Vrogge Kristendom

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Gao naor: navigasie, zeuk

't Vrogge Kristndom beslöt de tied woar de geschiedenisse van 't kristendom begunnen (traditioneel beginnen met 'n eersten Pinkster) tut 'n met de anstelling van 't Kristendom as heufdgodsdienst van 't Romeinse Riek, in 312 noa Kristus.

Dit artikeltie wörd appart enömmen umdat de leste halve eewe, deur de vunds van de Nag Hammadigeschriften en de Dode Zeerollen de veurige eewe, der slim wat wiezigings der deurekommen bint op de eerder ait an-enömmen geschiedenisse van 't Kristendom. 't Hef dus de leste halve eewe veur völle discussies ezörgd in de Ni-j Testementiese wetenschap. Zi-j hebt met dizze, evunnen, boeken better noa kunnen goa hoe as 't ter allemaole op 't vrogste begun an toe gungen, zölfs völle dingen bint bekend ewörden woarvan luu nie ewetten hebt dat 't gebeurd is of spölen. Mar, 't blef ait 'n lastig gedoe, want völle hef te maken met 'n bepoalde uutgoanspunt van bekiek, en doar bint 't ter hiel völle van.

Opdeling[bewark | bronkode bewarken]

Evangelien[bewark | bronkode bewarken]

't Vrogge kristendom was aans dan völle luu daenkt. Der was gien kristlike biebel. In plaatse doarvan gaven kristenen 'n bunde varsies van 't verhaal ('oaverlevverings') deur. Uutaendlik wörddn de Evangelien opeschrevven. Mar pas 30 tut 60 joar noa dat Kristus uut de tied kommen. Völle geleerden nempt noe an dat Mattheüs, Markus, Lukas en Johannes allaank uut de tied waren toe heur evangelie wörden eschrevven. Al de viere evangelien bint anoniem eschrevven. De titels bint ter bi-j edoane deur latere bewarkers, nie deur de schrievers zölf. En 'n aander dreie over 't verhaal van 't vrogge geleuf is dat ter meer as viere evangelien waren. Der waren der zölfs meer as dertig. Evangelie betekkend 'goed ni-js'. Dus de vroage eertieds was: wie is Jezus en wat is 't goeden ni-js over hum? Völle luu hebt die vroage op 'n verschillende meniere bekekken. In de 200 joar noa dat Jezus uut de tied kommen deun letterlik tientallen varsies van zien léven en bosschop de rondte in.

Dit is allemoale daanks de vunds van de Nag Hammadigeschriften en de Dode Zeerollen de veurige eewe. Waoar deur der noe better ekekken en uut iene zet wörden kan; dat 't vrogge kristendom völle streumings en verhalen ehad hef. Hier voolgt 'n opdeling van belangriekste vrogkristlike streumings (denne bestoat weer uut meerdere streumings):

  • Vrogkristlike-jeuden of Jeudse-kristenen, zo as ok de oergemiente te Jeruzalem jeuds-kristlik was. Tut de 4e/ 5e eewe hebt ter kristlikjeudse groepen bestoan, woarvan Ebionietn en Nazoreen bekend ter van bint.
  • n Proto-orthodoxie; 't Paulinisme, ofwel 't Kristendom basseerd op de theologie van Paulus, en later zollen uutbreiden tut de orthodoxie.
  • n Gnostiek, Die pas veur 'n groten deel oens bekend wörden met de vunds van de Nag Hammadiegeschriften op 'n oalde ruïne op Egypte. Dizze gungen 'n kop of noadat 't orthodoxe Kistendom stoatsgodsdienst van 't Romeinse Riek wörden.

Eerste eewe[bewark | bronkode bewarken]

Vrogkristlijke jeuden[bewark | bronkode bewarken]

'n Eersten begun van 't kristendom was 't gien apparten geleuf. 't Was iene van de meerdere streumings binnen 't Jeudendom. 't Vrogste kristendom was nie van plaan umme zich van 't jeudendom of te doe. 't Veul binnen 't jeudse prakkedaenken, tradities en volk. Dizze luu kwaam vake saam. En deun beveurbeeld 't etten van 'n jeudsen moaltied. Bi-j 't brekken van de stoete en 't zoepen van de wien deun ze de noadruk op heur leermeister Jezua. Tiedens dizze saamkomsten gungen ze leren en prakkedaenken uut de Tora. Met name de uutleg en doe woar Jezua der an gaven. Dizze steuoming leggen veural de oaodruk op de Messiaanse tied. 't Was eertieds völle gaanks dat ter binnen 't jeudendom oardig wat proselieten waren en kwaam. Dat was ok zo gaanks bi-j de Vrogkristlike-jeuden. De apostols gungen völle aandere jeuden en proselieten met de Jezua-streuming wies maken. Deur Paulus kwaam der völle Grieken en aandere volkerluu in dizze streuming terrechte. Hier deur veraanderen de Jeudse aard van 't kristendom. Nie-jeuden gungen de jeudse gebruken en bekiek op de teksten aans of vot doe.

