Westerkertiers
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
| Westerkertiers | |
|---|---|
| Noam | Westerkertiers |
| Andere noamen | Westerkertierders, Westerkertaaiers, Westgrunnegs; Köllumerlands |
| Nederlandse noam | Westerkwartiers |
| Proat ien | Nedderland |
| Toalgebied | t Ommeland Westerkertier; t oostelke part van e gemiente Kolmerland |
| Aantal sprekers | 23.000 |
| Dialekten | |
| Toalklassifikoatsie |
|
| Schrift | Latiense alfabet |
| Toalstoatus | t Westerkertiers wordt zien as n dialekt van t Grunnings |
| Toalkode ISO 639-1 | n.v.t. |
| Toalkode ISO 639-2 | n.v.t. |
| Toalkode ISO 639-3/DIS | n.v.t. |
t Westerkertiers of Westerkertierders (enkeld ok wel Westgrunnegs nuumd) is n Leegsaksisch dialekt dat proat wordt ien t zonuumde Westerkertier, t zuudwesteleke part van e pervìnzie Grunnen, en ien t oosten van e Friese gemeente Köllumerland.
Onderwarpen |
[bewark] Aalgemeen
t Westerkertiers wordt heden ten doage nog proat deur om en bie 23.000 mìnsken. Doarvan wonen hoast 22.000 ien Grunnen en zowat 800 ien Köllumerland. n Groot part van e sprekers bennen de wat oldere mìnsken, woardeur t sprekersaantal ôfnimt. Vogger wer t ook nog in Gerkesklooster praat. Vandoag praten allend nog de alderoldsten nog Westerkertiers.
Op koarten woarop e dialekten van Nederland vermèld worden, wordt ien n groot part t Westerkertierse toalgebied omschreven as "Köllumerlands", dat n Leegsaksisch dialekt wezen zol. t Köllumerlands bestiet toalkundeg niet onder die definitsie, môr wordt tegenswoordeg aanduud as t Westerkertiers dat sproken wordt ien Köllumerland. Onterecht, omdat t Westerkertiers ien Kolmerland nauweleks andere aigenschoppen verteunt as dat ien t aangrìnzende Grunnen sproken wordt. Meugelk komt dit misverstaand deur t verwarren van t Westerkertiers mit t Pompsters van De Pomp.
[bewark] t Westerkertierse toalgebied
t Westerkertierse toalgebied wordt begrìnsd deur e Drentse pervìnziegrìns ien t zuudoosten, de Stad ien t oosten en t Rietdiep ien t noordoosten. Ien die gebieden bestiet n vloeiende overgong van t Westerkertiers noar e Grunnegse dialekten, Noordenvelds en Stadjeders; de overgang noar t Hoogelandsters, dat aan e ander kaant van t Rietdiep proat wordt, is van oldsheer minder vloeiend.
Ien t westen ìndegt t Westerkertierse gebied abrupt deurdat t Friese toalgebied begunt. t Westerkertierse gebied ien e pervìnzie Friesland geet bie t Friese plak Gaarksklooster de grìns over en lopt as n lieke lien noar Köllum toe, môr geet juust der veur noar De Pomp en dan richting t Lauwersmeer. De plakken vörmen de volgende lien: Muntjeziel, Warfstermeul en Boerum. Ien t plak De Pomp wordt t Pompsters proat dat n overgongsdialekt tussen t Fries en t Westerkertiers is. Deur e abrupte ofbrekeng van t Westerkertiers noar t Fries toe wordt der vanuut goan dat t Pompsterse toalgebied vrogger veul groter wèst het as dat t nou is.
[bewark] Dialekten
t Westerkertiers het 4 dialekten dij van noordwest noar zuudoost bennen:
[bewark] Reloatsies met andere dialekten en toalen
[bewark] Reloatsies met de andere Grunnegse dialekten
t Westerkertiers wordt meesttieds as de minst-Grunnegse vörm van t Grunnings beschouwd (op t Noordenvelds noa, dat toalkundeg zien zowel tot t Grunnegs as tot t Drents heurt). Tweeklanken dij as typisch Grunnegs zien worden ("ai" en "ou"), kommen ien t Westerkertiers hoast niet veur. Woar veul Grunnegse dialekten de -ai bruken, het t Westerkertiers meesttieds de ie.
Dit verschil wordt môkt deur e geschiednis van t Westerkertier. t Het n zetke part wèst van Friesland, t is n zetke n aparte heerlekheid wèst dat staark deur Drenthe beienvloed wör en heurt nou bie Grunnen, woardeur t binnen de oorspronkelke Oostlaauwerse toalgrìns ligt. Dit môkt t juust weer n Grunnegs dialekt, deur t aksent. Toch is ien t aksent ook de overgong noar t Fries dudelk te heuren. Sums wordt t Westerkertiers zels soamenvoegd mit t Stellingwarfs, mar tegenswoordeg is dit niet meer gangboar, onderandere deurdat t Westerkertiers wel de lichte Grunningse dubbelklanken het.
[bewark] De ienvloed van t Nederlands
Noast t Grunnegs, dat ien e Stad proat wordt, stiet t Westerkertiers ien vergeliekeng mit de ander Grunnegse dialekten t meest onder druk van t Nederlands. n Groot part van t toalaigense is doardeur al verloren goan. Veulaal bruukt man vörms uut t Nederlands en ver-grunnegsen t den. Dit nuumt men t regiolekt. Veurbeelden hiervan bennen:
- t Westerkertierse moek veur t Nederlandse maakte is tegenswoordeg moakte worden. (Veur moek wordt ien andere Grunningse dialekten ok wel meuk of muik bruukt)
- t Algemeen Grunnegse stevel veur t Nederlandse laars wordt tegenwoordeg voak vervongen deur leers.
[bewark] Friese substroat
Verders is ien t Westerkertiers van aal Grunnegse dialekten nog de grootste ienvloed van t Westlauwers Fries weer te vinden. n Veurbeeld is de betekenis van t woord "nuver", dat ien andere Grunnegse dialekten ok veurkomt en dan "schier" betekent. Ien t Westerkertier ken t ok "vrumd" betekenen, zo as ien t Fries. Ok geet de uutsproak laangzoam noar t Fries toe. Zo wordt de "l" veural op zien Fries uutsproken en kommen der bij bepoalde woorden n lichte "j" ien e uutsproak, bijveurbeeld Rietdjiep. n Oarege overgong is ok de sk-klank in t Zuud-Westerkertiers woar dat verder ien Grunnen meesttieds sch zait wordt; dus: skippen (schippen), skoapen (schoapen), skoel (schoul). Ook wordt deur summege olle luu de g nog uutsproken as op zien Fries.
