Kyrgysie
| Кыргыз Республикасы (kyrgysisk) Кыргызская Республика (russisk) | ||
 |
 | |
.svg) Ligging van Kyrgysie
| ||
| Basisgegeavens | ||
| Officiele språke | kyrgysisk (ståt)
russisk (officiääl) | |
| Höyvdstad | Bisjkek | |
| Regeringsform | Republik | |
| Godsdeenst | 90% Islam
7% Kristendom 3% Anders | |
| Geografy en bevolking | ||
| Uppervlakde - Water |
200.105 km² 3,6% | |
| Inwoanertal - Dichtheid |
7.161.900 37 inw./km² | |
| Koordinaten | 42° 52′ N, 74° 36′ O
| |
| Oaverige | ||
| Münteynheid | Kyrgysiske som (c) (KGS)
| |
| Tydzone | UTC+6 | |
| Web | kode | tel. | .kg | KG | +996 | |
Kyrgysie of Kyrgystan (officiääl den Kyrgysrepublik) is en land in Middenasie in de Tian Sjan- un Pamirbargkeatens. Grötste stad is höyvdstad Bisjkek. Et land is nåbers med Kasachstan in et noorden, Usbekistan in et westen, Tadjikistan in et süden en China up et ousten en süüdousten. De meyste van de 7 miljoon inwoaners sint kyrgysen. Andere vöärname minderheiden sint usbeken en russen.
De geskedenisse van Kyrgysie ümvat nen houp kulturen en ryken. Undanks at et fråi afeleagen ligt, is et en krüüspunt van verskeidene groute beskavingen vanweage de syderute en andere historiske handelsweagen. Der hebbet altyd meyrere volker en stammen by mekander woand, sou as de turkiske nomaden, mär et hevt regelmåtig deyl weasd van gröttere ryken. Et eyrste mål at der wat vereaniging küm was under et Yenisei Kyrgys-chaganaat. In de 13. eywe nöm et Mongolenryk et in. Verskeidene mongoolske geslachtslynen regeyrden domåls oaver Kyrgysie. Et wüst sik uutendelik vry to vechten, mär do küm der et Dzungar-chanaat oaverhen. Do dee ümmevöllen wörden de Kyrgysen en Kiptsjakken underdånen van et Kokand-chanaat. In 1876 küm Kyrgysie by et Russiske Ryk, wat leidden to et stichten van de Socialistiske Sovjetrepublik Kyrgysie in 1936, wat uutendelik nen republik in de Sovjetuny wör. Nå de demokratiske herförmingen van Michael Gorbatsjov in de Sovjetuny wör in 1990 Askar Akayev as president eköäsen. Den was vöär unafhangelikheid. Up den 31. augustus 1991 verklården Kyrgysie sik unafhangelik van de Sovjetuny en kreag et ne demokratiske regeyring.
Med de unafhangelikheid wör Kyrgysie ne presidentiäle republik. Nå de tülpenrevoluty wör et ne parlementäre republik, mär al rap tröäk de president meyr macht up sik an. In 2021 wör et weader ne presidentiäle republik. Sou lange as et land al besteyt hevt et to kampen med stammenstryd, upstanden, ne wankele ekonomy, oavergangsregeyringen en politike dunderye.
Kyrgysie höyrt by et Gemeynebest van Unafhangelike Ståten, de Eurasiatiske Ekonomiske Uny, Organisaty van et Kollektive Veiligheidsverdrag, de Shanghai Samenwarkingsorganisaty en de Vereynigde Natys. Med ne 117. steade up de menskelike untwikkelingsindeks is et en untwikkelingsland. Nå nåberland Tadzjikistan is et armste land van Middenasie. De ekonomy löänt stark up vöärråden gold, koalen en uranium.
Naam
[bewark | bronkode bewarken]Kyrgyz is afleided van et turkiske woord vöár "Wy sint veertig", wårvan edacht wördt at et verwist nå de veertig stammen van Manas, nen legendarisken held den as veertig stammen by mekander bracht. Et persiske achtervoogsel -stan bedüdt 'steade van.' De sünne med 40 strålen up de vlagge van et land verwist ouk nå disse veertig stammen. In de sünne is ouk nen tunduk to seen, nen hölten ring wat et dak van nen yurt by mekander höldt. Nen yurt is ne traditionäle tente van de nomaden up de steppen van Middenasie.
Land
[bewark | bronkode bewarken]Kyrgysie ligt tüsken Kasakstan, China, Tadsjikistan en Usbekistan in, tüsken de gråden 39° en 44° Noorderbreydde, en 69° en 81° ousterlängde. Et ligt wyder van de sey as wat vöär land ouk. Alle kyrgysiske rivyren kummet allemål in afeslöäten meyren en seyen uut. Et land ligt vöär 80% in de Tian Shan-bargen en wördt ouk wal et 'Switserland van Middenasie' nöömd. Höygsten barg is Dsjengis Chokusu med ne höygde van 7439 meter. Et land hevt heyl wat vöärråden gold en seldsame metalen in de grund sitten.