Mar, tut op de 4e eewe hebt ter nog Jeudskristlike groepen bestoane. Kiek ok: Nazoreers en de Ebionieten.

Jezua was 'n Tora-getrouwe jeude:

Matteüs 5: 17 I-jluu mut nie daenken da-k ekommen binne umme de Tora en de Profeten vot te doe; Ik binne nie ekommen umme ze vot te doe, mar umme ze 'n volle betekkenisse te geven. 18 Ik zegge oe: zolange as 'n hemel en aarde bestoat, zal der nie íéne jota of tittel uut de Tora vot edoane wörden, tutdat an aals 'n aende kump. 19 Dus, wie ok mar 'n klaensten van de gebeuden vot döt, en aandere luu leert 'tzölfde te doe, zal ok n klaensten nuumd wörden op 'n hemelse köninkriek. Mar wie zich an al de gebeuden höldt en aandere luu leert 'tzölfde te doe, die zol 'n groten name hebben op n hemelse köninkriek.

Paulus[bewark | bronkode bewarken]

Veur de karke is Paulus belangriek ewest. In Haandelings van de Apostels he-j oaver hum te lézen. Eerst hieten e nog Sjaoel. Doar e in 'n begun 'n vervoolger waren van de aldereersten kristen-jeuden. Tut dat e op 'n moal op Damascus an gungen umme kristenen op te pakken. 'n Stemme uut 'n hemel vreug toe an hum worumme as e Hum vervoolgen. Toe wörden e bekeerd. Woar noa e edeupt is bi-j Ananias. Doar hef e de name Paulus an-enömmen. Hiernoa wörden e 'n stark veurvechter van 't Kristlike geleuf. Buten Palestina hef e völle nie-jeuden bekeerd. 'n Bulte gemienten kwaam op zien name te stoan. In de Biebel bint in 't Ni-je Testement 'n flink antal brieven die an hum toe-edoane wörd. Hi-j wörden later dan ok de 13e Apostel enuumd.

Latere apologeten en karkva's hebt veural op zien gedachten verdan theologeert. Doar bint völle dogma's uut ontstoane. Dizze streuming nuumt ze ok wel Paulinisme. Zo haren e aandere ideen oaver de Tora as de aandere Apostels. Zo mossen 't Evangelie ok noar de nie-jeuden hen. Met Jakobus (leider gemiente Jeruzalem) hef e ok 'n moal trammelaant ehad. Worumme as Jakobus veurstaander waren veur 't behold van de jeudse wetten en tradities. Jakobus wollen de Tora ok bi-j de nie-jeuden, Paulus nie. 't Is veural Paulus ewest worumme as 't kristendom zich ofdeud van 't jeudendom. Paulus hef de Tora en de jeudse tradities uutewisselt veur geleuf en vergivving van zunden (deur 't kruus).

Thomas Evangelie[bewark | bronkode bewarken]

Bi-j de vunds van de Nag Hammadi-geschriften in 1945 was ok 't Thomas Evangelie anwezig. 't Thomas evangelie is 'n apokrief geschrift. Denne hef nie tut 't canon van de Biebel toe trèden moogt. Mar tégensworig wörd ezeg dat 't Thomas Evangelie 'n eersten geschrift waren woar de woorden van Jezus wörden op vastezet. Denne hef later - zo lek 't -, nöast Bron Q, edient as oerbronne veur de latere geschriften. Völle uutspraken bint drek en indrek terugge te vinden in de Ni-j Testementiese boeken. Éém as ok aandere Gnostiese.

't Geschrift warre wi-j noe in haanden hebt is 'n oaldere uutgave. Dizze datteerd uut de 4e eewe. Mar deur de tekste hen is nog 'n jonkere varsie te ziene. In 1900 haren ze al stukkies fragmenten evunden uut de 3e eewe. Ze goat ter van uut dat 't oorsprunklik eschrevven zollen wèèn um en noabi-j 40 noa Kristus. Tientallen joaren veur de Biebelse evangelien. 'n Aandere these zeg weer dat Thomas juustum vanuut de Biebelse evangelien, en aandere bronnen, is opeschrevven. In plaatse van aansumme. Dit is voolgs völ volk de leste tied 't annemmlikst. Dit umdat de Biebelse evangelien 'n duudlik Jeudse aard hebt en Thomas 'n Gnostiese aard.

