Riesns
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
 |
| Riesns | |
|---|---|
| Riesns logo |  |
| Taalklassifikaasie | |
| Neersassiesen naamn | Riesns, Riessens |
| Nederlaandsen naamn | Rijssens |
Riesns is nen vörm van t Tweants, det wier nen vörm is van t Neersassies. t Hef n stoark eegn karakter, en is wat zängeriger en "roonder" as aandere soortn Tweants, en is doarduur dreks te herkenn. t Wörd duur alle loagn van de Riesnse bevolking esprökn, mear löp de leste joarn toch wat terugge in t gebroek. Um dit teegn te goan wördt de leste joarn de wichter wier Riesns eleard en Tweantse Oawnde organiseerd, woerin speciaaln andach vuur t plat is, met gedichn, verhaaln en diskussies.
t Riesns maakt völle oonderskeaid in klaankn dee't in aandere soortn Tweants verlöarn zeent egoan, en in wat variaantn egee nit vuurkomt. Doarumme is t moeilik te learn vuur boetnstoanders. Disse klaankn woarket ook as sjibbolet. Één verkeerde oetsproake verröd oe.
t Riesns is offisjeel too estoan op t gemeentehoes en an de balies, want Riesn-Hooltn was de eerste offisjele tweetalige gemeente in t Neersassiese gebeed. In de gemeenteroad wörd alle joarn ne vergoarige in t plat eheuldn.
Onderwarpen |
[bewark] Karakteristiekn van t Riesns
[bewark] Klaanklear
[bewark] Kleenkers
t Meest kenmoarknde vuur t Riesns is de [oa]-klaank in wöarde woer at aandere soortn Tweants nen [e], [ea] [a], of [aa] hebt. In t Riesns is t dus woark, terwiel at aandere soortn Tweants werk, weark, wark of waark zegnt. Doarnöast is t gebroek van diftongn (verdreeide kleenkers) gebroekeliker as in aandere soortn Tweants. In aandere soortn Tweants zegnt ze geem (geven), mear in t Riesns wörd det geejewn (IPA: ɣeəwn).
[bewark] Eenklaankn
t Riesns hef nen heeln hoop verskilnde monoftongn (onverdreeide kleenkers), woervan at n antal ook nog länger oet esprökn kan wordn, mear det haank van t woard of. n Groot antal van de hiereunter stoande klaankn hebt vanzelf de aandere soortn Tweants ook.
| skriefwieze | oetsproake | vuurbeeld | verlenging |
|---|---|---|---|
| ie, i | [i] | gries | |
| ie | [iː] | griezn | verlengd |
| i | [ɪ] | lippe | |
| uu, u | [y] | kruus | |
| u, uu | [yː] | kruze | verlengd |
| u | [ʏ] | musse | |
| eu | [œ] | dreun | |
| ö | [ɜ] | lös | |
| öa | [ɜː] | nöast | verlengd |
| e | [ə] | beuke | |
| ee, e | [eː] | breef | |
| e | [ɛ] | bek | |
| ea | [ɛː] | wean | verlengd |
| e, ä, a | [æ] | det | |
| a | [ʌ] | wat | |
| aa, a | [aː] | jaagn | |
| aa, a | [ɑ] | water | |
| o | [ɒ] | rotte | |
| oa | [ɒː] | droad | verlengd |
| o | [ɔ] | motte | |
| oo | [ɔː] | woonder | verlengd |
| oe | [u] | boek | |
| oe | [uː] | doezend | verlengd |
| oo, o | [oː] | book |
Aanders as aandere soortn Tweants hef t Riesns n oonderskeaid in de klaankn oet motte en rotte. Ne goo regel um te weten woennear at n eerstn en woennear at n tweedn gebroekt mut wördn, is duur ze in t mearvoold te zetten. t Woord blok (met den klaank oet motte) wörd in t mearvoold blukke, terwiel at t woord rok (met den algemenen klaank oet rotte) as mearvoold rökke krig.
[bewark] diftönge
t Riesns hef op wat plaatsn vergliedingskleenkers woer at aandere soortn Tweants nen eankeln klaank hebt. De meeste klaanken dee't hiereunter stoat, komt vanzelfsprekkend ook in aandere soortn Tweants vuur.
- [ʏɪ] oet mu'j (saamntrekking van mut iej)
- [œɪ] oet heui
- [øɪ] oet köjern
- verlengd: [øːɪ] oet möaite
- [eːɪ] oet dreei
- [ɛɪ] oet he'j (saamntrekking van heb iej)
- verlengd: [ɛːɪ] oet zea'j (vroagzin: Wat zea'j?)