Grötsten rivyr is Kara Darya den in et westen Usbekistan inlöpt. Dår kümt et samen med nen anderen grouten rivyr den as ouk in Kyrgysie begint, de Naryn.
Klimaat
[bewark | bronkode bewarken]Et klimaat verskilt de streake. Et süüdwestelike Ferganadal is subtropisk en dår kan et den sommerdag meyr as 40 gråd worden. De Tian Shanbargen förmet en poolklimaat.
Et land hevt last van klimaatverandering. Et is der vaker unwys heyte en dan weader krigt et machtige skuurs reagen üm de ouren.
Lüde
[bewark | bronkode bewarken]Kyrgysie hevt sou'n 6,5 miljoon inwoaners. Dårvan is 34% junger as 15 en 6,2% boaven de 65. Tweydarde woanet landelik, en darde in städelike gebeden. Hunger hebbet se nauweliks, volgens de wearldwyde hungerindeks (36. up 127 landen).
De grötste etniske grupe förmet de kyrgysen, en turkisk volk. See maket 77,8% uut van de bevolking. In et noorden woanet årdig wat russen (4%), in et süden kün y noch wal es usbeken teagenkummen (14%). Andere minderheiden sint de dunganen (1%), tadsjiken (0,9%), uyguren (0,5%) en kasakken (0,4%). Et land hevt 80 verskillende volker.
De kyrgysen sint van oldsher halv-nomadiske herders. Se woanden in runde tenten (yurts) en hölden sköäpe, paerde en yakken. Usbeken en tadsjiken doot meyr an vaste landbouw in vöäral et Ferganadal.
Politik
[bewark | bronkode bewarken]Ambtelike indeyling
[bewark | bronkode bewarken]Et land is upedeyld in söäven streaken (kyrgysisk: облустар, oblustar) en 44 marken (аймактар, aymaqtar). De städen Bisjkek en Osj förmet ne eygene marke. De streaken, markestäden en öäre marken sint:
- Bishkek Stad
- Lenin
- Oktyabr
- Birinchi May
- Sverdlov
- Batken (streake)
- Batken (marke)
- Kadamjay
- Leylek
- Chüy-streake
- Alamüdün
- Chüy-marke
- Jayyl
- Kemin
- Moskva
- Panfilov
- Sokuluk
- Ysyk-Ata
- Jalal-Abad
- Aksy
- Ala-Buka
- Bazar-Korgon
- Chatkal
- Nooken
- Suzak
- Toguz-Toro
- Toktogul
- Naryn
- Ak-Talaa
- At-Bashy
- Jumgal
- Kochkor
- Naryn-marke
- Osj
- Alay
- Aravan
- Chong-Alay
- Kara-Kulja
- Kara-Suu
- Nookat
- Özgön
- Talas-streake
- Bakay-Ata
- Kara-Buura
- Manas
- Talas-marke
- Issyk-Kul-streake
- Ak-Suu
- Issyk-Kul-marke
- Jeti-Ögüz
- Tong
- Tüp
- Stad Osj
Ekonomy
[bewark | bronkode bewarken]Up Tadsjikistan nå is Kyrgysie et minst untwikkelde land van Middenasie. Van de lüde leavet 22,4% under de årmoodsgrense. Vöäral van et uutmekandervallen van de Sovjetuny en de unafhangelikheid hevt de kyrgysiske knippe nen flinken knauw had; 98% van allen uutvoor güng dårhen. Ungeväär 350.000 kyrgysen gåt hen warken in Rusland en stüret nu centen weaderümme. Sou'n 15% van et BBP is dervan afhangelik.
Souwat de hälvde van de inwoaners warket in de landbouw, wat souwat 36% van et BBP upleyvert. Et land is bargachtig, wat good is vöär veyholderye. Dat leyvert wul, vleisk en süvelprodukte up. Et vöärnaamste groigood is grån, sükerbeten, aerdappel, katoon, tabak, gröönkost en vrüchten. Pesticiden en peteröäly sint håste neet te betalen vöär gewoane lüde, düs geyt et meyste noch med de hande en paerd.
Et land is ryk in grundstoffen as koalen, gold, uranium en antimone, mär hevt håste gin aerdöäly of -gas. Ne vöärname industry in et land is metaalbewarking. De regeyring hoapet at butenlandske investeerders dår geld in willet steaken. Döär et slim bargachtige landskop kan Kyrgysie nen machtigen pleyr waterkracht upwekken en uutvoren.
De lätste jåren geyt et readelik good med et land. De ekonomiske groi was tüsken 2022 en 2024 9%. Et land wil wark maken van de Kambarata-1, nen grouten waterkrachtdam, en de China-Kyrgisie-Usbekistan-spoorlyne.
Turisme
[bewark | bronkode bewarken]De meyste turisten kummet up et Issyk-Kul-meyr af. Dår sint ouk de meyste hotels en resorts to vinden.