Kiekt ok: Evangelie van Tomas

Tweede eewe[bewark | bronkode bewarken]

Apostels en Apostoliese Va's[bewark | bronkode bewarken]

Jeruzalem waren 't centrum van 't kristendom ewörden, met Jakobus an 't heufd van de gemiente. Jakobus wörden op 't joar 61 estienigd - voolgs Flavius Josefus. 't Duurden nie lange of de Apostels haren wiedverspreid gemienten estich. De miesten van heur bint as martelaar ummekommen. Zo as 'n evangelie schriever 't Jezus ok op de mond leg.

De verwoesting van Jeruzalem deur de Romeinen op 't joar 70 hef as 'n slim belangrieke gebeurtenisse spölt veur 't kristendom. Noe was Jeruzalem nie meer 't centrum. Noe wörden Rome dat zo zachies an. Noe waren ok de mieste ooggetugen van Jezus zien léven uut de tied ekommen. Deur dat de geleuvigen vastigheid mossen hebben wörden de oaverlevverings opeschrevven. Viere van dizze tientallen boeken bint in 't canon van de Biebel openömmen. Ok noe gruiden Rome, Caesarea en Antiochië uut tut belangrieke orthodox-kristlike centrums. In Rome begunnen zich de Apostoliese succesie te ontwikkelen. Ter van uutgoande dat Sjimon Petrus 'n eersten bisschop waren van Rome; en al zien opvoolgers op zien traditie beheuren. De luu wat dizze plaatse haren wörden later paus enuumd.

Noa de Apostels en aandere oogetugen kwaam de tied veur heur opvoolgers. Denne wörd de Apostoliese va's enuumt. Van völ van die luu wörd ezeg dat ze de Apostels nog ekend hebt. Antal brieven, verhaandelings, fragmenten en apologien van heur bint bewoard eblevven. Van Clemens wörden 'n tweetal brieven bekend. Ok 't onderwies van de Twaalf Apostels, de Didache, was 'n belangriek schriftlike bronne.

De tied van de Apostoliese va's beslöt van 90 tut 'n met 160 noa Kristus.

Kiekt ok: Apostoliese Vaars

Apostoliese geleufsbeliedenis[bewark | bronkode bewarken]

Ondaanks de name is dizze geleufsbeliedenis nie ofkomstig van de apostels. De juuste datering bi'w nie zeker van. Woarschienlik vindt dizzent heur oorspröng in de eersten of tweeden eewe noa Kristus. Iene van de vrogst bekende anzetten veur 't Apostolicum is terugge te vinden in de geschriften van Ireneüs van Lyon. In iene van zienen teksten, datèrend uut 't joar 170 schref e de geleufsartikels as voolgt:

    Wi-j geleuft:
    in íéne almachtige God en Va, die hemel en aarde eschoapen hef, en de zee en al wat doarin is;
    en in íéne Kristus Jezus, de Zeune van God, oens Heer;
    die vleis ewörden is uut de maagd veur oens behold;
    en in Zien lieden onder Pontius Pilatus;
    en in Zien dood en opstaanding;
    en in Zien lieflike op 'n hemel an goan;
    en in Zien teruggekomst uut 'n hemel in de macht van de Va umme alle dingen onder iene Heufd te doen en over allen 'n rechtvoardig oordeel uut te sprekken;
    en in de Heilige Geist;
    en dat Kristus zal kommen uut 'n hemel umme alle vleis lèvendig te maken, en de godlozen en onrechtvoardigen te verwiezen noar 't eewigen vuur;
    en umme an de rechtvoardigen en heiligen onstarflikheid en eewigen heerlijkheid te gèven.

Gnostiek[bewark | bronkode bewarken]

