. Al disse ideen kreegn steeds meer gevolg in de tweede helfte van 'n achttiende eeuwe en wörn verder ontwikkeld door ‘philosophes’ als Diderot en Rousseau. Eand achttiende eeuwe vatten de Duutse filesoof Kant de Verlichting saam as 'n vergaank van zölfstaandig wörn en van zölf krities naodeanken. ‘Sapere aude. Heb de moed oe van oen eagen verstaand te bedienen!’ schreef Kant.

Die moed haden achttiende-eeuwse burgers zeker, wat nie vortnemp dat de meeste Nederlaanders bleven geleuven in God en weinig zagen in 'n maoschappi'je zunder de beschavende invloed van rilligie. Men sprek daorumme ok wel oaver ‘kristliken’ of ‘gemaotigden’ Verlichting. Dat was 'n Verlichting waorbi'j wetenschap en geleuf mekare nie betten. Leuten nie juuste alln ni'je wetenschaplike ontdekkings ziene hoe ingenieus 't brein van God was? Net as teegnsworig de Amerikaansen anhangers van 't zogenaamden ‘intelligent design’, beschouwden veul burgers God as de intilligente ontwarper van 't heelal.

Radikaler was men op poletiek gebied. Vanof 1780 streden steeds meer meansen veur idealen as vri'jheid, geliekheid en breurschap en prebeerden zi'j 't oale poletieke systeem, ebaseerd op ongeliekheid, vriendtiespoletiek en korruptie, umverre te warpen. In de Zuudliken Nederlaanden leidden dat in 1789 töt de Brabaantse Umwentling en in de Noordliken Nederlaanden in 1795 töt de Bataafse Republiek. In beiden gevallen betekende dat 't eande van 'n oale machtsverholdings.

Disse revoluties haden nie können ontstaone zunder de ni'je verspreidingskenalen waorvan de achttiende eeuwe daankbaar gebruuk maakten um 'n groter publiek te veurzien van kennis en dus van onofhaanklikheid. Encyclopedien beheurden daortoe, eem-as tiedschriften en geneutschappen. Ok de literatuur speulden 'n belangrieke rolle bi'j 't zölfstaandig maken van de burger. Umme de veraanderings in de saamleving bi'j te können bienen verni'jden die literatuur zich veurtdurend. Met ni'je genres as satiriese en spectatoriale tiedschriften, briefromans, sentimentelen romans, poletieken tiedschriften, kinderliteratuur en prozatoneel probeerden men alln laogen van de bevolking an te sprekken: vrouwen en kinder der bi'j in-erekkend.

An de haand van die literatuur is ok zichtbaar dat de Verlichting beslist nie allinnig de eeuwe van de rede was. De achttiende-eeuwer vertrouwden weliswaor op de rede en op zien intilligentie, maa um kennis oaver te brengen en te verwarken waren emoties minstens zo belangriek. Veul van de achttiende-eeuwse literatuur was derop ericht 't hatte te raken. Heugtepunt bint wat dat betröf 't burgerlik drama en de sentimentelen romans in 'n leste kwart van de eeuwe.

Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.