Zwols
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
't Zwols is 't stadsdialect van de Aoveriesselse eufdstad Zwolle. 't Be-eurt töt de Sallaanse dialectgroep, die weer diel uutmaakt van 't Nedersaksisch.
Onderwarpen |
[bewark] Kenmärken
Kenmärkend veur 't Zwols is 't vörtlaoten van de h (wat ook in de umringende gebieden veurkump, töt in 't Urkers) en de bri'jende (Franse) uutspraak van de r (typisch veur stadsdialecten, kump värder onder andere veur in 't Kampers, Dèventers en Zutfens). Zwollenären wörren/wieren in de umliggende dörpen dan ook bri'jbekken enuumd.[1] Een riempien dät ze onder de rook van Zwolle wel gebruken, gaot: Bri'j, brood en proemen, kunt de Zwolsen niet noemen.[2]
[bewark] Verspreiding
Volgens de Taaltelling Nedersaksisch van 't Nedersaksisch Instituut (2003) zeg 61% van de ondervraogde mensen in Zwolle Zwols te kunnen praoten.[3]
Ze praoten veural Zwols in de oldere wieken van Zwolle zoas Assendörp, de Pierik, Kamperpoorte en de Zee-eldenbuurte in de Wipstrik. Kamperpoorte ef zien eigen sociolect; 't is ärg informeel en ston ook onder grote invloed van 't Bargoens. Een veurbeeld: Ze ef een bos olt veur de deure (ze ef grote börsten). Zoksoort uutdrukkingen komen netuurlijk op andere plekken ook veur, määr wörren meesttieds as typerend ezien veur dit soort sociolecten, wöör ze vaker gebruukt wörren.
De Zwolstalige stökkiesbundel Mien Ome Jan... deur Minke Kraijer (Uitgeverij Evenboer, 2007) stelden dät allennig lu van baoven de vieftig nog Zwols praoten.[4]
[bewark] Zwols as cultuurtaal
[bewark] Skrieveri'je en spelling
't Zwolse stadsdialect is veural een sprèèktaal, al bin der wel publicasies in 't Zwols. Minke Kraijer van de Dialectkringe Zwolle skrif beveurbeeld alle weken een column in 't Zwols in uus-an-uus-krantien De Peperbus (De Pèperbusse) en skreef Mien Ome Jan... (2007), erinneringen an eur oom, in 't Zwols en Nederlans. Veur de streektaal van West-Aoveriessel, wööronder 't Zwols, ef 't streekkenniscentrum de IJsselacademie (Iesselakkedemie) spellingsrichtlienen ontwörpen.[5]
[bewark] Zwols woordenboek
In november 2009 kwam bi'j de Iesselakkedemie een uutputtend Zwols woordenboek uut: Op zien Zwols: Woordenboek van de Zwolse taal. 't Is eskröven deur Minke Kraijer, Henk Mulder, Dick Visscher en Philomène Bloemhoff. Vanof 1986 ebben ze Zwolse woorden en uutdrukkingen op pepier ezet en in 1999 is 't wärk an 't boek begunnen. [6][7]
[bewark] Värdere activiteiten
De Iesselakkedemie orgeniseert 't Groot Zwols Taaldictee[8] en de cursus Zwolse taal en cultuur[9]. Disse cursus, now zeuven keer egöven, ad de eerste jören aorig wat belangstelling, määr kon in 2007 niet deurgaon umdät der te weinig cursisten wären.[10] Der is värder een Dialectkringe Zwolle; veural oldere mensen bezuken daor de bi'jienkomsten van.[11]
Der wört ook in 't Zwols ezungen, väke aover bekende Zwollenären of bekende plasen in Zwolle. Een zangeres die 't Zwols in karnevalachtige sfeer gebruukt is Tante Kippe. Ook de jazzmuzikant Bert Vrieling zingt in 't Zwols.[12]
[bewark] Een päär veurbeelden
Ieronder e-j een antal Zwolse gezegden en uutdrukkingen in de bargoense sfeer met döörachter de Nederlanse vertaling.
- val dood, lèèf ie ook nog? - val dood, leef je ook nog? (gezegde as olde bekenden mekäre tègenkommen, määr wel vriendelijk bedoeld.)
- mu-j ook een stukkien kèze? - moet je ook nog een stukje kaas?
- dät e-k wel e-eurd eur! - dat heb ik wel gehoord hoor (met de lang-erekte "r")
- gekke leuverlippe - een mafferd
- slaolippe - iemand die gek op een borrel is, een zuiplap
- botskoeverd - iemand die overdreven loopt, sjokt
- daapse - een mafferd
- stärf toch bi'j de enkels of - ga toch dood! (een langzame dood) - niet vriendelijk bedoeld
- gaorlippe - gek
- skeflauw an de bouterik - het zal me aan m'n reet roesten
- ze emmen der iene neudig op de nachtboot - ze hebben er eentje nodig op de nachtboot - ze zoeken iemand op de nachtboot die het dek schoon kan plassen (wört ezegd tègen een zeikerd)
- boskoppen doen - boodschappen doen
- die ef een boek met botten - die heeft een buik met botten - die is zwanger
- die emmen ze op-eknapt - die hebben ze opgeknapt - die hebben ze zwanger gemaakt
- gasterd / gasterig - viespeuk / smerig - bijvoorbeeld: wat een gasterd is die kèrel - Wat een viespeuk is die man. / dät wief lèèf in een gasterig huus - die vrouw woont een smerig huis.