- [æɪ] oet ei (bv. nen henn-ei)
- verlengd: [æːɪ] oet weaide
- [ʌɪ] oet a'j (saamntrekking van as iej)
- [ɒɪ] oet wo'j (saamntrekking van wol iej)
- verlengd: [ɒːɪ] oet doaje
- [ɔɪ] oet ko'j (saamntrekking van kon iej?)
- [oːɪ] oet doo'j (saamntrekking van doo iej)
De volgende diftönge komt in aandere soortn Tweants ook vuur, mear dan is det meesttieds gevolg van ne stille -r, zo as det in t Brits Engels ook geet, mear in Riesn doot ze dit ook vuur aandere metkleenkers.
- [iə] ] oet alg. Tweants hier.
- [yə] oet alg. Tweants uur [uuə].
- [eə] oet alg. Tweants beer [beə], mear ook in bv. leedn [leə], breef [[breəf]]
- [œə] oet alg. Tweants deur [dœə], mear ook in bv. heugte [hœəxtə] en beugn [bœəgŋ].
- [ɛə] oet alg. Tweants lear [lɛə].
- [ɜə] oet alg. Tweants öar [ɜə].
- [ɒːə] oet alg. Tweants hoar [hɒːə]. (nig mangs ook mear noar ne -àh: [hɒːʌ)
- [oə] oet alg. Tweants Goor, mear ook in bv. groot [ɣɾoət], brood [bɾoət] en lood [[loət]
- [uə] oet alg. Tweants boer [buə].
[bewark] Metkleenkers
De meeste metkleenkers van t Riesns zeent t zelfde as in aandere Tweantse variaantn, of zelfs Germaanse sproakn. Toch zeent dr bepoalde klaankn dee't ofzeunderlik behaandeld mutn wordn:
- [d] - n Riesnsen /d/ is lechter as in aandere variaantn. Doarumme wörd'e nog wal es verwisseld met ne [ɾ]. Doarumme is dr onzekerheaid oawer de skriefwieze: bedde of berre.
[bewark] Neuzenklaank
In t Riesns wordt kleenkers duur de neuze oet esprökn oonder invlood van nen volgenden kleenkergroep den't begeent met nen -n of -ng-klaank, den't doarduur zelf vortvaalt:
- [ɪ] - t Woord inlegn kan breed noteerd wordn met /ɪnlɛgŋ/, mear mut nauwkurig noteerd wordn as [ɪ̃lɛgŋ]
- [y] - t Woord puun wörd oet esprökn as [pỹː]
- [œ] - t Woord greun wörd oet esprökn as [ɣɾœ̃ː]
- [ɜː]- t Woord köant wörd oet esprökn as [kɜ̃ːt]
- [ɛː] - t Woord wean wörd oet esprökn as [ʋɛ̃ː]
- [ʌ]- t Woord an wörd oet esprökn as [ʌ̃]
- [ɑː] - t Woord laand wörd oet esprökn as [lɑ̃ːt]
- [ɒː ]- t Woord goan wörd oet esprökn as [ɣɒ̃ː]
- [ɔ] - t vuurplaksel on- wörd oet esprökn as [ɔ̃]
- [uː]- t Woord broen wörd oet esprökn as [bɾũː]
Mear as dr direks noa disn -n wier nen kleenker steet, wörd dr juust nit duur de neuze oet esprökn. t Woord puun ([pỹː]) van hierboawn wörd in de zin Puun ophaaln ['pynɔbɑːln].
As leu Riesns skriewt loatt ze disn nasaaln -n nog wal es vort (ze sprekt ne ja nit oet, dus skriewt ze ne ook nit), woerduur t moelik te leazn is vuur aandern. Bv. n zin "Ik zin van plan...", skriewt ze dan as "Ik zi va pla...", wat vuur ondudelikheaid kan zorgen. Ne goo regel um dit an te pakn, is duur noa t woord det eandigt in den neusklaank n woord te zetn det begeent met nen kleenker. Nen sprekker van t Riesns zal dan vanzelf den -n oetsprekn:
- Ik zin van --> ik zi va
- ik zin eawn --> ik zin-eawn
[bewark] Veardere algemene woarnemmings
- Völle wöarde doot mear Duuts an as Nederlaands:
- Nederlaands: 'soms', Duuts: 'manchmal', Riesns: 'mangs' of 'smangs'
- Nederlaands: 'Iemand tegenkomen', Duuts: 'einen begegenen', Riesns: 'eenn beëegn'
- Nederlaands: 'voor', Duuts: 'für', Riesns: 'vuur'.
- Aans as aandere soortn Tweants maakt Riesns stoark onderskeaid in de oetsproak van [f]/[v] en in wat meender in [s]/[z]:
- As in t 'algemeen' Tweants "joazeker" met nen -s wordt oetesprökn, wördt r in t Riesns völle andach an n [z] geskeunkn: [joa'zeeker].
