Karel Diederik Schönfeld Wichers

Oet Wikipedie, de vraaie enzyklopedie

Karel Diederik Schönfeld Wichers (Naarden, 1901 - Riesn, 1993), better bekeand met zinnen skeeldnaamn Koarel/Karel van n Notoaris was nen bekeandn skriewer in Riesn en doar boetn. Hee leawdn ofgezeunderd in n hukn boetn Riesn in t bos, kort bie t Tweede Heed. Hierduur is dr mear weainig oawer um bekeand.

Onderwarpen 1 Leawn 2 Könnigheaid 3 Skriefstiel 4 Skriefwoark 5 Bekiekt ook

[bewark] Leawn

Terwiel at hee advokoat was (Meaister in de Rechn), woervuur hee studeerdn in Amsterdam, en ook notoaris (n Haag) keus hee vuur n vrie leawn, en treuk hee zik terugge in n bos, woer at'e zelf ne boomhutte har ebouwd, wat toew zin wonhoes wör. Later har zin breur Herman n huusken in t zelfde bos, woer at Koarel intrök toew at Herman noar Grönn verhuuzn.

Later treuk'e met zinne Kueklkoare (Standaard Skriefwieze: Keukelkoare) regelmoatig met könnigheaid duur Europa en verdeenn hee zin geeld duur seizoenswoark te doon, zo as bievuurbeeld druuwe plukn bie de wienboern in Fraankriek. Disse reaizn beskreef hee in zinnen beundel Raejsbreewe oet de Kueklkoare.

Ne aandere reaize voordn um in 1955 noar Sicilië, woeroawer hee later, in 1985, t book Noar 't Vuerspiejige Aejlaand skreef. Hee har dus feailik een van de eerste campers van Neerlaand.

De Keukelkoare is kortns nog op ekocht duur n stel Riesnders dee at t deenk oplapn weelt, en dee at r öare slephutnverenige noar eneumd hebt.^[1]

[bewark] Könnigheaid

Mear de meeste könnigheaid kreeg hee duur zin wöardebook van t Riesns van vuur 1959, woerin hee zinne eegne skriefwieze bedachn, den at slim foneties was, mear toch vuur t gewone volk beheurlik makkelik te leazn. Saamnetrökn wöarde, en wöarde dee at noa eköjerd wördn vanoet t Hollaands leut hee vort. Hiermet was hee n eerstn den at zik bezig heul met t behoold van t (Riesns) Tweants. t Wöardebeukn was neet helemoal volledig, mear t har dan ook n kort könnig wordn met t Riesns as doel.

Umdet hee n onmeundig sekuur man was, skreef hee noa völle opmoarkingn en hulpe van aandere Riesnders in 1970 nog n bievoogsel wat hee oetgavn in de Driemaandelijkse bladen van t Neersassies Instituut van de Rieksuniversiteit in Grönningn, woerin at nog mear wöarde en oetdrukkingn steundn. t Beukn was al joarn oetverkoch, mear ter geleagnheaid van t 45-jöarig bestoan van Stichting Oudheidkamer Riessen in 1996, wördn dr nog verskeaidene van edrukt. Hierin wör t bievoogsel neet op enömn.

Later köm hee met t oetgebreaide Woordenboek Nederlands Twents (1979) woerin zin nieje bievoogsel van 1970 wal verwoarkt was. Dit wöardebook is al joarnlaank oetverkocht, woerin at zinnen stoarkn geveulsbaand met t Riesns noar vuurtn köm. Umdet'e van kleains of an Riesns eheurd har, kleunkn aandere variaantn van t Tweants um doarig in de oorn. Hee meandn det aandere soortn Tweants ne "verkörte oetvoering" van t Riesns warn. Doaroawer skrif'e:

"...Maar bij de bovenbedoelde verkorting gaat het om iets heel anders, namelijk het weglaten van "e"-s die juist wél betekenis hebben in het woord. Het zijn, grammatikaal geordend, de volgende: De "e" als voorvoegsel van het verleden deelwoord en die dit in veel gevallen onderscheidt van de onbepaalde wijs of van vormen van tegenwoordige of verleden tijd, bv.: egoan - goan; ezeen - zeen; [...] De "-e" aan het eind van vrouwelijke naamwoorden, passende bij het lidwoord "de" er vóór, of "ne" ofwel een bijvoeglijk naamwoord. Behalve dat het aardig klinkt, wordt de eindmedeklinker erdoor verduidelijkt, die anders bij vlug of binnensmonds praten moeilijk verstaanbaar kan worden, bv: zonne leeve vrouwe; wolle; henne, komme. [...]"[2]

Umdet t Riesns disse klaankn nog wal hef, köm'e met de vuuroonderstellige det t Riesns t zuuwerste Tweants was. t Is dudelik det'e nen sentimenteeln baand met t Riesns har.