- eerdappels kaoken - aardappels koken.
- slaoperd - slaperd - geen helder licht / duf figuur
- da's ook zo'n zaodneier - dat is ook zo'n zaadnaaier - dat is ook zo'n raar figuur.
- dragonder - lompe / corpulente vrouw.
- kakkemelorum - volk met veel poeha / volk dat zich meer voordoet dan het is.
- de wouten - de politie.
- gaorenklopper - garenklopper - iemand die niet 100% is (beveurbeeld: da's ook zo'n gaorenklopper/gaorenkloppertien - dat is ook zo'n garenklopper/garenkloppertje / die is ook niet helemaal 100%).
- neien / olde neierd - naaien / oude naaier (in de zin van geslachtsgemeenschap) - bijvoorbeeld: da's ook zo'n olde neierd/olde neibaas - dat is ook zo'n oude naaier/ouwde naaibaas / die mag het graag met iedereen doen.
- skeuken - krabben - het woord heeft twee betekenissen. In de zin van krabben, maar ook in de zin van zuinig zijn. Bijvoorbeeld: zit nie zo vies te skeuken! / Zit toch niet zo vies te krabben, of: da's ook zo'n skeukerd / dat is ook zo'n zuinigerd, of: ij zit altied te skeuken / hij heeft nooit geld.
- krabben - geld bij elkaar sprokkelen / wroeten - dit woord heeft twee betekenissen en lijkt veel in betekenis op 'skeuken' wat betreft zuinig zijn, maar heeft hierin toch een nuanceverschil - bijvoorbeeld: ij zit altied te krabben / hij probeert altijd geld bij anderen los te krijgen. De tweede betekenis van 'krabben' is in de zin van wroeten, bijvoorbeeld: as e niks te doen hef, zit e weer in de tuin te krabben / als hij niets te doen heeft zit hij weer in de tuin te wroeten/rommelen.
- roppen - roppen/wild doen - bijvoorbeeld: ij zit altied zo te roppen in die bak / hij zit altijd zo wild te rijden in die auto!
- nust - nest/bed - bijvoorbeeld: kom es uut oew nust! / kom toch eens uit je bed (nest), of: dät vögeltien ef een nussien ebouwd / dat vogeltje heeft een nestje gebouwd.
- ik eb een onderstel uut 't stientiedpärk en 't öör weit mi'j in de broek - ik heb een onderstel uit het stenentijdperk en het haar waait mij in de broek. Gezegde dat aanduid dat de bepaalde persoon te oud en geen interesse meer heeft in seksuele handelingen.
- viezertien - viezerd / vies persoon.
- met de pis naor de dokter gaon - met de plas naar de dokter gaan. In de betekenis van: die moet zich laten nakijken, die is niet helemaal goed, bijvoorbeeld: die kan ook wel met de pis naor de dokter gaon / die mag zich wel eens laten nakijken door de dokter, die is niet helemaal goed.
- IJ ef 't mösterdglözien altied leuge. - een continue hang hebben naar wijn (ontstaon in bar/bistro "De Olde Larix" an 't einde van de 19e eeuw).
[bewark] Rifferenties
- ↑ De term bri'jbek is beveurbield op-etiekend in Schoemaker-Ytsma, A.C.M. (2006), "Zo zegge wi'j det" van A tot Z! Woorden en gezegdes in het dialect van Nieuwleusen, Ni'jlusen: The Readshop J. Hilbrink
- ↑ Schoemaker-Ytsma, A.C.M. (2009), "Zo zegge wi'j det" van A tot Z! (aanvulling) Woorden en gezegdes in het dialect van Nieuwleusen, Ni'jlusen: The Readshop J. Hilbrink
- ↑ Henk Bloemhoff, Jurjen van der Kooi, Hermann Niebaum en Siemon Reker (red.) (2008), Handboek Nedersaksische Taal- en Letterkunde, Assen: Van Gorcum (p.310)
- ↑ Stichting Internetmedia Zwolle: Prissentaotie Mien Ome Jan
- ↑ Spellingsrichtlienen van de IJsselacademie veur 't West-Aoveriessels en Oost-Veluws
- ↑ De Stentor aover 't verskienen van 't Zwols woordenboek
- ↑ De Stentor aover 't Zwols woordenboek
- ↑ De Wèèkkrante aover 't Groot Zwols Taaldictee
- ↑ Streektaalactiviteiten van de Iesselakkedemie
- ↑ Gebrek aan interesse nekt dialect. De Stentor, 29 oktober 2008
- ↑ Gebrek aan interesse nekt dialect. De Stentor, 29 oktober 2008
- ↑ De Iesselakkedemie aover Bert Vrieling, met zien lied Meziek
 |
