Karel van Gelre
Karel van Gelre of Karel van Egmond (Grave, 9. november 1467 – Arnhem, 30. juny 1538), van Huus Egmond, was van 1492 töt synen doud in 1538 hartog van Gelre en gråf van Sutfen.
Karel voorden neet et familywåpen van Egmond, mär net as syn vader et samenestelde wåpen med gelderske en gulikske leywe. Sou löäten se weaten dat se beide landen recht hadden. Et wåpen steyt up münten, up ne lyste med en portret van Karel en up syn grav in de Eusebiuskarke in Arnhem.
Leaven
[bewark | bronkode bewarken]Karel syne olden warren Adolf van Egmond en Catharina van Bourbon. Hee wör jung in Grave. Vanaf 1473 küm he under voogdskap van Karel I den Wåghals en aertshartog Maksimiliaan van Oustenryk. Den lätsten makeden em ridder up den 9. april 1486. In Arnem küm he uut de tyd en dår ligt he begraeven in de Sünt-Eusebiuskarke.
Do as Karel sesse was, völ Karel I 'den Wåghals' van Burgundie med syne burgundiske trupen Nymeagen binnen. As gyselneamer wör jung-Karel medvoord en an et burgundiske hov groutebracht. Den Wåghals had ja et hartogdom oaverkoft van vader Adolf van Egmond. As jungen ridder vöchteden Karel med under Maksimiliaan van Oustenryk teagen upstandige vlåmske städen en teagen de fransken. Dee makeden em krygsgevangene nå den Slag üm Béthune in 1487. Sou küm he uutendelik an et franske hov terechte. Dår wör he uutendelik nen bundgenoute teagen de burgundiers.
Maksimiliaan wüst döär te trouwen de burgundiske landen van de Habsburgers in hande te krygen. Mär dår warren de inwoaners van Gelderland et neet med eyns. See runselden Karel en röpen em uut as hartog. Syne möhe Catherine was regent in syne steade. Karel had stüt van den fransken köäning, mär in 1505 kreag Maksimiliaan syn söäne, Filips den Skyren, Gelderland weader in hande. Karel must med Filip med nå Spanje vöär Filip syne krouning töt Köäning van Kastilie. Mär by Antwarpen wüst Karel der tüskenuut te slypstarten. Neet lange dårnå küm Filip in Spanje ümme. July 1513 had Karel heyl Gelre weader in hande. Dat stünd de Habsburgers niks an. In syne stryd teagen de Habsburgers stoakeden hee flink med in den freesken burenupstand. Hee stöäk rebellenleider Pier Gerlofs Donia geld to. Do as dee et neet wårmaken kunden, wesselden Karel en synen militairen höyvdman Maarten van Rossum van kante. By et Verdrag van Gorinchem (1528) stelden Keiser Karel, de söäne van Filips den Skyren, vöär üm Karel van Egmond wal as hartog van Gelre te erkennen under de vöärwaerde dat Keiser Karel dan et hartogdom weaderkreag as Karel van Egmond uut de tyd solde kummen. Van Egmond had gin kinder, düs draalden med et underteykenen van et verdrag. Nå weader nen veldslag wör et deyl eskrapped uut et verdragsvöärstel. In 1536 küm der vreade tüsken Gelderen en Burgundie med et Verdrag van Grave.
In 1531 wesselden Karel II teagen synen vöärmåligen bundgenout, de gråfskop Oustfreesland. De luterske gråven hadden et in den damp med Balthasar Oomkens, heyr van Esens in Stedesdorp en Witmund. Baltasar wör verdreyven van syn land döär Enno II van Oustfreesland. Hee kloppeden an by den katoliken Karel II üm hülpe. Hee stünd syn gebeed af an Karel, as den em solde helpen teagen de Oustfresen. Sou untstünd in1531 de Gelderske Stryd, do as Meindert van Hamme, den geldersken leagerleider, Oustfreesland intröök. Gråf Enno II en Johan I kunden niks beginnen teagen souvöäle oavermacht en gavven sik oaver in 1534. Sou küm Baltasar weader in et sadel.
Gelderske oorlöge
[bewark | bronkode bewarken]Under Karel syne regeyring wolde den habsburgsken Karel V et gebeed hebben. Lange wüst Karel van Gelre dat teagen te holden med hülpe van synen leagerman Maarten van Rossum. Mär uutendelik was Karel V toch starker. Sou wörden de grundbeginselen legd vöär wat nu neaderlandsk gebeed is. Karel van Gelre was ja den lätsten selvstandigen heyrser in disse kuntreien.
Karel had en klook gevööl vöär politik. Wat lüde meynden selvs at he lük achter de elleboagen was. Hee wüst precys wonneyr as he must inbinden en vreade sluten en wanneyr as he verbunden weader verbreaken kunde. Ouk wüst he sik good tüsken alle europääske machtsverholdingen döär to manovreren en mangs hülpe van de fransken der by to halen. As vöärbeald had hee düütske vörsten der by ehaald üm to bemiddelen. Mär den uutendeliken uutkumst stünd em neet an, want se seaden at he genne rechtelike anspraak up de hartogstitel hadde, düs deade hee der niks med.
In 1502 wolde Karel van Gelre Hüsen der under krygen, wat grundgebeed van den hartog van Kleve was. Hee beleagerden de stad, mär de inwoaners kunden gewoan in den Ryn visken en hadden niks gin last van em. Der volgden nen veldslag en de gelderske tropen wörden afehöwwen. Hüsen was vry. Et Untset van Hüsen wördt noch alle jåren vyerd.
In 1504 kunde Karel niks anders as sik oavergeaven an de habsburgers under Filips den Skyren. Den had in 1502 Arnhem der ouk al under kreagen. Karel must in Rosendaal publikelik vöär Filips döär de knene, den 'Kneeval van Rosendaal'. Ouk must Karel vord uut Gelre en sik melden in Spanje by et spaanske hov üm by de krouning van Filips by to weasen. Hee reisden up Antwarpen an üm de boot nå Spanje te neamen, mär Filips was em al vöäruut egån. Düs draiden Karel ümme en güng weader voordan as hartog in Gelre. En jår later küm Filips ouk noch es uut de tyd, düs küm Karel der mooi underuut. De jåren dårup wün hee hee et voordan vakerder van de soldåten van Margaretha van Oustenryk, dee as de dochter van Maksimiliaan as landvoogdesse anesteld was. Sou kreag he stükken by beaten Gelre weader in hande. In 1513 kunden de habsburgers der neet underuut; hee solde hartog weasen. Et jår derup wüst Karel Arnhem weader in to neamen, döär soldåten binnen to smukkelen.