- -sch is -sk: Nederlaands: 'schuur', Riesns 'skuure'
- -oor wordt -uur,mear dit geeldt nit aaltied.
- 'voor' wordt 'vuur'
- 'door' wordt 'duur'
- -aar, -eer, zo as in t Nederlaandse 'waard', 'geleerd', is in t Riesns nen klaank den wat lik op n tweeklank oet t Engelse woord 'air'.
- 'waard' is 'weard'
- 'geleerd' is 'eleard'
- -ier is in t Riesns -eer: 'bier' is 'beer'
- Noa nen kleenker, en an t eande van n woord wördt, net as in t Engels, n -r nit oet esprökn, of vervöngn duur n approximaant.
- Noa nen kleenker wordt de [v] (en in wat gevaln ook de [f]) oet esprökn as ne [w]: alg. Tweants 'ik geleuve' is in t Riesns 'ik geleuwe'
- in wöarde dee't eandigt op nen kleenker met -n, -nd, -nt of -nk, doar krig -n- ne nasale oetsproake, dus kraante wörd /krɑ̃tə/ , liekas in bv. t Fraanske "trente". n Gräpken wat hierbiej vaake wördt gebroekt is zwart zaand /'sʋʌsɑ̃t/, wat zik zowat t zelfde anheurt as t Fraanske soixante.
- n [a] in -ar of -ats, wördt in t Riesns oetesprökn as [æ]. Dissen klaank kö'j vergeliekn met t Brits Engelse 'sack' of 'Sam'. n Oetsproak zit tusken n [a] en n [e] in. n Naamn Arjan wordt dus uitgesproken als ['ærjã]. Umdet dr völle onzekerheaid is oawer t skriewn van dissen klaank, zeent dr leu in Riesn dee Erjan heett, mear ook Arjan. n Aander vuurbeeld is een van de Riesnse voetbal-verenigen: Rijssen Vooruit. Iedereene neumt dissen club Èrre Vee.
- Riesns hef n verbindings -r, den't n woord wat eandigt op nen kleenker verbeendt met n woord wat begeent met n kleenker, zode'j gin glottisslag hoowt te maakn.
- Vuurbeeld 1: Det dee hee ook.. nen Riessender plakt alns an mekoar: Det dee-r-ee-r-ook.
- Vuurbeeld 2: Joa hè? wördt duur iedern Riessender as Joa-r-è oetesprökn?
[bewark] Riesns teln
| In t Nederlaands | In t Riesns |
|---|---|
| Een | Eene |
| Twee | Tweeje |
| Drie | Dreeje |
| Vier | Veere |
| Vijf | Viewe |
| Zes | Zesse |
| Zeven | Zeuwne |
| Acht | Achte |
| Negen | Neegne |
| Tien | Tiene |
[bewark] Soortn Riesns
Net zo as dèt r verskilde soortn Tweants beent, keant Riesn van vrooger oet ook verskilde soortn Riesns. Disse verskiln beent minimaal, mear gavn toch infermaasie oawer n sprèkker. As eerste was dr verskil tusken t Riesns van n Katteliek en n Protestaant. De katteliekn hadn mear kontakt met t oostn van Tweante (Det vuural kattoliek is) en köjerdn doarumme miskien algemener Tweants as de protestaantn. Doarnöast was dr n oonderskeaid in Oost- en West-Riesns. De ene helfte zea Hee koomp en hee gong woeras leu oet aandere deeln van Riesn Hee keump en Hee gung zegnt. Doarnöast is dr nog n verskil in t woarkwoord Wean: Sommige leu zegnt Iej beent en aandern zegnt Iej zeent. Umdet rechtevoort iederene duur mekoar is goan wonn, zeent disse verskiln biej-etrökn.
[bewark] Andach vuur t Riesns
n Eerstn den at t Riesns opskreef was Meaister van Wiengoardn. Den maakn lieskes met aparte wöarde en skreef korte gedichtn. t Bekeandst van um is n brulftengedicht.
Eenn den zik al lange bezig heul met t Riesns vuurdèt de dialektrenaissance op gaank köm, was Koarel van n Notoaris (Karel Schönfeld Wichers). Hee steeldn n wöardebook saamn van t Riesns van vuur 1959. Hieroet leut-e alle saamn-esteelde wöarde, en wöarde dee-t woarskeainlik warn oawer enömn oet t Hollaands vort. He bedèch zinne eegne (slim fonetiese) skriefwieze, den at-e ook gebroekn vuur aandere beuke dee at-e skreef. n Aandern den at hef biej edreagn an t positieve beeld van t Riesns is Harm Agteresch, better bekeand oonder zin artiestnnaamn Harm oet Riessen. Völle leu van de ooldere ginnerasies keant zinne nommers Blote beene stoete met sjem en Keunstgebit.
|
|
