Niej-York (stad)
Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie
Niej-York (Engels: New York City, bienaam: The Big Apple; letterlijk de grote appel) is een Amerikaanse stad dee helemaole in 't zujen van de gelieknamige staot lig. 't Is de grootste stad van 't laand en één van de grootste stejen ter wereld, mit zo'n ach miljoen luui dee in de stad zelf woenen en zo'n 22 miljoen inwoeners veur 't hele steelijke gebied. Niej-York is oek een centrum van de internasionale haandel, poletiek, communicasie, meziek, moede en cultuur. Mit een bulte kwalitetief goeie museums, galleriejen, podiums, media, internasionale corperasies en groothaandels gelt Niej-York, naos Londen, Peries en Tokio, as één van de belangriekste vier wereldstejen.
De stad Niej-York is verdeeld in vuuf stadsdistrikken: Brooklyn, De Bronx, Manhattan, Queens en Staoteneilaand. De burgemeister is de rippeblikeinse Michael Bloomberg.
Onderwarpen |
[bewark] Stadsfuncties
Niej-York is nargens de heufstad van, mar 't is een belangriek bestuurlijk gebied. De grootste effekkenbeurze van de wereld (NSE) is evestig in Walstraote (Wall Street), net as een kwak belangrieke bedrieven, en tot 2001 oek 't World Trade Center.
[bewark] Stadsbeeld
Niej-York steet alum bekend um zien steelijke ummetrek, mit wolkenkrabbers in Manhattan van zo'n honderd en tweehonderd meter hoge. 't Hoogste gebouw is de Empire State Building (381 meter, zendmas tot 443,5 meter); 't World Trade Center was veurdat 't verrinneweerd wönnen 't hoogste gebouw. In de 20e eeuw is der veul kritiek ewes op 't ontbreken van kunszinnige gebouwen. Volgens sommige luui wanen de gebouwen wel groot mar neet biezunder genog, mit as uutzunderingen bieveurbeeld 't Guggenheimmuseum. 't Ontwarp veur 't nieje World Trade Center wonnen in de kunszinnige kringe beter ewerdeerd, al verdeelt 't mederne ontwarp de bevolking wel.
Deur de stad streump de revier de Hudson, in 't osen he-j nog de Oostrevier en in 't wessen de Harlemrevier. Brooklyn en Manhattan wonnen daorumme deur een paor lange broggen mit mekaar verbunnen. Naos de wolkenkrabbers hef Niej-York oek 't Vrieheidsbeeld, dat an de stad eschönken wönnen deur de Fransen um 't honderjaorige bestaon van de VS in 1874 te vieren. 't Vrieheidsbeeld is daorumme oek een symbool van de stad ewönnen.
Veural Manhattan, mar oek Queens en De Bronx, bin in-edeeld in strage straotenplannen mit rechlopende laonen en straoten, dee de stad in gelieke parten van bebouwing verdelen en stark doon denken an de ouwe Romeinse stejen.
[bewark] Geschiedenisse
Veur de koms van de Europeanen leven der in 't gebied rondumme de Hudsonrevier Indianen. In 1609 wönnen 't gebied deur de Engelsman George Hudson onderzoch, en in 1626 vestigen de Nederlaanders onder Peter Minuit hier een kelonie mit de naam Niej-Nederlaand. De heufplaose heten Niej-Amsterdam en daor umhinne wönnen darpen ebouwd: Vlissingen, Haarlem en Breukelen. De weg waorlanges 't vee naor de stad ebröch wönnen heten de Breeweg en de straote bie de stadsmure, as bescharming tegen de Indianen, heten de Walstraat. In 't mederne Niej-York ku-j al disse namen nog weerummevienen, al is der niks meer beweerd ebleven van de gebouwen uut dee tied: Vlissingen, Haarlem en Breukelen heten noen Flushing, Harlem en Brooklyn, de Breeweg is noen Broadway en de Walstraat heet noen Wall Street.
In 1664 wönnen de stad zonder geweld deur de Engelse in-eneumen, en in 1667 wönnen de stad bie 't Tractaot van Breda formeel over-edreugen. In 1685 wonnen 't een kroonkelonie. Net zoas in 1774 de inwoeners van Amerika 't laand onofhankelijk verklaoren, wönnen de stad, dee inmiddels tot tienduzende inwoeners uut-egreuid was, al mitene deur 't Britse leger bezet en eers op 30 april 1789 verlaoten.
Nao 1800 greuien de stad alderbarstens vlogge uut tot een metropool van wereldfermaot. Umdat de meeste immigranten uut Europa in Niej-York ankwammen, bleef een bulte daor oek woenen. Zo onstungen hele cumulasies van volken dee bie mekaar gungen woenen in één straote. Dit is noen nog zo. Der woenen een bulte immigranten uut meer as 180 lanen, waovan de grootste groepen: Joden, Italianen, Chinezen, Latino's, Ieren en Afro-Amerikanen. Veule Aziaten woenen in Chinatown in Manhattan. De stadsbouw wönnen regelmaotig veraanderd, en rond 1860 had Niej-York één miljoen inwoeners ehaold.
Vanof de 20e eeuw wönnen Manhattan iezelig duur, dit hef derveur ezörg dat der een financiële behoefte kwam an hoge gebouwen. Tegeliekertied verpauperen De Bronx, wat een getto veur de negerbevolking wönnen en vake mit misdaod in verbaand ebröch wönnen. Niej-York kwam, mit San Francisco, nao de Tweede Wereldoorlog bekend te staon as één van de meest veuruutstrevende stejen van 't laand, allewel de stad de vergangen jaoren rippebliekeinse burgemeisters had.
[bewark] Zusterstejen
|
|
Niej-York hef oek een goeie baand mit twee Kannedese stejen: Toronto en Montréal.
[bewark] Nedersaksisch
Naos de Engelse benaming ku-j oek 't volgende gebruken:
- Achterhooks: Niej-, Ni-j-York
- Drèents Nei-York
- Grunnegs: Nij York
- Sallaans: Nij-, Ni'j-, Niej-York
- Stellingwarfs: Ni'j-York
- Tweants: Niej-York
- Urkers: Nij-York
- Veluws: Niej-York (Bunsjoots: Nieuw-York)
[bewark] Uutgaonde verwiezing