Sommige vrogge kristenen wörden noe gnostieken enuumd. De gnostieken waren mystieke luu. Ze mienden dat ze 'n soort drekte toegaank töt God haren. 'Gnostieken' kump van 't Grieksen 'gnosis', wat kennis betekkend. Maar di's gien gewone kennis uut boeken. 't Is benul, ingeving. 't Is 't geleuven da'j 'n bettie van 't godachtige op oew hebt. Iej weet dat de God die'j beliedt dezölfden is as dat bettie godachtige op oewzölf. En völle gnostieken waren kristenen. Gnostieken schrevven de meeste teksten uut de Nag Hammadikollektie. Heur verhalen bint abstrakter en filosofieser as de biebelsen. Völle gnostieken wollen niks vernemmen van de God van Tenach ('t Olde Testement) en beweerden dat dizzent de kwoade god was, die de aarde emaakt haren en de maensen hier op vaste zetten; Jezus is de leermeister in de Gnostiek wukke 't licht eziene hef, en leert hoe as de weerld in mekare zit en hoe luu weer terugge könt noar heur veurige vörme, lös van 't aardsen. Deur Nag Hammadi is 't noe duudlik dat 'n wiede stroming was, en wiedverspreaid. 't Hef zien oorspröng al oarig vrog: Ienene van d' eersten was 't Thomas Evangelie, wukken ok al oarig gnosties van kerakter is.

Um en noabi-j 130 tut 'n met 160 noa Kristus hef 't Gnostiek, tiedens Valentinus' lèven, zien heugtepunt ehad, en gungen 'n kop of rond de tied dat 't Orthodoxe Kristendom 'n stoatsgodsdienst wörden van 't Romeinse Riek (312 n.Chr.).

Valentinus[bewark | bronkode bewarken]

Valentinus (°Alexandrië, um en noabi-j 100 - 175) was 'n dichter, theoloog en groot gnosties leraar en opzetter van de sekte van de valentinianen. Hi-j wörden um en noabi-j 't jaor 100 op Benèden-Egypte geboren. Hi-j wörden kristen en krègen zien wetenschaplike opleiding in Alexandrië, woarnoa e noar Rome gungen, woar as e van 135 töt 160 of 165 in warken was. Rond 140 was e krap-an bisschop van Rome ewörden - de funktie die later de name paus krègen -, mar uutaendlik wörden Pius de martelaar bisschop, in plaatse van hum. Later is Valentinus nog noar Cyprus hen-egaone. Zien leer haren he met-ekrègen deur de Stoa en 't platonisme van zien tied. Voolgs Tertullianus, die 't nie zo met Valentinus iens waren, was hi-j 'n knieftig keerltie en kon e goed proaten: et ingenio et eloquio poterat. Zien schoele gungen in tween en krègen 'n oostlike kaante, woar Theodotus bi-j beheuren, en 'n westlike met onder aandere Herakleon en Ptolemaeus. Valentinus keus de mythos boven de ratio. Dat gebeuren op grond van 'n dreumerig gebeuren. Hi-j haren 'n visioen van 'n pasgeboren kind. Hi-j vreug dat kind: 'Wie bi'j?'. 't Kind terugge: 'Ik binne de Logos'. An Valentinus was, zo as Paulus toe e op Damascus an gongen, 'n eewigen Kristus veurekommen. Zo as 't beschrevven stiet in zien Evangelie van de Waorheid.

Derde eewe[bewark | bronkode bewarken]

Tertullianus en Origenes[bewark | bronkode bewarken]

Met keizer Decius (250 n.Chr.) mossen alle burgers van 't Romeinse Riek heur loyaliteit beteunen an de keizer en de stoatsgoden. Enkele aegenwiezen wörden emartelt en edood. De grui van de Karke blèven gewoon verdan goan.

De Karke vunden 'n machtige verdediger met Tertullianus (160-220), 'n heidense jurist en advocaat die in 195 töt 't kristendom oavergongen. In 't Apologeticum verdedigen Tertullianus de kristenen. Tertullianus stelt dat 't bloed van de martelaren 't zoad van de Karke is. Origenes schrevven 'n eersten kristlike dogmatiek.

Der ontstun in dizze eewe drie belangrijke centra van 't kristlike geleuf:

  • Vanuut Klein-Azië ontstoat In Zuud-Europa de biebelspraktiese schoele. Irenaeus van Lyon en zien leerling Hippolytus van Rome predikten tègen de opkommende gnostiek - de vleiswörden van 't Woord: In Jezus is God maense ewörden.
  • Op Alexandrië ontstoat 'n kristlik-wiesgerige theologie en de allegoriese leeswieze van de Biebel. Te zuden van Alexandrië, in Wadi Natroen, setteln zich d' eersten heremieten.
  • Op Carthago staot de teengnstelling tussen zunde en genaa centraal. Hier is Tertullianus de belangriekste leermeister van de Karke. Cyprianus, 'n leerlinge van Tertullianus, gèvenden krachtige geistlike leiding. Met hum kwaam 't bisschopsambt töt ontwikkeling.


Nuvola apps ksig.png Dit artikel is eskreven in t Sallaandse dialekt van 't Vechtdal, in de ANS.