Wat Riesnders probeert al joarnlaank n standbeeld vuur um in Riesn te kriegn, mear doar wil de gemeante neet an. As kleain protest steet doarumme zinne foto in de nieje oetgave van t wöardebeukn.

[bewark] Skriefstiel

Koarel bedachn zin eegn skriefstiel, umdet den vuur t (Riesns) Tweants neet besteun. In zin Woordenboek Rijssens Dialect gaf-e in t Voorwoord met elken ofzeunderliken klaank an woerumme at hee dr vuur ekeuzn har um t op dee wieze te doon:

"Bij de spelling heb ik mij een tweeledig doel gesteld, namelijk de woorden goed weergeven, zoals ze werkelijk uitgesproken worden en een eenvoudig geheel van regels te volgen, met vermijding van tekens, die niet beslist nodig waren. (...) 1. Een in het Rijssens veel voorkomende klank is die van het Engelse "but" of het Duitse "Köpfe" als ze kort, en van het Franse "soeur" of het Engelse "world" als ze lang is. Door dialectschrijvers wordt voor de korte meestal het Duitse teken "ö" gebruikt, Maar verschillende overwegingen hebben mij er toe gebracht dat niet te doen. Deze klank is namelijk geen variatie van de "o", maar van de "u"; tussen haar en "u" van bv. "put" bestaat een soortgelijke betrekking als tussen de "o" van "los" en die van "dof". Daarom gaf ik de voorkeur aan het teken: "ù". De lange klank kan dan volgens de algemene regel (achtervoeging van een "e") weergegeven worden door "ùe", terwijl men bij het Duitse teken dan zou moeten komen tot "öe", dat onduidelijk is en aan de "oe" of aan "ooee" doet denken. Ook is bij het schrijven [en] het zetten van een ' eenvoudiger dan van ". (t stukn is n betjen an epast um t makkeliker te könn leazn)

Koarel skreef dus bv. wöarde as wùere. Um leazers te loatn wenn an zinnen stiel, skreef hee achterin n kort verhaal volledig in dee spelling.

Paragraaf 1: Teegn de tied dat uern keal dr zoowat wier kon wean oet t venne, lear Gediene zik in n blootn hemdrok, n boontn dook umme en t kaapjen op, ouwr de oondrduure. Dat zo'j ook vuur de wille doon op zonnen moojn zomroawnd; dan is dr leawndigaejd genog achtr de groote eekne bueme langs de Hoar. Ze keek de kaante van n Lechnboarg op, mer nog ginnen keal. wal kùm doar Mans met peard en huejwaage tusken de bueme duur en hùel skuuns op t hoes an dat an dezelde kaante lear as t ùere. (...)

Umdet Koarel n eerstn was den at skreef in t Riesns, en t Riesns toertieds nog de volledige ummegaankssproake was, nöm iederene zinne skriefwieze vlot oawer. Zelfs in "offisjele" naamns: De slephutnverenige De Kueklkoare, n postzeagelverzameldersgroep n Poszeagl, de meeste skeeldnaamns en gewelversieriges.

[bewark] Skriefwoark

• Woordenboek Rijssens dialect (1959)
• Woordenboek Nederlands Twents (1979)
• Woordenboek Twents Nederlands (1983)
• Noar 't Vuerspiejige Aejlaand (1985)
• Raejsbreewe oet de Kueklkoare (1989)

[bewark] Bekiekt ook

• Belcampo (Koarel zin breur)

Bronnen / wellen:

↑ [1] F.G.W. Löwik (2003), De Twentse Beweging : strijd voor modersproake en eigenheid. Grönningn: Rieksuniversiteit Grönningn. 'Wie is wie?'(pdf) ↑ Schönfeld Wichers, Mr. K.D. Woordenboek Nederlands Twents. Hengelo: Uitgeverij Broekhuis. p.13